Adhikarana 1 (1-4) · Śloka 4
অথাতঃ কীটকল্পং ব্যাখ্যাস্যামঃ ||১||
যথোবাচ ভগবান্ ধন্বন্তরিঃ ||২||
সর্পাণাং শুক্রবিণ্মূত্রশবপূত্যণ্ডসম্ভবাঃ |
বায্বগ্ন্যম্বুপ্রকৃতযঃ কীটাস্তু বিবিধাঃ স্মৃতাঃ ||৩||
সর্বদোষপ্রকৃতিভির্যুক্তাস্তে পরিণামতঃ |
কীটত্বেঽপি সুঘোরাঃ স্যুঃ, সর্ব এব চতুর্বিধাঃ ||৪||
View original
अथातः कीटकल्पं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
सर्पाणां शुक्रविण्मूत्रशवपूत्यण्डसम्भवाः |
वाय्वग्न्यम्बुप्रकृतयः कीटास्तु विविधाः स्मृताः ||३||
सर्वदोषप्रकृतिभिर्युक्तास्ते परिणामतः |
कीटत्वेऽपि सुघोराः स्युः, सर्व एव चतुर्विधाः ||४||
Adhikarana 2 (5-7) · Śloka 8
কুম্ভীনসস্তুণ্ডিকেরী শৃঙ্গী শতকুলীরকঃ |
উচ্চিটিঙ্গোঽগ্নিনামা চ চিচ্চিটিঙ্গো মযূরিকা ||৫||
আবর্তকস্তথোরভ্রঃ সারিকামুখবৈদলৌ |
শরাবকুর্দোঽভীরাজিঃ পরুষশ্চিত্রশীর্ষকঃ ||৬||
শতবাহুশ্চ যশ্চাপি রক্তরাজিশ্চ কীর্তিতঃ |
অষ্টাদশেতি বাযব্যাঃ কীটাঃ পবনকোপনাঃ ||৭||
তৈর্ভবন্তীহ দষ্টানাং রোগা বাতনিমিত্তজাঃ |৮|
View original
कुम्भीनसस्तुण्डिकेरी शृङ्गी शतकुलीरकः |
उच्चिटिङ्गोऽग्निनामा च चिच्चिटिङ्गो मयूरिका ||५||
आवर्तकस्तथोरभ्रः सारिकामुखवैदलौ |
शरावकुर्दोऽभीराजिः परुषश्चित्रशीर्षकः ||६||
शतबाहुश्च यश्चापि रक्तराजिश्च कीर्तितः |
अष्टादशेति वायव्याः कीटाः पवनकोपनाः ||७||
तैर्भवन्तीह दष्टानां रोगा वातनिमित्तजाः |८|
Adhikarana 3 (8-11) · Śloka 12
কৌণ্ডিন্যকঃ কণভকো বরটী পত্রবৃশ্চিকঃ ||৮||
বিনাসিকা ব্রাহ্মণিকা বিন্দুলো ভ্রমরস্তথা |
বাহ্যকী পিচ্চিটঃ কুম্ভী বর্চঃকীটোঽরিমেদকঃ ||৯||
পদ্মকীটো দুন্দুভিকো মকরঃ শতপাদকঃ |
পঞ্চালকঃ পাকমত্স্যঃ কৃষ্ণতুণ্ডোঽথ গর্দভী ||১০||
ক্লীতঃ কৃমিসরারী চ যশ্চাপ্যুত্ক্লেশকস্তথা |
এতে হ্যগ্নিপ্রকৃতযশ্চতুর্বিংশতিরেব চ ||১১||
তৈর্ভবন্তীহ দষ্টানাং রোগাঃ পিত্তনিমিত্তজাঃ |১২|
View original
कौण्डिन्यकः कणभको वरटी पत्रवृश्चिकः ||८||
विनासिका ब्राह्मणिका बिन्दुलो भ्रमरस्तथा |
बाह्यकी पिच्चिटः कुम्भी वर्चःकीटोऽरिमेदकः ||९||
पद्मकीटो दुन्दुभिको मकरः शतपादकः |
पञ्चालकः पाकमत्स्यः कृष्णतुण्डोऽथ गर्दभी ||१०||
क्लीतः कृमिसरारी च यश्चाप्युत्क्लेशकस्तथा |
एते ह्यग्निप्रकृतयश्चतुर्विंशतिरेव च ||११||
तैर्भवन्तीह दष्टानां रोगाः पित्तनिमित्तजाः |१२|
Adhikarana 4 (12-14) · Śloka 15
বিশ্বম্ভরঃ পঞ্চশুক্লঃ পঞ্চকৃষ্ণোঽথ কোকিলঃ ||১২||
সৈরেযকঃ প্রচলকো বলভঃ কিটিভস্তথা |
সূচীমুখঃ কৃষ্ণগোধা যশ্চ কাষাযবাসিকঃ ||১৩||
কীটো গর্দভকশ্চৈব তথা ত্রোটক এব চ |
ত্রযোদশৈতে সৌম্যাঃ স্যুঃ কীটাঃ শ্লেষ্মপ্রকোপণাঃ ||১৪||
তৈর্ভবন্তীহ দষ্টানাং রোগাঃ কফনিমিত্তজাঃ |১৫|
View original
विश्वम्भरः पञ्चशुक्लः पञ्चकृष्णोऽथ कोकिलः ||१२||
सैरेयकः प्रचलको वलभः किटिभस्तथा |
सूचीमुखः कृष्णगोधा यश्च काषायवासिकः ||१३||
कीटो गर्दभकश्चैव तथा त्रोटक एव च |
त्रयोदशैते सौम्याः स्युः कीटाः श्लेष्मप्रकोपणाः ||१४||
तैर्भवन्तीह दष्टानां रोगाः कफनिमित्तजाः |१५|
Adhikarana 5 (15-18) · Śloka 18
তুঙ্গীনাসো বিচিলকস্তালকো বাহকস্তথা ||১৫||
কোষ্ঠাগারী ক্রিমিকরো যশ্চ মণ্ডলপুচ্ছকঃ |
তুণ্ড(ঙ্গ)নাভঃ সর্ষপিকো বল্গুলিঃ শম্বুকস্তথা ||১৬||
অগ্নিকীটশ্চ বিজ্ঞেযা দ্বাদশ প্রাণনাশনাঃ |
তৈর্ভবন্তীহ দষ্টানাং বেগজ্ঞানানি সর্পবত্ ||১৭||
তাস্তাশ্চ বেদনাস্তীব্রা রোগা বৈ সান্নিপাতিকাঃ |
ক্ষারাগ্নিদগ্ধবদ্দংশো রক্তপীতসিতারুণঃ ||১৮||
View original
तुङ्गीनासो विचिलकस्तालको वाहकस्तथा ||१५||
कोष्ठागारी क्रिमिकरो यश्च मण्डलपुच्छकः |
तुण्ड(ङ्ग)नाभः सर्षपिको वल्गुलिः शम्बुकस्तथा ||१६||
अग्निकीटश्च विज्ञेया द्वादश प्राणनाशनाः |
तैर्भवन्तीह दष्टानां वेगज्ञानानि सर्पवत् ||१७||
तास्ताश्च वेदनास्तीव्रा रोगा वै सान्निपातिकाः |
क्षाराग्निदग्धवद्दंशो रक्तपीतसितारुणः ||१८||
Adhikarana 6 (19-22) · Śloka 23
জ্বরাঙ্গমর্দরোমাঞ্চবেদনাভিঃ সমন্বিতঃ |
ছর্দ্যতীসারতৃষ্ণাশ্চ দাহো মূর্চ্ছা বিজৃম্ভিকা ||১৯||
বেপথুশ্বাসহিক্কাশ্চ দাহঃ শীতং চ দারুণম্ |
পিডকোপচযঃ শোফো গ্রন্থযো মণ্ডলানি চ ||২০||
দদ্রবঃ কর্ণিকাশ্চৈব বিসর্পাঃ কিটিভানি চ |
তৈর্ভবন্তীহ দষ্টানাং যথাস্বং চাপ্যুপদ্রবাঃ ||২১||
যেঽন্যে তেষাং বিশেষাস্তু তূর্ণং তেষাং সমাদিশেত্ |
দূষীবিষপ্রকোপাচ্চ তথৈব বিষলেপনাত্ ||২২||
লিঙ্গং তীক্ষ্ণবিষেষ্বেত... |২৩|
View original
ज्वराङ्गमर्दरोमाञ्चवेदनाभिः समन्वितः |
छर्द्यतीसारतृष्णाश्च दाहो मूर्च्छा विजृम्भिका ||१९||
वेपथुश्वासहिक्काश्च दाहः शीतं च दारुणम् |
पिडकोपचयः शोफो ग्रन्थयो मण्डलानि च ||२०||
दद्रवः कर्णिकाश्चैव विसर्पाः किटिभानि च |
तैर्भवन्तीह दष्टानां यथास्वं चाप्युपद्रवाः ||२१||
येऽन्ये तेषां विशेषास्तु तूर्णं तेषां समादिशेत् |
