Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō vātavyādhinidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातो वातव्याधिनिदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
1. vātavyādhinidānam
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
dhanvantariṁ dharmabhr̥tāṁ variṣṭhamamr̥tōdbhavam | caraṇāvupasaṅgr̥hya suśrutaḥ paripr̥cchati ||3|| vāyōḥ prakr̥tibhūtasya vyāpannasya ca kōpanaiḥ | sthānaṁ karma ca rōgāṁśca vada mē vadatāṁ vara ||4||
View original
धन्वन्तरिं धर्मभृतां वरिष्ठममृतोद्भवम् | चरणावुपसङ्गृह्य सुश्रुतः परिपृच्छति ||३|| वायोः प्रकृतिभूतस्य व्यापन्नस्य च कोपनैः | स्थानं कर्म च रोगांश्च वद मे वदतां वर ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5-8) · Śloka 9
tasya tadvacanaṁ śrutvā prābravīdbhiṣajāṁ varaḥ | svayambhūrēṣa bhagavān vāyurityabhiśabditaḥ ||5|| svātantryānnityabhāvācca sarvagatvāttathaiva ca | sarvēṣāmēva sarvātmā sarvalōkanamaskr̥taḥ ||6|| sthityutpattivināśēṣu bhūtānāmēṣa kāraṇam | avyaktō vyaktakarmā ca rūkṣaḥ śītō laghuḥ kharaḥ ||7|| tiryaggō dviguṇaścaiva rajōbahula ēva ca | acintyavīryō dōṣāṇāṁ nētā rōgasamūharāṭ ||8|| āśukārī muhuścārī pakvādhānagudālayaḥ |9|
View original
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्राब्रवीद्भिषजां वरः | स्वयम्भूरेष भगवान् वायुरित्यभिशब्दितः ||५|| स्वातन्त्र्यान्नित्यभावाच्च सर्वगत्वात्तथैव च | सर्वेषामेव सर्वात्मा सर्वलोकनमस्कृतः ||६|| स्थित्युत्पत्तिविनाशेषु भूतानामेष कारणम् | अव्यक्तो व्यक्तकर्मा च रूक्षः शीतो लघुः खरः ||७|| तिर्यग्गो द्विगुणश्चैव रजोबहुल एव च | अचिन्त्यवीर्यो दोषाणां नेता रोगसमूहराट् ||८|| आशुकारी मुहुश्चारी पक्वाधानगुदालयः |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (9-10) · Śloka 10
dēhē vicaratastasya lakṣaṇāni nibōdha mē ||9|| dōṣadhātvagnisamatāṁ samprāptiṁ viṣayēṣu ca | kriyāṇāmānulōmyaṁ ca karōtyakupitō'nilaḥ ||10|| (indriyārthōpasamprāptiṁ dōṣadhātvagnyavaikr̥tam| kriyāṇāmānulōmyaṁ ca kuryādvāyuradūṣitaḥ ||10||) |
View original
देहे विचरतस्तस्य लक्षणानि निबोध मे ||९|| दोषधात्वग्निसमतां सम्प्राप्तिं विषयेषु च | क्रियाणामानुलोम्यं च करोत्यकुपितोऽनिलः ||१०|| (इन्द्रियार्थोपसम्प्राप्तिं दोषधात्वग्न्यवैकृतम्| क्रियाणामानुलोम्यं च कुर्याद्वायुरदूषितः ||१०||) |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (11) · Śloka 11
yathā'gniḥ pañcadhā bhinnō nāmasthānakriyāmayaiḥ | bhinnō'nilastasthā hyēkō nāmasthānakriyāmayaiḥ ||11||
View original
यथाऽग्निः पञ्चधा भिन्नो नामस्थानक्रियामयैः | भिन्नोऽनिलस्तस्था ह्येको नामस्थानक्रियामयैः ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (12) · Śloka 12