दूषीविषप्रकोपाच्च तथैव विषलेपनात् ||२२||
लिङ्गं तीक्ष्णविषेष्वेत... |२३|
Adhikarana 7 (23) · Śloka 24
...চ্ছৃণু মন্দবিষেষ্বতঃ |
প্রসেকারোচকচ্ছর্দিশিরোগৌরবশীতকাঃ ||২৩||
পিডকাকোঠকণ্ডূনাং জন্ম দোষবিভাগতঃ |২৪|
View original
...च्छृणु मन्दविषेष्वतः |
प्रसेकारोचकच्छर्दिशिरोगौरवशीतकाः ||२३||
पिडकाकोठकण्डूनां जन्म दोषविभागतः |२४|
Adhikarana 8 (24) · Śloka 25
যোগৈর্নানাবিধৈরেষাং চূর্ণানি গরমাদিশেত্ ||২৪||
দূষীবিষপ্রকারাণাং তথা চাপ্যনুলেপনাত্ |২৫|
View original
योगैर्नानाविधैरेषां चूर्णानि गरमादिशेत् ||२४||
दूषीविषप्रकाराणां तथा चाप्यनुलेपनात् |२५|
Adhikarana 9 (25-27) · Śloka 27
একজাতীনতস্তূর্ধ্বং কীটান্ বক্ষ্যামি ভেদতঃ ||২৫||
সামান্যতো দষ্টলিঙ্গৈঃ সাধ্যাসাধ্যক্রমেণ চ |
ত্রিকণ্টঃ করিণী চাপি হস্তিকক্ষোঽপরাজিতঃ |
চত্বার এতে কণভা ব্যাখ্যাতাস্তীব্রবেদনাঃ ||২৬||
তৈর্দষ্টস্য শ্বযথুরঙ্গমর্দো গুরুতা গাত্রাণাং দংশঃ কৃষ্ণশ্চ ভবতি ||২৭||
View original
एकजातीनतस्तूर्ध्वं कीटान् वक्ष्यामि भेदतः ||२५||
सामान्यतो दष्टलिङ्गैः साध्यासाध्यक्रमेण च |
त्रिकण्टः करिणी चापि हस्तिकक्षोऽपराजितः |
चत्वार एते कणभा व्याख्यातास्तीव्रवेदनाः ||२६||
तैर्दष्टस्य श्वयथुरङ्गमर्दो गुरुता गात्राणां दंशः कृष्णश्च भवति ||२७||
Adhikarana 10 (28) · Śloka 28
প্রতিসূর্যকঃ , পিঙ্গাভাসো, বহুবর্ণো, নিরূপমো গোধেরেক ইতি পঞ্চ গোধেরকাঃ ; তৈর্দষ্টস্য শোফো দাহরুজৌ চ ভবতঃ, গোধেরকেণৈতদেব গ্রন্থিপ্রাদুর্ভাবো জ্বরশ্চ ||২৮||
View original
प्रतिसूर्यकः , पिङ्गाभासो, बहुवर्णो, निरूपमो गोधेरेक इति पञ्च गोधेरकाः ; तैर्दष्टस्य शोफो दाहरुजौ च भवतः, गोधेरकेणैतदेव ग्रन्थिप्रादुर्भावो ज्वरश्च ||२८||
Adhikarana 11 (29-31) · Śloka 31
গলগোলিকা - শ্বেতা, কৃষ্ণা, রক্তরাজী, রক্তমণ্ডলা, সর্বশ্বেতা, সর্ষপিকেত্যেবং ষট্; তাভির্দষ্টে সর্ষপিকাবর্জং দাহশোফক্লেদা ভবন্তি, সর্ষপিকযা হৃদযপিডাঽতিসারশ্চ, তাসু মধ্যে সর্ষপিকা প্রাণহরী ||২৯||
শতপদ্যস্তু- পরুষা, কৃষ্ণা, চিত্রা, কপিলা, পীতিকা, রক্তা, শ্বেতা, অগ্নিপ্রভা, ইত্যষ্টৌ; তাভির্দষ্টে শোফো বেদনা দাহশ্চ হৃদযে, শ্বেতাগ্নিপ্রভাভ্যামেতদেব দাহো মূর্চ্ছা চাতিমাত্রং শ্বেতপিডকোত্পত্তিশ্চ ||৩০||
মণ্ডূকাঃ- কৃষ্ণঃ, সারঃ, কুহকো, হরিতো, রক্তো, যববর্ণাভো, ভৃকুটী, কোটিকশ্চেত্যষ্টৌ; তৈর্দষ্টস্য দংশে কণ্ডূর্ভবতি পীতফেনাগমশ্চ বক্ত্রাত্, ভৃকুটীকোটিকাভ্যামেতদেব দাহশ্ছর্দির্মূর্চ্ছা চাতিমাত্রম্ ||৩১||
View original
गलगोलिका - श्वेता, कृष्णा, रक्तराजी, रक्तमण्डला, सर्वश्वेता, सर्षपिकेत्येवं षट्; ताभिर्दष्टे सर्षपिकावर्जं दाहशोफक्लेदा भवन्ति, सर्षपिकया हृदयपिडाऽतिसारश्च, तासु मध्ये सर्षपिका प्राणहरी ||२९||
शतपद्यस्तु- परुषा, कृष्णा, चित्रा, कपिला, पीतिका, रक्ता, श्वेता, अग्निप्रभा, इत्यष्टौ; ताभिर्दष्टे शोफो वेदना दाहश्च हृदये, श्वेताग्निप्रभाभ्यामेतदेव दाहो मूर्च्छा चातिमात्रं श्वेतपिडकोत्पत्तिश्च ||३०||
मण्डूकाः- कृष्णः, सारः, कुहको, हरितो, रक्तो, यववर्णाभो, भृकुटी, कोटिकश्चेत्यष्टौ; तैर्दष्टस्य दंशे कण्डूर्भवति पीतफेनागमश्च वक्त्रात्, भृकुटीकोटिकाभ्यामेतदेव दाहश्छर्दिर्मूर्च्छा चातिमात्रम् ||३१||
Adhikarana 12 (32) · Śloka 32
বিশ্বম্ভরাভির্দষ্টে দংশঃ সর্ষপাকারাভিঃ পিডকাভিঃ সরুজাভিশ্চীযতে, শীতজ্বরার্তশ্চ পুরুষো ভবতি ||৩২||
View original
विश्वम्भराभिर्दष्टे दंशः सर्षपाकाराभिः पिडकाभिः सरुजाभिश्चीयते, शीतज्वरार्तश्च पुरुषो भवति ||३२||
Adhikarana 13 (33) · Śloka 33
অহিণ্ডুকাভির্দষ্টে তোদদাহকণ্ডুশ্বযথবো ভবন্তি মোহশ্চ; কণ্ডূমকাভির্দষ্টে পীতাঙ্গশ্ছর্দ্যতীসারজ্বরাদিভিরভিহন্যতে; শূকবৃন্তাভির্দষ্টে কণ্ডূকোঠাঃ প্রবর্ধন্তে শূকং চাত্র লক্ষ্যতে ||৩৩||
View original
अहिण्डुकाभिर्दष्टे तोददाहकण्डुश्वयथवो भवन्ति मोहश्च; कण्डूमकाभिर्दष्टे पीताङ्गश्छर्द्यतीसारज्वरादिभिरभिहन्यते; शूकवृन्ताभिर्दष्टे कण्डूकोठाः प्रवर्धन्ते शूकं चात्र लक्ष्यते ||३३||
Adhikarana 14 (34-38) · Śloka 38
পিপীলিকাঃ- স্থূলশীর্ষা, সংবাহিকা, ব্রাহ্মণিকা, অঙ্গুলিকা; কপিলিকা, চিত্রবর্ণেতি ষট্; তাভির্দষ্টে দংশে শ্বযথুরগ্নিস্পর্শবদ্দাহশোফৌ ভবতঃ ||৩৪||
মক্ষিকাঃ- কান্তারিকা, কৃষ্ণা, পিঙ্গলা, মধূলিকা, কাষাযী, স্থালিকেত্যেবং ষট্; তাভির্দষ্টস্য কণ্ডুশোফদাহরুজো ভবন্তি, স্থালিকাকাষাযীভ্যামেতদেব শ্যাবপিডকোত্পত্তিরুপদ্রবাশ্চ জ্বরাদযো ভবন্তি, কাষাযী স্থালিকা চ প্রাণহরে ||৩৫||
মশকাঃ- সামুদ্রঃ, পরিমণ্ডলো, হস্তিমশকঃ, কৃষ্ণঃ, পার্বতীয ইতি পঞ্চ; তৈর্দষ্টস্য তীব্রা কণ্ডূর্দংশশোফশ্চ, পার্বতীযস্তু কীটৈঃ প্রাণহরৈস্তুল্যলক্ষণঃ ||৩৬||
নখাবকৃষ্টেঽত্যর্থং পিডকাদাহপাকা ভবন্তি |
জলৌকসাং দষ্টলক্ষণমুক্তং চিকিত্সিতং চ ||৩৭||
ভবন্তি চাত্র- গোধেরকঃ স্থালিকা চ যে চ শ্বেতাগ্নিসপ্রভে |
ভৃকুটী কোটিকশ্চৈব ন সিধ্যন্ত্যেকজাতিষু ||৩৮||
View original
पिपीलिकाः- स्थूलशीर्षा, संवाहिका, ब्राह्मणिका, अङ्गुलिका; कपिलिका, चित्रवर्णेति षट्; ताभिर्दष्टे दंशे श्वयथुरग्निस्पर्शवद्दाहशोफौ भवतः ||३४||
मक्षिकाः- कान्तारिका, कृष्णा, पिङ्गला, मधूलिका, काषायी, स्थालिकेत्येवं षट्; ताभिर्दष्टस्य कण्डुशोफदाहरुजो भवन्ति, स्थालिकाकाषायीभ्यामेतदेव श्यावपिडकोत्पत्तिरुपद्रवाश्च ज्वरादयो भवन्ति, काषायी स्थालिका च प्राणहरे ||३५||
मशकाः- सामुद्रः, परिमण्डलो, हस्तिमशकः, कृष्णः, पार्वतीय इति पञ्च; तैर्दष्टस्य तीव्रा कण्डूर्दंशशोफश्च, पार्वतीयस्तु कीटैः प्राणहरैस्तुल्यलक्षणः ||३६||
नखावकृष्टेऽत्यर्थं पिडकादाहपाका भवन्ति |
जलौकसां दष्टलक्षणमुक्तं चिकित्सितं च ||३७||
भवन्ति चात्र- गोधेरकः स्थालिका च ये च श्वेताग्निसप्रभे |
भृकुटी कोटिकश्चैव न सिध्यन्त्येकजातिषु ||३८||
Adhikarana 15 (39-40) · Śloka 40
শবমূত্রপুরীষৈস্তু সবিষৈরবমর্শনাত্ |
স্যুঃ কণ্ডূদাহকোঠারুঃপিডকাতোদবেদনাঃ ||৩৯||
প্রক্লেদবাংস্তথা স্রাবো ভৃশং সম্পাচযেত্ত্বচম্ |
দিগ্ধবিদ্ধক্রিযাস্তত্র যথাবদবচারযেত্ ||৪০||
View original
शवमूत्रपुरीषैस्तु सविषैरवमर्शनात् |
स्युः कण्डूदाहकोठारुःपिडकातोदवेदनाः ||३९||
प्रक्लेदवांस्तथा स्रावो भृशं सम्पाचयेत्त्वचम् |
दिग्धविद्धक्रियास्तत्र यथावदवचारयेत् ||४०||
Adhikarana 16 (41) · Śloka 41
নাবসন্নং ন চোত্সন্নমতিসংরম্ভবেদনম্ |
দংশাদৌ বিপরীতার্তি কীটদষ্টং সুবাধকম্ ||৪১||
View original
नावसन्नं न चोत्सन्नमतिसंरम्भवेदनम् |
दंशादौ विपरीतार्ति कीटदष्टं सुबाधकम् ||४१||
Adhikarana 17 (42) · Śloka 42
দষ্টানুগ্রবিষৈঃ কীটৈঃ সর্পবত্ সমুপাচরেত্ |
ত্রিবিধানাং তু পূর্বেষাং ত্রৈবিধ্যেন ক্রিযা হিতাঃ ||৪২||
View original
दष्टानुग्रविषैः कीटैः सर्पवत् समुपाचरेत् |
त्रिविधानां तु पूर्वेषां त्रैविध्येन क्रिया हिताः ||४२||
Adhikarana 18 (43) · Śloka 44
স্বেদমালেপনং সেকং চোষ্ণমত্রাবচারযেত্ |
অন্যত্র মূর্চ্ছিতাদ্দংশাত্ পাককোথপ্রপীডিতাত্ ||৪৩||
বিষঘ্নং চ বিধিং সর্বং বহুশঃ শোধনানি চ |৪৪|
View original
स्वेदमालेपनं सेकं चोष्णमत्रावचारयेत् |
अन्यत्र मूर्च्छिताद्दंशात् पाककोथप्रपीडितात् ||४३||
विषघ्नं च विधिं सर्वं बहुशः शोधनानि च |४४|
Adhikarana 19 (44-45) · Śloka 45
শিরীষকটুকাকুষ্ঠবচারজনিসৈন্ধবৈঃ ||৪৪||
ক্ষীরমজ্জবসাসর্পিঃশুণ্ঠীপিপ্পলিদারুষু |
উত্কারিকা স্থিরাদৌ বা সুকৃতা স্বেদনে হিতা ||৪৫||
View original
शिरीषकटुकाकुष्ठवचारजनिसैन्धवैः ||४४||
क्षीरमज्जवसासर्पिःशुण्ठीपिप्पलिदारुषु |
उत्कारिका स्थिरादौ वा सुकृता स्वेदने हिता ||४५||
Adhikarana 20 (46) · Śloka 46
ন স্বেদযেত চাদংশং ধূমং বক্ষ্যামি বৃশ্চিকে |৪৬|
View original
न स्वेदयेत चादंशं धूमं वक्ष्यामि वृश्चिके |४६|
Adhikarana 21 (46-47) · Śloka 47
অগদানেকজাতীষু প্রবক্ষ্যামি পৃথক্ পৃথক্ ||৪৬||
কুষ্ঠং বক্রং বচা পাঠা বিল্বমূলং সুবর্চিকা |
গৃহধূমং হরিদ্রে দ্বে ত্রিকণ্টকবিষে হিতাঃ ||৪৭||
View original
अगदानेकजातीषु प्रवक्ष्यामि पृथक् पृथक् ||४६||
कुष्ठं वक्रं वचा पाठा बिल्वमूलं सुवर्चिका |
गृहधूमं हरिद्रे द्वे त्रिकण्टकविषे हिताः ||४७||
Adhikarana 22 (48) · Śloka 48
রজন্যাগারধূমশ্চ বক্রং কুষ্ঠং পলাশজম্ |
গলগোলিকদ্ষ্টানামগদো বিষনাশনঃ ||৪৮||
View original
रजन्यागारधूमश्च वक्रं कुष्ठं पलाशजम् |
गलगोलिकद्ष्टानामगदो विषनाशनः ||४८||
Adhikarana 23 (49-50) · Śloka 50
কুঙ্কুমং তগরং শিগ্রু পদ্মকং রজনীদ্বযম্ |
অগদো জলপিষ্টোঽযং শতপদ্বিষনাশনঃ ||৪৯||
মেষশৃঙ্গী বচা পাঠা নিচুলো রোহিণী জলম্ |
সর্বমণ্ডূকদষ্টানামগদোঽযং বিষাপহঃ ||৫০||
View original
कुङ्कुमं तगरं शिग्रु पद्मकं रजनीद्वयम् |
अगदो जलपिष्टोऽयं शतपद्विषनाशनः ||४९||
मेषशृङ्गी वचा पाठा निचुलो रोहिणी जलम् |
सर्वमण्डूकदष्टानामगदोऽयं विषापहः ||५०||
Adhikarana 24 (51) · Śloka 51
ধবাশ্বগন্ধাতিবলাবলাসাতিগুহাগুহাঃ |
বিশ্বম্ভরাভিদষ্টানামগদোঽযং বিষাপহঃ ||৫১||
View original
धवाश्वगन्धातिबलाबलासातिगुहागुहाः |
विश्वम्भराभिदष्टानामगदोऽयं विषापहः ||५१||
Adhikarana 25 (52) · Śloka 52
শিরীষং তগরং কুষ্ঠং শালিপর্ণী সহা নিশে |
অহিণ্ডুকাভির্দষ্টানামগদো বিষনাশনঃ ||৫২||
View original
शिरीषं तगरं कुष्ठं शालिपर्णी सहा निशे |
अहिण्डुकाभिर्दष्टानामगदो विषनाशनः ||५२||
Adhikarana 26 (53-55) · Śloka 56
কণ্ডূমকাভির্দষ্টানাং রাত্রৌ শীতাঃ ক্রিযা হিতাঃ |
দিবা তে নৈব সিধ্যন্তি সূর্যরশ্মিবলার্দিতাঃ ||৫৩||
বক্রং কুষ্ঠমপামার্গঃ শূকবৃন্তবিষেঽগদঃ |
ভৃঙ্গস্বরসপিষ্টা বা কৃষ্ণবল্মীকমৃত্তিকা ||৫৪||