prāṇōdānau samānaśca vyānaścāpāna ēva ca | sthānasthā mārutāḥ pañca yāpayanti śarīriṇam ||12||
View original
प्राणोदानौ समानश्च व्यानश्चापान एव च | स्थानस्था मारुताः पञ्च यापयन्ति शरीरिणम् ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (13) · Śloka 14
yō vāyurvaktrasañcārī sa prāṇō nāma dēhadhr̥k | sō'nnaṁ pravēśayatyantaḥ prāṇāṁścāpyavalambatē ||13|| prāyaśaḥ kurutē duṣṭō hikkāśvāsādikān gadān |14|
View original
यो वायुर्वक्त्रसञ्चारी स प्राणो नाम देहधृक् | सोऽन्नं प्रवेशयत्यन्तः प्राणांश्चाप्यवलम्बते ||१३|| प्रायशः कुरुते दुष्टो हिक्काश्वासादिकान् गदान् |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (14-15) · Śloka 15
udānō nāma yastūrdhvamupaiti pavanōttamaḥ ||14|| tēna bhāṣitagītādiviśēṣō'bhipravartatē | ūrdhvajatrugatān rōgān karōti ca viśēṣataḥ ||15||
View original
उदानो नाम यस्तूर्ध्वमुपैति पवनोत्तमः ||१४|| तेन भाषितगीतादिविशेषोऽभिप्रवर्तते | ऊर्ध्वजत्रुगतान् रोगान् करोति च विशेषतः ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (16) · Śloka 17
āmapakvāśayacaraḥ samānō vahnisaṅgataḥ | sō'nnaṁ pacati tajjāṁśca viśēṣānvivinakti hi ||16|| gulmāgnisādātīsāraprabhr̥tīn kurutē gadān |17|
View original
आमपक्वाशयचरः समानो वह्निसङ्गतः | सोऽन्नं पचति तज्जांश्च विशेषान्विविनक्ति हि ||१६|| गुल्माग्निसादातीसारप्रभृतीन् कुरुते गदान् |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (17-18) · Śloka 18
kr̥tsnadēhacarō vyānō rasasaṁvahanōdyataḥ ||17|| svēdāsr̥ksrāvaṇaścāpi pañcadhā cēṣṭayatyapi | kruddhaśca kurutē rōgān prāyaśaḥ sarvadēhagān ||18||
View original
कृत्स्नदेहचरो व्यानो रससंवहनोद्यतः ||१७|| स्वेदासृक्स्रावणश्चापि पञ्चधा चेष्टयत्यपि | क्रुद्धश्च कुरुते रोगान् प्रायशः सर्वदेहगान् ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (19) · Śloka 20
pakvādhānālayō'pānaḥ kālē karṣati cāpyadhaḥ | samīraṇaḥ śakr̥nmūtraṁ śukragarbhārtavāni ca ||19|| kruddhaśca kurutē rōgān ghōrān bastigudāśrayān |20|
View original
पक्वाधानालयोऽपानः काले कर्षति चाप्यधः | समीरणः शकृन्मूत्रं शुक्रगर्भार्तवानि च ||१९|| क्रुद्धश्च कुरुते रोगान् घोरान् बस्तिगुदाश्रयान् |२०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (20) · Śloka 20
śukradōṣapramēhāstu vyānāpānaprakōpajāḥ ||20||
View original
शुक्रदोषप्रमेहास्तु व्यानापानप्रकोपजाः ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (21) · Śloka 21
yugapat kupitāścāpi dēhaṁ bhindyurasaṁśayam |21|
View original
युगपत् कुपिताश्चापि देहं भिन्द्युरसंशयम् |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (21-24) · Śloka 24