পিপীলিকাভির্দষ্টানাং মক্ষিকামশকৈস্তথা |
গোমূত্রেণ যুতো লেপঃ কৃষ্ণবল্মীকমৃত্তিকা ||৫৫||
নখাবঘৃষ্টসঞ্জাতে শোফে ভৃঙ্গরসো হিতঃ |৫৬|
View original
कण्डूमकाभिर्दष्टानां रात्रौ शीताः क्रिया हिताः |
दिवा ते नैव सिध्यन्ति सूर्यरश्मिबलार्दिताः ||५३||
वक्रं कुष्ठमपामार्गः शूकवृन्तविषेऽगदः |
भृङ्गस्वरसपिष्टा वा कृष्णवल्मीकमृत्तिका ||५४||
पिपीलिकाभिर्दष्टानां मक्षिकामशकैस्तथा |
गोमूत्रेण युतो लेपः कृष्णवल्मीकमृत्तिका ||५५||
नखावघृष्टसञ्जाते शोफे भृङ्गरसो हितः |५६|
Adhikarana 27 (56) · Śloka 56
প্রতিসূর্যকদষ্টানাং সর্পদষ্টবদাচরেত্ |৫৬|
View original
प्रतिसूर्यकदष्टानां सर्पदष्टवदाचरेत् |५६|
Adhikarana 28 (56) · Śloka 56
ত্রিবিধা বৃশ্চিকাঃ প্রোক্তা মন্দমধ্যমহাবিষাঃ ||৫৬||
View original
त्रिविधा वृश्चिकाः प्रोक्ता मन्दमध्यमहाविषाः ||५६||
Adhikarana 29 (57) · Śloka 57
গোশকৃত্কোথজা মন্দা মধ্যাঃ কাষ্ঠেষ্টিকোদ্ভবাঃ |
সর্পকোথোদ্ভবাস্তীক্ষ্ণা যে চান্যে বিষসম্ভবাঃ ||৫৭||
View original
गोशकृत्कोथजा मन्दा मध्याः काष्ठेष्टिकोद्भवाः |
सर्पकोथोद्भवास्तीक्ष्णा ये चान्ये विषसम्भवाः ||५७||
Adhikarana 30 (58) · Śloka 58
মন্দা দ্বাদশ মধ্যাস্তু ত্রযঃ পঞ্চদশোত্তমাঃ |
দশ বিংশতিরিত্যেতে সঙ্খ্যযা পরিকীর্তিতাঃ ||৫৮||
View original
मन्दा द्वादश मध्यास्तु त्रयः पञ्चदशोत्तमाः |
दश विंशतिरित्येते सङ्ख्यया परिकीर्तिताः ||५८||
Adhikarana 31 (59-60) · Śloka 61
কৃষ্ণঃ শ্যাবঃ কর্বুরঃ পাণ্ডুবর্ণো গোমূত্রাভঃ কর্কশো মেচকশ্চ |
পীতো ধূম্রো রোমশঃ শাড্বলাভো রক্তঃ শ্বেতেনোদরেণেতি মন্দাঃ ||৫৯||
যুক্তাশ্চৈতে বৃশ্চিকাঃ পুচ্ছদেশে স্যুর্ভূযোভিঃ পর্বভিশ্চেতরেভ্যঃ |
এভির্দষ্টে বেদনা বেপথুশ্চ গাত্রস্তম্ভঃ কৃষ্ণরক্তাগমশ্চ ||৬০||
শাখাদষ্টে বেদনা চোর্ধ্বমেতি দাহস্বেদৌ দংশশোফো জ্বরশ্চ |৬১|
View original
कृष्णः श्यावः कर्बुरः पाण्डुवर्णो गोमूत्राभः कर्कशो मेचकश्च |
पीतो धूम्रो रोमशः शाड्वलाभो रक्तः श्वेतेनोदरेणेति मन्दाः ||५९||
युक्ताश्चैते वृश्चिकाः पुच्छदेशे स्युर्भूयोभिः पर्वभिश्चेतरेभ्यः |
एभिर्दष्टे वेदना वेपथुश्च गात्रस्तम्भः कृष्णरक्तागमश्च ||६०||
शाखादष्टे वेदना चोर्ध्वमेति दाहस्वेदौ दंशशोफो ज्वरश्च |६१|
Adhikarana 32 (61-62) · Śloka 63
রক্তঃ পীতঃ কাপিলেনোদরেণ সর্বে ধূম্রাঃ পর্বভিশ্চ ত্রিভিঃ স্যুঃ ||৬১||
এতে মূত্রোচ্চারপূত্যণ্ডজাতা মধ্যা জ্ঞেযাস্ত্রিপ্রকারোরগাণাম্ |
যস্যৈতেষামন্বযাদ্যঃ প্রসূতো দোষোত্পত্তিং তত্স্বরূপাং স কুর্যাত্ ||৬২||
জিহ্বাশোফো ভোজনস্যাবরোধো মূর্চ্ছা চোগ্রা মধ্যবীর্যাভিদষ্টে |৬৩|
View original
रक्तः पीतः कापिलेनोदरेण सर्वे धूम्राः पर्वभिश्च त्रिभिः स्युः ||६१||
एते मूत्रोच्चारपूत्यण्डजाता मध्या ज्ञेयास्त्रिप्रकारोरगाणाम् |
यस्यैतेषामन्वयाद्यः प्रसूतो दोषोत्पत्तिं तत्स्वरूपां स कुर्यात् ||६२||
जिह्वाशोफो भोजनस्यावरोधो मूर्च्छा चोग्रा मध्यवीर्याभिदष्टे |६३|
Adhikarana 33 (63-66) · Śloka 66
শ্বেতশ্চিত্রঃ শ্যামলো লোহিতাভো রক্তঃ শ্বেতো রক্তনীলোদরৌ চ ||৬৩||
পীতোঽরক্তো নীলপীতোঽপরস্তু রক্তো নীলো নীলশুক্লস্তথা চ |
রক্তো বভ্রুঃ পূর্ববচ্চৈকপর্বা যশ্চাপর্বা পর্বণী দ্বে চ যস্য ||৬৪||
নানারূপা বর্ণতশ্চাপি ঘোরা জ্ঞেযাশ্চৈতে বৃশ্চিকাঃ প্রাণচৌরাঃ |
জন্মৈতেষাং সর্পকোথাত্ প্রদিষ্টং দেহেভ্যো বা ঘাতিতানাং বিষেণ ||৬৫||
এভির্দষ্টে সর্পবেগপ্রবৃত্তিঃ স্ফোটোত্পত্তির্ভ্রান্তিদাহৌ জ্বরশ্চ |
খেভ্যঃ কৃষ্ণং শোণিতং যাতি তীব্রং তস্মাত্ প্রাণৈস্ত্যজ্যতে শীঘ্রমেব ||৬৬||
View original
श्वेतश्चित्रः श्यामलो लोहिताभो रक्तः श्वेतो रक्तनीलोदरौ च ||६३||
पीतोऽरक्तो नीलपीतोऽपरस्तु रक्तो नीलो नीलशुक्लस्तथा च |
रक्तो बभ्रुः पूर्ववच्चैकपर्वा यश्चापर्वा पर्वणी द्वे च यस्य ||६४||
नानारूपा वर्णतश्चापि घोरा ज्ञेयाश्चैते वृश्चिकाः प्राणचौराः |
जन्मैतेषां सर्पकोथात् प्रदिष्टं देहेभ्यो वा घातितानां विषेण ||६५||
एभिर्दष्टे सर्पवेगप्रवृत्तिः स्फोटोत्पत्तिर्भ्रान्तिदाहौ ज्वरश्च |
खेभ्यः कृष्णं शोणितं याति तीव्रं तस्मात् प्राणैस्त्यज्यते शीघ्रमेव ||६६||
Adhikarana 34 (67) · Śloka 68
উগ্রমধ্যবিষৈর্দষ্টং চিকিত্সেত্ সর্পদষ্টবত্ |
আদংশং স্বেদিতং চূর্ণৈঃ প্রচ্ছিতং প্রতিসারযেত্ ||৬৭||
রজনীসৈন্ধবব্যোষশিরীষফলপুষ্পজৈঃ |৬৮|
View original
उग्रमध्यविषैर्दष्टं चिकित्सेत् सर्पदष्टवत् |
आदंशं स्वेदितं चूर्णैः प्रच्छितं प्रतिसारयेत् ||६७||
रजनीसैन्धवव्योषशिरीषफलपुष्पजैः |६८|
Adhikarana 35 (68-74) · Śloka 74
মাতুলুঙ্গাম্লগোমূত্রপিষ্টং চ সুরসাগ্রজম্ ||৬৮||
লেপে, স্বেদে সুখোষ্ণং চ গোমযং হিতমিষ্যতে |
পানে ক্ষৌদ্রযুতং সর্পিঃ ক্ষীরং বা বহুশর্করম্ ||৬৯||