ata ūrdhvaṁ pravakṣyāmi nānāsthānāntarāśritaḥ ||21|| bahuśaḥ kupitō vāyurvikārān kurutē hi yān | vāyurāmāśayē kruddhaśchardyādīn kurutē gadān ||22|| mōhaṁ mūrcchāṁ pipāsāṁ ca hr̥dgrahaṁ pārśvavēdanām | pakvāśayasthō'ntrakūjaṁ śūlaṁ nābhau karōti ca ||23|| kr̥cchramūtrapurīṣatvamānāhaṁ trikavēdanām | śrōtrādiṣvindriyavadhaṁ kuryāt kruddhaḥ samīraṇaḥ ||24||
View original
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि नानास्थानान्तराश्रितः ||२१|| बहुशः कुपितो वायुर्विकारान् कुरुते हि यान् | वायुरामाशये क्रुद्धश्छर्द्यादीन् कुरुते गदान् ||२२|| मोहं मूर्च्छां पिपासां च हृद्ग्रहं पार्श्ववेदनाम् | पक्वाशयस्थोऽन्त्रकूजं शूलं नाभौ करोति च ||२३|| कृच्छ्रमूत्रपुरीषत्वमानाहं त्रिकवेदनाम् | श्रोत्रादिष्विन्द्रियवधं कुर्यात् क्रुद्धः समीरणः ||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (25-29) · Śloka 29
vaivarṇyaṁ sphuraṇaṁ raukṣyaṁ suptiṁ cumucumāyanam | tvaksthō nistōdanaṁ kuryāt tvagbhēdaṁ paripōṭanam ||25|| vraṇāṁśca raktagō, granthīn saśūlān māṁsasaṁśritaḥ | tathā mēdaḥśritaḥ kuryādgranthīnmandarujō'vraṇān ||26|| kuryāt sirāgataḥ śūlaṁ sirākuñcanapūraṇam | snāyuprāptaḥ stambhakampau śūlamākṣēpaṇaṁ tathā ||27|| hanti sandhigataḥ sandhīn śūlaśōphau karōti ca | asthiśōṣaṁ prabhēdaṁ ca kuryācchūlaṁ ca tacchritaḥ ||28|| tathā majjagatē ruk ca na kadācit praśāmyati | apravr̥ttiḥ pravr̥ttirvā vikr̥tā śukragē'nilē ||29||
View original
वैवर्ण्यं स्फुरणं रौक्ष्यं सुप्तिं चुमुचुमायनम् | त्वक्स्थो निस्तोदनं कुर्यात् त्वग्भेदं परिपोटनम् ||२५|| व्रणांश्च रक्तगो, ग्रन्थीन् सशूलान् मांससंश्रितः | तथा मेदःश्रितः कुर्याद्ग्रन्थीन्मन्दरुजोऽव्रणान् ||२६|| कुर्यात् सिरागतः शूलं सिराकुञ्चनपूरणम् | स्नायुप्राप्तः स्तम्भकम्पौ शूलमाक्षेपणं तथा ||२७|| हन्ति सन्धिगतः सन्धीन् शूलशोफौ करोति च | अस्थिशोषं प्रभेदं च कुर्याच्छूलं च तच्छ्रितः ||२८|| तथा मज्जगते रुक् च न कदाचित् प्रशाम्यति | अप्रवृत्तिः प्रवृत्तिर्वा विकृता शुक्रगेऽनिले ||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (30) · Śloka 30
hastapādaśirōdhātūṁstathā sañcarati kramāt | vyāpnuyādvā'khilaṁ dēhaṁ vāyuḥ sarvagatō nr̥ṇām ||30||
View original
हस्तपादशिरोधातूंस्तथा सञ्चरति क्रमात् | व्याप्नुयाद्वाऽखिलं देहं वायुः सर्वगतो नृणाम् ||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (31) · Śloka 31
stambhanākṣēpaṇasvāpaśōphaśūlāni sarvagaḥ |31|
View original
स्तम्भनाक्षेपणस्वापशोफशूलानि सर्वगः |३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (31) · Śloka 31
sthānēṣūktēṣu sammiśraḥ sammiśrāḥ kurutē rujaḥ ||31||
View original
स्थानेषूक्तेषु सम्मिश्रः सम्मिश्राः कुरुते रुजः ||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (32) · Śloka 32
kuryādavayavaprāptō mārutastvamitān gadān |32|
View original
कुर्यादवयवप्राप्तो मारुतस्त्वमितान् गदान् |३२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (32-39) · Śloka 39
dāhasantāpamūrcchāḥ syurvāyau pittasamanvitē ||32|| śaityaśōphagurutvāni tasminnēva kaphāvr̥tē | sūcībhiriva nistōdaḥ sparśadvēṣaḥ prasuptatā ||33|| śēṣāḥ pittavikārāḥ syurmārutē śōṇitānvitē | prāṇē pittāvr̥tē chardirdāhaścaivōpajāyatē ||34|| daurbalyaṁ sadanaṁ tandrā vaivarṇyaṁ ca kaphāvr̥tē | udānē pittasaṁyuktē mūrcchādāhabhramaklamāḥ ||35|| asvēdaharṣau mandō'gniḥ śītastambhau kaphāvr̥tē | samānē pittasaṁyuktē svēdadāhauṣṇyamūrcchanam ||36|| kaphādhikaṁ ca viṇmūtraṁ rōmaharṣaḥ kaphāvr̥tē | apānē pittasaṁyuktē dāhauṣṇyē syādasr̥gdaraḥ ||37|| adhaḥkāyagurutvaṁ ca tasminnēva kaphāvr̥tē | vyānē pittāvr̥tē dāhō gātravikṣēpaṇaṁ klamaḥ ||38|| gurūṇi sarvagātrāṇi stambhanaṁ cāsthiparvaṇām | liṅgaṁ kaphāvr̥tē vyānē cēṣṭāstambhastathaiva ca ||39||
View original
दाहसन्तापमूर्च्छाः स्युर्वायौ पित्तसमन्विते ||३२|| शैत्यशोफगुरुत्वानि तस्मिन्नेव कफावृते | सूचीभिरिव निस्तोदः स्पर्शद्वेषः प्रसुप्तता ||३३|| शेषाः पित्तविकाराः स्युर्मारुते शोणितान्विते | प्राणे पित्तावृते छर्दिर्दाहश्चैवोपजायते ||३४|| दौर्बल्यं सदनं तन्द्रा वैवर्ण्यं च कफावृते | उदाने पित्तसंयुक्ते मूर्च्छादाहभ्रमक्लमाः ||३५|| अस्वेदहर्षौ मन्दोऽग्निः शीतस्तम्भौ कफावृते | समाने पित्तसंयुक्ते स्वेददाहौष्ण्यमूर्च्छनम् ||३६|| कफाधिकं च विण्मूत्रं रोमहर्षः कफावृते | अपाने पित्तसंयुक्ते दाहौष्ण्ये स्यादसृग्दरः ||३७|| अधःकायगुरुत्वं च तस्मिन्नेव कफावृते | व्याने पित्तावृते दाहो गात्रविक्षेपणं क्लमः ||३८|| गुरूणि सर्वगात्राणि स्तम्भनं चास्थिपर्वणाम् | लिङ्गं कफावृते व्याने चेष्टास्तम्भस्तथैव च ||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (40-41) · Śloka 41
(prāyaśaḥ sukumārāṇāṁ mithyā''hāravihāriṇām | rōgādhvapramadāmadyavyāyāmaiścātipīḍanāt ||40|| r̥tusātmyaviparyāsāt snēhādīnāṁ ca vibhramāt | avyavāyē tathā sthūlē vātaraktaṁ prakupyati ) ||41||
View original
(प्रायशः सुकुमाराणां मिथ्याऽऽहारविहारिणाम् | रोगाध्वप्रमदामद्यव्यायामैश्चातिपीडनात् ||४०|| ऋतुसात्म्यविपर्यासात् स्नेहादीनां च विभ्रमात् | अव्यवाये तथा स्थूले वातरक्तं प्रकुप्यति ) ||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (42-44) · Śloka 44
hastyaśvōṣṭrairgacchatō'nyaiśca vāyuḥ kōpaṁ yātaḥ kāraṇai sēvitaiḥ svaiḥ | tīkṣṇōṣṇāmlakṣāraśākādibhōjyaiḥ santāpādyairbhūyasā sēvitaiśca ||42|| kṣipraṁ raktaṁ duṣṭimāyāti tacca vāyōrmārgaṁ saṁruṇaddhyāśu yātaḥ | kruddhō'tyarthaṁ mārgarōdhāt sa vāyuratyudriktaṁ dūṣayēdraktamāśu ||43|| tat sampr̥ktaṁ vāyunā dūṣitēna tatprābalyāducyatē vātaraktam | tadvat pittaṁ dūṣitēnāsr̥jā''ktaṁ ślēṣmā duṣṭō dūṣitēnāsr̥jā''ktaḥ ||44||