দংশং মন্দবিষাণাং তু চক্রতৈলেন সেচযেত্ |
বিদারীগণসিদ্ধেন সুখোষ্ণেনাথবা পুনঃ ||৭০||
কুর্যাচ্চোত্কারিকাস্বেদং বিষঘ্নৈরুপনাহযেত্ |
গুডোদকং বা সুহিমং চাতুর্জাতকসংযুতম্ ||৭১||
পানমস্মৈ প্রদাতব্যং ক্ষীরং বা সগুডং হিমম্ |
শিখিকুক্কুটবর্হাণি সৈন্ধবং তৈলসর্পিষী ||৭২||
ধূমো হন্তি প্রযুক্তস্তু শীঘ্রং বৃশ্চিকজং বিষম্ |
কুসুম্ভপুষ্পং রজনী নিশা বা কোদ্রবং তৃণম্ ||৭৩||
এভির্ঘৃতাক্তৈর্ধূপস্তু পাযুদেশে প্রযোজিতঃ |
নাশযেদাশু কীটোত্থং বৃশ্চিকস্য চ যদ্বিষম্ ||৭৪||
View original
मातुलुङ्गाम्लगोमूत्रपिष्टं च सुरसाग्रजम् ||६८||
लेपे, स्वेदे सुखोष्णं च गोमयं हितमिष्यते |
पाने क्षौद्रयुतं सर्पिः क्षीरं वा बहुशर्करम् ||६९||
दंशं मन्दविषाणां तु चक्रतैलेन सेचयेत् |
विदारीगणसिद्धेन सुखोष्णेनाथवा पुनः ||७०||
कुर्याच्चोत्कारिकास्वेदं विषघ्नैरुपनाहयेत् |
गुडोदकं वा सुहिमं चातुर्जातकसंयुतम् ||७१||
पानमस्मै प्रदातव्यं क्षीरं वा सगुडं हिमम् |
शिखिकुक्कुटबर्हाणि सैन्धवं तैलसर्पिषी ||७२||
धूमो हन्ति प्रयुक्तस्तु शीघ्रं वृश्चिकजं विषम् |
कुसुम्भपुष्पं रजनी निशा वा कोद्रवं तृणम् ||७३||
एभिर्घृताक्तैर्धूपस्तु पायुदेशे प्रयोजितः |
नाशयेदाशु कीटोत्थं वृश्चिकस्य च यद्विषम् ||७४||
Adhikarana 36 (75-76) · Śloka 76
লূতাবিষং ঘোরতমং দুর্বিজ্ঞেযতমং চ তত্ |
দুশ্চিকিত্স্যতমং চাপি ভিষগ্ভির্মন্দবুদ্ধিভিঃ ||৭৫||
সবিষং নির্বিষং চৈতদিত্যেবং পরিশঙ্কিতে |
বিষঘ্নমেব কর্তব্যমবিরোধি যদৌষধম্ ||৭৬||
View original
लूताविषं घोरतमं दुर्विज्ञेयतमं च तत् |
दुश्चिकित्स्यतमं चापि भिषग्भिर्मन्दबुद्धिभिः ||७५||
सविषं निर्विषं चैतदित्येवं परिशङ्किते |
विषघ्नमेव कर्तव्यमविरोधि यदौषधम् ||७६||
Adhikarana 37 (77-78) · Śloka 78
অগদানাং হি সংযোগো বিষজুষ্টস্য যুজ্যতে |
নির্বিষে মানবে যুক্তোঽগদঃ সম্পদ্যতেঽসুখম্ ||৭৭||
তস্মাত্ সর্বপ্রযত্নেন জ্ঞাতব্যো বিষনিশ্চযঃ |
অজ্ঞাত্বা বিষসদ্ভাবং ভিষগ্ব্যাপাদযেন্নরম্ ||৭৮||
View original
अगदानां हि संयोगो विषजुष्टस्य युज्यते |
निर्विषे मानवे युक्तोऽगदः सम्पद्यतेऽसुखम् ||७७||
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन ज्ञातव्यो विषनिश्चयः |
अज्ञात्वा विषसद्भावं भिषग्व्यापादयेन्नरम् ||७८||
Adhikarana 38 (79) · Śloka 79
প্রোদ্ভিদ্যমানস্তু যথাঽঙ্কুরেণ ন ব্যক্তজাতিঃ প্রবিভাতি বৃক্ষঃ |
তদ্বদ্দুরালক্ষ্যতমং হি তাসাং বিষং শরীরে প্রবিকীর্ণমাত্রম্ ||৭৯||
View original
प्रोद्भिद्यमानस्तु यथाऽङ्कुरेण न व्यक्तजातिः प्रविभाति वृक्षः |
तद्वद्दुरालक्ष्यतमं हि तासां विषं शरीरे प्रविकीर्णमात्रम् ||७९||
Adhikarana 39 (80-82) · Śloka 82
ঈষত্সকণ্ডু প্রচলং সকোঠমব্যক্তবর্ণং প্রথমেঽহনি স্যাত্ |
অন্তেষু শূনং পরিনিম্নমধ্যং প্রব্যক্তরূপং চ দিনে দ্বিতীযে ||৮০||
ত্র্যহেণ তদ্দর্শযতীহ রূপং বিষং চতুর্থেঽহনি কোপমেতি |
অতোঽধিকেঽহ্নি প্রকরোতি জন্তোর্বিষপ্রকোপপ্রভবান্ বিকারান্ ||৮১||
ষষ্ঠে দিনে বিপ্রসৃতং তু সর্বান্ মর্মপ্রদেশান্ ভৃশমাবৃণোতি |
তত্ সপ্তমেঽত্যর্থপরীতগাত্রং ব্যাপাদযেন্মর্ত্যমতিপ্রবৃদ্ধম্ ||৮২||
View original
ईषत्सकण्डु प्रचलं सकोठमव्यक्तवर्णं प्रथमेऽहनि स्यात् |
अन्तेषु शूनं परिनिम्नमध्यं प्रव्यक्तरूपं च दिने द्वितीये ||८०||
त्र्यहेण तद्दर्शयतीह रूपं विषं चतुर्थेऽहनि कोपमेति |
अतोऽधिकेऽह्नि प्रकरोति जन्तोर्विषप्रकोपप्रभवान् विकारान् ||८१||
षष्ठे दिने विप्रसृतं तु सर्वान् मर्मप्रदेशान् भृशमावृणोति |
तत् सप्तमेऽत्यर्थपरीतगात्रं व्यापादयेन्मर्त्यमतिप्रवृद्धम् ||८२||
Adhikarana 40 (83-84) · Śloka 84
যাস্তীক্ষ্ণচণ্ডোগ্রবিষা হি লূতাস্তাঃ সপ্তরাত্রেণ নরং নিহন্যুঃ |
অতোঽধিকেনাপি নিহন্যুরন্যা যাসাং বিষং মধ্যমবীর্যমুক্তম্ ||৮৩||
যাসাং কনীযো বিষবীর্যমুক্তং তাঃ পক্ষমাত্রেণ বিনাশযন্তি |
তস্মাত্ প্রযত্নং ভিষগত্র কুর্যাদাদংশপাতাদ্বিষঘাতিযোগৈঃ ||৮৪||
View original
यास्तीक्ष्णचण्डोग्रविषा हि लूतास्ताः सप्तरात्रेण नरं निहन्युः |
अतोऽधिकेनापि निहन्युरन्या यासां विषं मध्यमवीर्यमुक्तम् ||८३||
यासां कनीयो विषवीर्यमुक्तं ताः पक्षमात्रेण विनाशयन्ति |
तस्मात् प्रयत्नं भिषगत्र कुर्यादादंशपाताद्विषघातियोगैः ||८४||
Adhikarana 41 (85-87) · Śloka 88
বিষং তু লালানখমূত্রদংষ্ট্রারজঃপুরীষৈরথ চেন্দ্রিযেণ |
সপ্তপ্রকারং বিসৃজন্তি লূতাস্তদুগ্রমধ্যাবরবীর্যযুক্তম্ ||৮৫||
সকণ্ডুকোঠং স্থিরমল্পমূলং লালাকৃতং মন্দরুজং বদন্তি |
শোফশ্চ কণ্ডূশ্চ পুলালিকা চ ধূমাযনং চৈব নখাগ্রদংশে ||৮৬||
দংশং তু মূত্রেণ সকৃষ্ণমধ্যং সরক্তপর্যন্তমবেহি দীর্ণম্ |
দংষ্ট্রাভিরুগ্রং কঠিনং বিবর্ণং জানীহি দংশং স্থিরমণ্ডলং চ ||৮৭||
রজঃপুরীষেন্দ্রিযজং হি বিদ্ধি স্ফোটং বিপক্বামলপীলুপাণ্ডুম্ |৮৮|
View original