View original
हस्त्यश्वोष्ट्रैर्गच्छतोऽन्यैश्च वायुः कोपं यातः कारणै सेवितैः स्वैः | तीक्ष्णोष्णाम्लक्षारशाकादिभोज्यैः सन्तापाद्यैर्भूयसा सेवितैश्च ||४२|| क्षिप्रं रक्तं दुष्टिमायाति तच्च वायोर्मार्गं संरुणद्ध्याशु यातः | क्रुद्धोऽत्यर्थं मार्गरोधात् स वायुरत्युद्रिक्तं दूषयेद्रक्तमाशु ||४३|| तत् सम्पृक्तं वायुना दूषितेन तत्प्राबल्यादुच्यते वातरक्तम् | तद्वत् पित्तं दूषितेनासृजाऽऽक्तं श्लेष्मा दुष्टो दूषितेनासृजाऽऽक्तः ||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (45-46) · Śloka 46
sparśōdvignau tōdabhēdapraśōṣasvāpōpētau vātaraktēna pādau | pittāsr̥gbhyāmugradāhau bhavētāmatyarthōṣṇau raktaśōphau mr̥dū ca ||45|| kaṇḍūmantau śvētaśītau saśōphau pīnastabdhau ślēṣmaduṣṭē tu raktē | sarvairduṣṭē śōṇitē cāpi dōṣāḥ svaṁ svaṁ rūpaṁ pādayōrdarśayanti ||46||
View original
स्पर्शोद्विग्नौ तोदभेदप्रशोषस्वापोपेतौ वातरक्तेन पादौ | पित्तासृग्भ्यामुग्रदाहौ भवेतामत्यर्थोष्णौ रक्तशोफौ मृदू च ||४५|| कण्डूमन्तौ श्वेतशीतौ सशोफौ पीनस्तब्धौ श्लेष्मदुष्टे तु रक्ते | सर्वैर्दुष्टे शोणिते चापि दोषाः स्वं स्वं रूपं पादयोर्दर्शयन्ति ||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (47) · Śloka 47
prāgrūpē śithilau svinnau śītalau saviparyayau | vaivarṇyatōdasuptatvagurutvauṣasamanvitau ||47||
View original
प्राग्रूपे शिथिलौ स्विन्नौ शीतलौ सविपर्ययौ | वैवर्ण्यतोदसुप्तत्वगुरुत्वौषसमन्वितौ ||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (48) · Śloka 48
pādayōrmūlamāsthāya kadāciddhastayōrapi | ākhōrviṣamiva kruddhaṁ taddēhamanusarpati ||48||
View original
पादयोर्मूलमास्थाय कदाचिद्धस्तयोरपि | आखोर्विषमिव क्रुद्धं तद्देहमनुसर्पति ||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (49) · Śloka 50
ājānusphuṭitaṁ yacca prabhinnaṁ prasrutaṁ ca yat | upadravaiśca yajjuṣṭaṁ prāṇamāṁsakṣayādibhiḥ ||49|| śōṇitaṁ tadasādhyaṁ syādyāpyaṁ saṁvatsarōtthitam |50|
View original
आजानुस्फुटितं यच्च प्रभिन्नं प्रस्रुतं च यत् | उपद्रवैश्च यज्जुष्टं प्राणमांसक्षयादिभिः ||४९|| शोणितं तदसाध्यं स्याद्याप्यं संवत्सरोत्थितम् |५०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (50-51) · Śloka 51
yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kupitō'bhyēti mārutaḥ ||50|| tadākṣipatyāśu muhurmuhurdēhaṁ muhuścaraḥ | muhurmuhustadākṣēpādākṣēpaka iti smr̥taḥ ||51||
View original