विषं तु लालानखमूत्रदंष्ट्रारजःपुरीषैरथ चेन्द्रियेण |
सप्तप्रकारं विसृजन्ति लूतास्तदुग्रमध्यावरवीर्ययुक्तम् ||८५||
सकण्डुकोठं स्थिरमल्पमूलं लालाकृतं मन्दरुजं वदन्ति |
शोफश्च कण्डूश्च पुलालिका च धूमायनं चैव नखाग्रदंशे ||८६||
दंशं तु मूत्रेण सकृष्णमध्यं सरक्तपर्यन्तमवेहि दीर्णम् |
दंष्ट्राभिरुग्रं कठिनं विवर्णं जानीहि दंशं स्थिरमण्डलं च ||८७||
रजःपुरीषेन्द्रियजं हि विद्धि स्फोटं विपक्वामलपीलुपाण्डुम् |८८|
Adhikarana 42 (88-89) · Śloka 89
এতাবদেতত্ সমুদাহৃতং তু বক্ষ্যামি লূতাপ্রভবং পুরাণম্ ||৮৮||
সামান্যতো দষ্টমসাধ্যসাধ্যং চিকিত্সিতং চাপি যথাবিশেষম্ ||৮৯||
View original
एतावदेतत् समुदाहृतं तु वक्ष्यामि लूताप्रभवं पुराणम् ||८८||
सामान्यतो दष्टमसाध्यसाध्यं चिकित्सितं चापि यथाविशेषम् ||८९||
Adhikarana 43 (90-93) · Śloka 93
বিশ্বামিত্রো নৃপবরঃ কদাচিদৃষিসত্তমম্ |
বশিষ্ঠং কোপযামাস গত্বাঽঽশ্রমপদং কিল ||৯০||
কুপিতস্য মুনেস্তস্য ললাটাত্ স্বেদবিন্দবঃ |
অপতন্ দর্শনাদেব রবেস্তত্সমতেজসঃ ||৯১||
তৃণে মহর্ষিণা লূনে ধেন্বর্থং সম্ভৃতেঽপি চ |
ততো জাতাস্ত্বিমা ঘোরা নানারূপা মহাবিষাঃ |
অপকারায বর্তন্তে নৃপসাধনবাহনে ||৯২||
যস্মাল্লূনং তৃণং প্রাপ্তা মুনেঃ প্রস্বেদবিন্দবঃ |
তস্মাল্লূতেতি ভাষ্যন্তে সঙ্খ্যযা তাশ্চ ষোডশ ||৯৩||
View original
विश्वामित्रो नृपवरः कदाचिदृषिसत्तमम् |
वशिष्ठं कोपयामास गत्वाऽऽश्रमपदं किल ||९०||
कुपितस्य मुनेस्तस्य ललाटात् स्वेदबिन्दवः |
अपतन् दर्शनादेव रवेस्तत्समतेजसः ||९१||
तृणे महर्षिणा लूने धेन्वर्थं सम्भृतेऽपि च |
ततो जातास्त्विमा घोरा नानारूपा महाविषाः |
अपकाराय वर्तन्ते नृपसाधनवाहने ||९२||
यस्माल्लूनं तृणं प्राप्ता मुनेः प्रस्वेदबिन्दवः |
तस्माल्लूतेति भाष्यन्ते सङ्ख्यया ताश्च षोडश ||९३||
Adhikarana 44 (94-99) · Śloka 100
কৃচ্ছ্রসাধ্যাস্তথাঽসাধ্যা লূতাস্তু দ্বিবিধাঃস্মৃতাঃ |
তাসামষ্টৌ কৃচ্ছ্রসাধ্যা বর্জ্যাস্তাবত্য এব তু ||৯৪||
ত্রিমণ্ডলা তথা শ্বেতা কপিলা পীতিকা তথা |
আলমূত্রবিষা রক্তা কসনা চাষ্টমী স্মৃতা ||৯৫||
তাভির্দষ্টে শিরোদুঃখং কণ্ডূর্দংশে চ বেদনা |
ভবন্তি চ বিশেষেণ গদাঃ শ্লৈষ্মিকবাতিকাঃ ||৯৬||
সৌবর্ণিকা লাজবর্ণা জালিন্যেণীপদী তথা |
কৃষ্ণাঽগ্নিবর্ণা কাকাণ্ডা মালাগুণাঽষ্টমী তথা ||৯৭||
তাভির্দষ্টে দংশকোথঃ প্রবৃত্তিঃ ক্ষতজস্য চ |
জ্বরো দাহোঽতিসারশ্চ গদাঃ স্যুশ্চ ত্রিদোষজাঃ ||৯৮||
পিডকা বিবিধাকারা মণ্ডলানি মহান্তি চ |
মহান্তো মৃদবঃ শোফা রক্তাঃ শ্যাবাশ্চলাস্তথা ||৯৯||
সামান্যং সর্বলূতানামেতদাদংশলক্ষণম্ |১০০|
View original
कृच्छ्रसाध्यास्तथाऽसाध्या लूतास्तु द्विविधाःस्मृताः |
तासामष्टौ कृच्छ्रसाध्या वर्ज्यास्तावत्य एव तु ||९४||
त्रिमण्डला तथा श्वेता कपिला पीतिका तथा |
आलमूत्रविषा रक्ता कसना चाष्टमी स्मृता ||९५||
ताभिर्दष्टे शिरोदुःखं कण्डूर्दंशे च वेदना |
भवन्ति च विशेषेण गदाः श्लैष्मिकवातिकाः ||९६||
सौवर्णिका लाजवर्णा जालिन्येणीपदी तथा |
कृष्णाऽग्निवर्णा काकाण्डा मालागुणाऽष्टमी तथा ||९७||
ताभिर्दष्टे दंशकोथः प्रवृत्तिः क्षतजस्य च |
ज्वरो दाहोऽतिसारश्च गदाः स्युश्च त्रिदोषजाः ||९८||
पिडका विविधाकारा मण्डलानि महान्ति च |
महान्तो मृदवः शोफा रक्ताः श्यावाश्चलास्तथा ||९९||
सामान्यं सर्वलूतानामेतदादंशलक्षणम् |१००|
Adhikarana 45 (100-115) · Śloka 115
বিশেষলক্ষণং তাসাং বক্ষ্যামি সচিকিত্সিতম্ ||১০০||
ত্রিমণ্ডলাযা দংশেঽসৃক্ কৃষ্ণং স্রবতি দীর্যতে |
বাধির্যং কলুষা দৃষ্টিস্তথা দাহশ্চ নেত্রযোঃ ||১০১||
তত্রার্কমূলং রজনী নাকুলী পৃশ্নিপর্ণিকা |
পানকর্মণি শস্যন্তে নস্যালেপাঞ্জনেষু চ ||১০২||
শ্বেতাযাঃ পিডকা দংশে শ্বেতা কণ্ডূমতী ভবেত্ |
দাহমূর্চ্ছাজ্বরবতী বিসর্পক্লেদরুক্করী ||১০৩||
তত্র চন্দনরাস্নৈলাহরেণুনলবঞ্জুলাঃ |
কুষ্ঠং লামজ্জকং বক্রং নলদং চাগদো হিতঃ ||১০৪||
আদংশে পিডকা তাম্রা কপিলাযাঃ স্থিরা ভবেত্ |
শিরসো গৌরবং দাহস্তিমিরং ভ্রম এব চ ||১০৫||
তত্র পদ্মককুষ্ঠৈলাকরঞ্জককুভত্বচঃ |
স্থিরার্কপর্ণ্যপামার্গদূর্বাব্রাহ্ম্যো বিষাপহাঃ ||১০৬||
আদংশে পীতিকাযাস্তু পিডকা পীতিকা স্থিরা |
ভবেচ্ছর্দির্জ্বরঃ শূলং মূর্ধ্নি রক্তে তথাঽক্ষিণী ||১০৭||
তত্রেষ্টাঃ কুটজোশীরতুঙ্গপদ্মকবঞ্জুলাঃ |
শিরীষকিণিহীশেলুকদম্বককুভত্বচঃ ||১০৮||
রক্তমণ্ডনিভে দংশে পিডকাঃ সর্ষপা ইব |
জাযন্তে তালুশোষশ্চ দাহশ্চালবিষার্দিতে ||১০৯||
তত্র প্রিযঙ্গুহ্রীবেরকুষ্ঠলামজ্জবঞ্জুলাঃ |
অগদঃ শতপুষ্পা চ সপিপ্পলবটাঙ্কুরাঃ ||১১০||
পূতির্মূত্রবিষাদংশো বিসর্পী কৃষ্ণশোণিতঃ |
কাসশ্বাসবমীমূর্চ্ছাজ্বরদাহসমন্বিতঃ ||১১১||
মনঃশিলালমধুককুষ্ঠচন্দনপদ্মকৈঃ |
মধুমিশ্রৈঃ সলামজ্জৈরগদস্তত্র কীর্তিতঃ ||১১২||
আপাণ্ডুপিডকো দংশো দাহক্লেদসমন্বিতঃ |
রক্তাযা রক্তপর্যন্তো বিজ্ঞেযো রক্তসংযুতঃ ||১১৩||
কার্যস্তত্রাগদস্তোযচন্দনোশীরপদ্মকৈঃ |
তথৈবার্জুনশেলুভ্যাং ত্বগ্ভিরাম্রাতকস্য চ ||১১৪||
পিচ্ছিলং কসনাদংশাদ্রুধিরং শীতলং স্রবেত্ |
কাসশ্বাসৌ চ তত্রোক্তং রক্তলূতাচিকিত্সিতম্ ||১১৫||
View original
विशेषलक्षणं तासां वक्ष्यामि सचिकित्सितम् ||१००||
त्रिमण्डलाया दंशेऽसृक् कृष्णं स्रवति दीर्यते |
बाधिर्यं कलुषा दृष्टिस्तथा दाहश्च नेत्रयोः ||१०१||
तत्रार्कमूलं रजनी नाकुली पृश्निपर्णिका |
पानकर्मणि शस्यन्ते नस्यालेपाञ्जनेषु च ||१०२||
श्वेतायाः पिडका दंशे श्वेता कण्डूमती भवेत् |
दाहमूर्च्छाज्वरवती विसर्पक्लेदरुक्करी ||१०३||
तत्र चन्दनरास्नैलाहरेणुनलवञ्जुलाः |
कुष्ठं लामज्जकं वक्रं नलदं चागदो हितः ||१०४||
आदंशे पिडका ताम्रा कपिलायाः स्थिरा भवेत् |
शिरसो गौरवं दाहस्तिमिरं भ्रम एव च ||१०५||
तत्र पद्मककुष्ठैलाकरञ्जककुभत्वचः |
स्थिरार्कपर्ण्यपामार्गदूर्वाब्राह्म्यो विषापहाः ||१०६||
आदंशे पीतिकायास्तु पिडका पीतिका स्थिरा |
भवेच्छर्दिर्ज्वरः शूलं मूर्ध्नि रक्ते तथाऽक्षिणी ||१०७||
तत्रेष्टाः कुटजोशीरतुङ्गपद्मकवञ्जुलाः |
शिरीषकिणिहीशेलुकदम्बककुभत्वचः ||१०८||
रक्तमण्डनिभे दंशे पिडकाः सर्षपा इव |
जायन्ते तालुशोषश्च दाहश्चालविषार्दिते ||१०९||
तत्र प्रियङ्गुह्रीबेरकुष्ठलामज्जवञ्जुलाः |
अगदः शतपुष्पा च सपिप्पलवटाङ्कुराः ||११०||
पूतिर्मूत्रविषादंशो विसर्पी कृष्णशोणितः |
कासश्वासवमीमूर्च्छाज्वरदाहसमन्वितः ||१११||
मनःशिलालमधुककुष्ठचन्दनपद्मकैः |
मधुमिश्रैः सलामज्जैरगदस्तत्र कीर्तितः ||११२||
आपाण्डुपिडको दंशो दाहक्लेदसमन्वितः |
रक्ताया रक्तपर्यन्तो विज्ञेयो रक्तसंयुतः ||११३||
कार्यस्तत्रागदस्तोयचन्दनोशीरपद्मकैः |
तथैवार्जुनशेलुभ्यां त्वग्भिराम्रातकस्य च ||११४||
पिच्छिलं कसनादंशाद्रुधिरं शीतलं स्रवेत् |
कासश्वासौ च तत्रोक्तं रक्तलूताचिकित्सितम् ||११५||
Adhikarana 46 (116-119) · Śloka 119
পুরীষগন্ধিরল্পাসৃক্ কৃষ্ণাযা দংশ এব তু |
জ্বরমূর্চ্ছাবমীদাহকাসশ্বাসসমন্বিতঃ ||১১৬||
তত্রৈলাবক্রসর্পাক্ষীগন্ধনাকুলিচন্দনৈঃ |
মহাসুগন্ধিসহিতৈঃ প্রত্যাখ্যাযাগদঃ স্মৃতঃ ||১১৭||
দংশো দাহোঽগ্নিবক্রাযাঃ স্রাবোঽত্যর্থং জ্বরস্তথা |
চোষকণ্ডূরোমহর্ষা দাহবিস্ফোটসংযুতঃ ||১১৮||
কৃষ্ণাপ্রশমনং চাত্র প্রত্যাখ্যায প্রযোজযেত্ |
সারিবোশীরযষ্ট্যাহ্বচন্দনোত্পলপদ্মকম্ ||১১৯||
View original
पुरीषगन्धिरल्पासृक् कृष्णाया दंश एव तु |
ज्वरमूर्च्छावमीदाहकासश्वाससमन्वितः ||११६||
तत्रैलावक्रसर्पाक्षीगन्धनाकुलिचन्दनैः |
महासुगन्धिसहितैः प्रत्याख्यायागदः स्मृतः ||११७||
दंशो दाहोऽग्निवक्रायाः स्रावोऽत्यर्थं ज्वरस्तथा |
चोषकण्डूरोमहर्षा दाहविस्फोटसंयुतः ||११८||
कृष्णाप्रशमनं चात्र प्रत्याख्याय प्रयोजयेत् |
सारिवोशीरयष्ट्याह्वचन्दनोत्पलपद्मकम् ||११९||
Adhikarana 47 (120) · Śloka 120
সর্বাসামেব যুঞ্জীত বিষে শ্লেষ্মাতকত্বচম্ |
ভিষক্ সর্বপ্রকারেণ তথা চাক্ষীবপিপ্পলম্ ||১২০||
View original
सर्वासामेव युञ्जीत विषे श्लेष्मातकत्वचम् |
भिषक् सर्वप्रकारेण तथा चाक्षीवपिप्पलम् ||१२०||
Adhikarana 48 (121-127) · Śloka 127
কৃচ্ছ্রসাধ্যবিষা হ্যষ্টৌ প্রোক্তা দ্বে চ যদৃচ্ছযা |
অবার্যবিষবীর্যাণাং লক্ষণানি নিবোধ মে ||১২১||
ধ্যামঃ সৌবর্ণিকাদংশঃ সফেনো মত্স্যগন্ধকঃ |
শ্বাসঃ কাসো জ্বরস্তৃষ্ণা মূর্চ্ছা চাত্র সুদারুণা ||১২২||
আদংশে লাজবর্ণাযা ধ্যামং পূতি স্রবেদসৃক্ |
দাহো মূর্চ্ছাঽতিসারশ্চ শিরোদুঃখং চ জাযতে ||১২৩||
ঘোরো দংশস্তু জালিন্যা রাজিমানবদীর্যতে |
স্তম্ভঃ শ্বাসস্তমোবৃদ্ধিস্তালুশোষশ্চ জাযতে ||১২৪||
এণীপদ্যাস্তথা দংশো ভবেত্ কৃষ্ণতিলাকৃতিঃ |
তৃষ্ণামূর্চ্ছাজ্বরচ্ছর্দিকাসশ্বাসসমন্বিতঃ ||১২৫||
দংশঃ কাকাণ্ডিকাদষ্টে পাণ্ডুরক্তোঽতিবেদনঃ |
তৃণ্মূর্চ্ছাশ্বাসহৃদ্রোগহিক্কাকাসাঃ স্যুরুচ্ছ্রিতাঃ ||১২৬||
রক্তো মালাগুণাদংশো ধূমগন্ধোঽতিবেদনঃ |
বহুধা চ বিশীর্যেত দাহমূর্চ্ছাজ্বরান্বিতঃ ||১২৭||
View original
कृच्छ्रसाध्यविषा ह्यष्टौ प्रोक्ता द्वे च यदृच्छया |
अवार्यविषवीर्याणां लक्षणानि निबोध मे ||१२१||
ध्यामः सौवर्णिकादंशः सफेनो मत्स्यगन्धकः |
श्वासः कासो ज्वरस्तृष्णा मूर्च्छा चात्र सुदारुणा ||१२२||
आदंशे लाजवर्णाया ध्यामं पूति स्रवेदसृक् |
दाहो मूर्च्छाऽतिसारश्च शिरोदुःखं च जायते ||१२३||
घोरो दंशस्तु जालिन्या राजिमानवदीर्यते |
स्तम्भः श्वासस्तमोवृद्धिस्तालुशोषश्च जायते ||१२४||
एणीपद्यास्तथा दंशो भवेत् कृष्णतिलाकृतिः |
तृष्णामूर्च्छाज्वरच्छर्दिकासश्वाससमन्वितः ||१२५||
दंशः काकाण्डिकादष्टे पाण्डुरक्तोऽतिवेदनः |
तृण्मूर्च्छाश्वासहृद्रोगहिक्काकासाः स्युरुच्छ्रिताः ||१२६||
रक्तो मालागुणादंशो धूमगन्धोऽतिवेदनः |
बहुधा च विशीर्येत दाहमूर्च्छाज्वरान्वितः ||१२७||