यदा तु धमनीः सर्वाः कुपितोऽभ्येति मारुतः ||५०|| तदाक्षिपत्याशु मुहुर्मुहुर्देहं मुहुश्चरः | मुहुर्मुहुस्तदाक्षेपादाक्षेपक इति स्मृतः ||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (52-58) · Śloka 58
sō'patānakasañjñō yaḥ pātayatyantarā'ntarā | kaphānvitō bhr̥śaṁ vāyustāsvēva yadi tiṣṭhati ||52|| sa daṇḍavat stambhayati kr̥cchrō daṇḍāpatānakaḥ | hanugrahastadā'tyarthaṁ sō'nnaṁ kr̥cchrānniṣēvatē ||53|| dhanustulyaṁ namēdyastu sa dhanuḥstambhasañjñakaḥ | aṅgulīgulphajaṭharahr̥dvakṣōgalasaṁśritaḥ ||54|| snāyupratānamanilō yadā''kṣipati vēgavān | viṣṭabdhākṣaḥ stabdhahanurbhagnapārśvaḥ kaphaṁ vaman ||55|| abhyantaraṁ dhanuriva yadā namati mānavaḥ | tadā'syābhyantarāyāmaṁ kurutē mārutō balī ||56|| bāhyasnāyupratānasthō bāhyāyāmaṁ karōti ca | tamasādhyaṁ budhāḥ prāhurvakṣaḥkaṭyūrubhañjanam ||57|| kaphapittānvitō vāyurvāyurēva ca kēvalaḥ | kuryādākṣēpakaṁ tvanyaṁ caturthamabhighātajam ||58||
View original
सोऽपतानकसञ्ज्ञो यः पातयत्यन्तराऽन्तरा | कफान्वितो भृशं वायुस्तास्वेव यदि तिष्ठति ||५२|| स दण्डवत् स्तम्भयति कृच्छ्रो दण्डापतानकः | हनुग्रहस्तदाऽत्यर्थं सोऽन्नं कृच्छ्रान्निषेवते ||५३|| धनुस्तुल्यं नमेद्यस्तु स धनुःस्तम्भसञ्ज्ञकः | अङ्गुलीगुल्फजठरहृद्वक्षोगलसंश्रितः ||५४|| स्नायुप्रतानमनिलो यदाऽऽक्षिपति वेगवान् | विष्टब्धाक्षः स्तब्धहनुर्भग्नपार्श्वः कफं वमन् ||५५|| अभ्यन्तरं धनुरिव यदा नमति मानवः | तदाऽस्याभ्यन्तरायामं कुरुते मारुतो बली ||५६|| बाह्यस्नायुप्रतानस्थो बाह्यायामं करोति च | तमसाध्यं बुधाः प्राहुर्वक्षःकट्यूरुभञ्जनम् ||५७|| कफपित्तान्वितो वायुर्वायुरेव च केवलः | कुर्यादाक्षेपकं त्वन्यं चतुर्थमभिघातजम् ||५८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (59) · Śloka 59
garbhapātanimittaśca śōṇitātisravācca yaḥ | abhighātanimittaśca na sidhyatyapatānakaḥ ||59||
View original
गर्भपातनिमित्तश्च शोणितातिस्रवाच्च यः | अभिघातनिमित्तश्च न सिध्यत्यपतानकः ||५९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (60-62) · Śloka 62
adhōgamāḥ satiryaggā dhamanīrūrdhvadēhagāḥ | yadā prakupitō'tyarthaṁ mātariśvā prapadyatē ||60|| tadā'nyatarapakṣasya sandhibandhān vimōkṣayan | hanti pakṣaṁ tamāhurhi pakṣāghātaṁ bhiṣagvarāḥ ||61|| yasya kr̥tsnaṁ śarīrārdhamakarmaṇyamacētanam | tataḥ patatyasūn vā'pi tyajatyanilapīḍitaḥ ||62||
View original
अधोगमाः सतिर्यग्गा धमनीरूर्ध्वदेहगाः | यदा प्रकुपितोऽत्यर्थं मातरिश्वा प्रपद्यते ||६०|| तदाऽन्यतरपक्षस्य सन्धिबन्धान् विमोक्षयन् | हन्ति पक्षं तमाहुर्हि पक्षाघातं भिषग्वराः ||६१|| यस्य कृत्स्नं शरीरार्धमकर्मण्यमचेतनम् | ततः पतत्यसून् वाऽपि त्यजत्यनिलपीडितः ||६२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (63) · Śloka 63