Adhikarana 49 (128) · Śloka 128
অসাধ্যাস্বপ্যভিহিতং প্রত্যাখ্যাযাশু যোজযেত্ |
দোষোচ্ছ্রাযবিশেষেণ দাহচ্ছেদবিবর্জিতম্ ||১২৮||
View original
असाध्यास्वप्यभिहितं प्रत्याख्यायाशु योजयेत् |
दोषोच्छ्रायविशेषेण दाहच्छेदविवर्जितम् ||१२८||
Adhikarana 50 (129) · Śloka 129
সাধ্যাভিরাভির্লূতাভির্দষ্টমাত্রস্য দেহিনঃ |
বৃদ্ধিপত্রেণ মতিমান্ সম্যগাদংশমুদ্ধরেত্ ||১২৯||
View original
साध्याभिराभिर्लूताभिर्दष्टमात्रस्य देहिनः |
वृद्धिपत्रेण मतिमान् सम्यगादंशमुद्धरेत् ||१२९||
Adhikarana 51 (130-133) · Śloka 133
অমর্মণি বিধানজ্ঞো বর্জিতস্য জ্বরাদিভিঃ |
দংশস্যোত্কর্তনং কুর্যাদল্পশ্বযথুকস্য চ ||১৩০||
মধুসৈন্ধবসংযুক্তৈরগদৈর্লেপযেত্ততঃ |
প্রিযঙ্গুরজনীকুষ্ঠসমঙ্গামধুকৈস্তথা ||১৩১||
সারিবাং মধুকং দ্রাক্ষাং পযস্যাং ক্ষীরমোরটম্ |
বিদারীগোক্ষুরক্ষৌদ্রমধুকং পাযযেত বা ||১৩২||
ক্ষীরিণাং ত্বক্কষাযেণ সুশীতেন চ সেচযেত্ |
উপদ্রবান্ যথাদোষং বিষঘ্নৈরেব সাধযেত্ ||১৩৩||
View original
अमर्मणि विधानज्ञो वर्जितस्य ज्वरादिभिः |
दंशस्योत्कर्तनं कुर्यादल्पश्वयथुकस्य च ||१३०||
मधुसैन्धवसंयुक्तैरगदैर्लेपयेत्ततः |
प्रियङ्गुरजनीकुष्ठसमङ्गामधुकैस्तथा ||१३१||
सारिवां मधुकं द्राक्षां पयस्यां क्षीरमोरटम् |
विदारीगोक्षुरक्षौद्रमधुकं पाययेत वा ||१३२||
क्षीरिणां त्वक्कषायेण सुशीतेन च सेचयेत् |
उपद्रवान् यथादोषं विषघ्नैरेव साधयेत् ||१३३||
Adhikarana 52 (134) · Śloka 134
নস্যাঞ্জনাভ্যঞ্জনপানধূমং তথাঽবপীডং কবলগ্রহং চ |
সংশোধনং চোভযতঃ প্রগাঢং কুর্যাত্সিরামোক্ষণমেব চাত্র ||১৩৪||
View original
नस्याञ्जनाभ्यञ्जनपानधूमं तथाऽवपीडं कवलग्रहं च |
संशोधनं चोभयतः प्रगाढं कुर्यात्सिरामोक्षणमेव चात्र ||१३४||
Adhikarana 53 (135) · Śloka 135
কীটদষ্টব্রণান্ সর্বানহিদষ্টব্রণানপি |
আদাহপাকাত্তান্ সর্বাঞ্চিকিত্সেদ্দুষ্টবদ্ভিষগ্ ||১৩৫||
View original
कीटदष्टव्रणान् सर्वानहिदष्टव्रणानपि |
आदाहपाकात्तान् सर्वाञ्चिकित्सेद्दुष्टवद्भिषग् ||१३५||
Adhikarana 54 (136-137) · Śloka 137
বিনিবৃত্তে ততঃ শোফে কর্ণিকাপাতনং হিতম্ |
নিম্বপত্রং ত্রিবৃদ্দন্তী কুসুম্ভং কুসুমং মধু ||১৩৬||
গুগ্গুলুঃ সৈন্ধবং কিণ্বং বর্চঃ পারাবতস্য চ |
বিষবৃদ্ধিকরং চান্নং হিত্বা সম্ভোজনং হিতম্ ||১৩৭||
View original
विनिवृत्ते ततः शोफे कर्णिकापातनं हितम् |
निम्बपत्रं त्रिवृद्दन्ती कुसुम्भं कुसुमं मधु ||१३६||
गुग्गुलुः सैन्धवं किण्वं वर्चः पारावतस्य च |
विषवृद्धिकरं चान्नं हित्वा सम्भोजनं हितम् ||१३७||
Adhikarana 55 (138) · Śloka 138
বিষেভ্যঃ খলু সর্বেভ্যঃ কর্ণিকামরুজাং স্থিরাম্ |
প্রচ্ছযিত্বা মধূন্মিশ্রৈঃ শোধনীযৈরুপাচরেত্ ||১৩৮||
View original
विषेभ्यः खलु सर्वेभ्यः कर्णिकामरुजां स्थिराम् |
प्रच्छयित्वा मधून्मिश्रैः शोधनीयैरुपाचरेत् ||१३८||
Adhikarana 56 (139) · Śloka 139
সপ্তষষ্ঠস্য কীটানাং শতস্যৈতদ্বিভাগশঃ |
দষ্টলক্ষণমাখ্যাতং চিকিত্সা চাপ্যনন্তরম্ ||১৩৯||
View original
सप्तषष्ठस्य कीटानां शतस्यैतद्विभागशः |
दष्टलक्षणमाख्यातं चिकित्सा चाप्यनन्तरम् ||१३९||
Adhikarana 57 (140) · Śloka 140
সবিংশমধ্যাযশতমেতদুক্তং বিভাগশঃ |১৪০|
View original
सविंशमध्यायशतमेतदुक्तं विभागशः |१४०|
Adhikarana 58 (140) · Śloka 140
ইহোদ্দিষ্টাননির্দিষ্টানর্থান্ বক্ষ্যাম্যথোত্তরে ||১৪০||
View original
इहोद्दिष्टाननिर्दिष्टानर्थान् वक्ष्याम्यथोत्तरे ||१४०||
Adhikarana 59 (141-143) · Śloka 143
সনাতনত্বাদ্বেদানামক্ষরত্বাত্তথৈব চ |
তথা দৃষ্টফলত্বাচ্চ হিতত্বাদপি দেহিনাম্ ||১৪১||
বাক্সমূহার্থবিস্তারাত্ পূজিতত্বাচ্চ দেহিভিঃ |
চিকিত্সিতাত্ পুণ্যতমং ন কিঞ্চিদপি শুশ্রুমঃ ||১৪২||
ঋষেরিন্দ্রপ্রভাবস্যামৃতযোনের্ভিষগ্গুরোঃ |
ধারযিত্বা তু বিমলং মতং পরমসম্মতম্ |
উক্তাহারসমাচার ইহ প্রেত্য চ মোদতে ||১৪৩||
View original
सनातनत्वाद्वेदानामक्षरत्वात्तथैव च |
तथा दृष्टफलत्वाच्च हितत्वादपि देहिनाम् ||१४१||
वाक्समूहार्थविस्तारात् पूजितत्वाच्च देहिभिः |
चिकित्सितात् पुण्यतमं न किञ्चिदपि शुश्रुमः ||१४२||
ऋषेरिन्द्रप्रभावस्यामृतयोनेर्भिषग्गुरोः |
धारयित्वा तु विमलं मतं परमसम्मतम् |
उक्ताहारसमाचार इह प्रेत्य च मोदते ||१४३||
Adhikarana puShpikA · Śloka 8
ইতি সুশ্রুতসংহিতাযাং কল্পস্থানে কীটকল্পো নামাষ্টমোঽধ্যাযঃ ||৮||
ইতি ভগবতা শ্রীধন্বন্তরিণোপদিষ্টাযাং তচ্ছিষ্যেণ মহর্ষিণা সুশ্রুতেন বিরচিতাযাং সুশ্রুতসংহিতাযাং পঞ্চমং কল্পস্থানং সমাপ্তম্ |
View original
इति सुश्रुतसंहितायां कल्पस्थाने कीटकल्पो नामाष्टमोऽध्यायः ||८||
इति भगवता श्रीधन्वन्तरिणोपदिष्टायां तच्छिष्येण महर्षिणा सुश्रुतेन विरचितायां सुश्रुतसंहितायां पञ्चमं कल्पस्थानं समाप्तम् |