śuddhavātahataṁ pakṣaṁ kr̥cchrasādhyatamaṁ viduḥ | sādhyamanyēna saṁsr̥ṣṭamasādhyaṁ kṣayahētukam ||63||
View original
शुद्धवातहतं पक्षं कृच्छ्रसाध्यतमं विदुः | साध्यमन्येन संसृष्टमसाध्यं क्षयहेतुकम् ||६३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (64-66) · Śloka 66
vāyurūrdhvaṁ vrajēt sthānāt kupitō hr̥dayaṁ śiraḥ | śaṅkhau ca pīḍayatyaṅgānyākṣipēnnamayēcca saḥ ||64|| nimīlitākṣō niścēṣṭaḥ stabdhākṣō vā'pi kūjati | nirucchvāsō'thavā kr̥cchrāducchvasyānnaṣṭacētanaḥ ||65|| svasthaḥ syāddhr̥dayē muktē hyāvr̥tē tu pramuhyati | kaphānvitēna vātēna jñēya ēṣō'patantrakaḥ ||66||
View original
वायुरूर्ध्वं व्रजेत् स्थानात् कुपितो हृदयं शिरः | शङ्खौ च पीडयत्यङ्गान्याक्षिपेन्नमयेच्च सः ||६४|| निमीलिताक्षो निश्चेष्टः स्तब्धाक्षो वाऽपि कूजति | निरुच्छ्वासोऽथवा कृच्छ्रादुच्छ्वस्यान्नष्टचेतनः ||६५|| स्वस्थः स्याद्धृदये मुक्ते ह्यावृते तु प्रमुह्यति | कफान्वितेन वातेन ज्ञेय एषोऽपतन्त्रकः ||६६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 33 (67) · Śloka 67
divāsvapnāsanasthānavivr̥tādhvanirīkṣaṇaiḥ | manyāstambhaṁ prakurutē sa ēva ślēṣmaṇā''vr̥taḥ ||67||
View original
दिवास्वप्नासनस्थानविवृताध्वनिरीक्षणैः | मन्यास्तम्भं प्रकुरुते स एव श्लेष्मणाऽऽवृतः ||६७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 34 (68-72) · Śloka 72
(garbhiṇīsūtikābālavr̥ddhakṣīṇēṣvasr̥kkṣayē |) uccairvyāharatō'tyarthaṁ khādataḥ kaṭhināni vā | hasatō jr̥mbhatō bhārādviṣamācchayanādapi ||68|| śirōnāsauṣṭhacibukalalāṭēkṣaṇasandhigaḥ | ardayitvā'nilō vaktramarditaṁ janayatyataḥ ||69|| vakrībhavati vaktrārdhaṁ grīvā cāpyapavartatē | śiraścalati vāksaṅgō nētrādīnāṁ ca vaikr̥tam ||70|| grīvācibukadantānāṁ tasmin pārśvē tu vēdanā | yasyāgrajō rōmaharṣō vēpathurnētramāvilam ||71|| vāyurūrdhvaṁ tvaci svāpastōdō manyāhanugrahaḥ | tamarditamiti prāhurvyādhiṁ vyādhiviśāradāḥ ||72||
View original
(गर्भिणीसूतिकाबालवृद्धक्षीणेष्वसृक्क्षये |) उच्चैर्व्याहरतोऽत्यर्थं खादतः कठिनानि वा | हसतो जृम्भतो भाराद्विषमाच्छयनादपि ||६८|| शिरोनासौष्ठचिबुकललाटेक्षणसन्धिगः | अर्दयित्वाऽनिलो वक्त्रमर्दितं जनयत्यतः ||६९|| वक्रीभवति वक्त्रार्धं ग्रीवा चाप्यपवर्तते | शिरश्चलति वाक्सङ्गो नेत्रादीनां च वैकृतम् ||७०|| ग्रीवाचिबुकदन्तानां तस्मिन् पार्श्वे तु वेदना | यस्याग्रजो रोमहर्षो वेपथुर्नेत्रमाविलम् ||७१|| वायुरूर्ध्वं त्वचि स्वापस्तोदो मन्याहनुग्रहः | तमर्दितमिति प्राहुर्व्याधिं व्याधिविशारदाः ||७२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 35 (73) · Śloka 73
kṣīṇasyānimiṣākṣasya prasaktaṁ saktabhāṣiṇaḥ | na sidhyatyarditaṁ bāḍhaṁ trivarṣaṁ vēpanasya ca ||73||
View original
क्षीणस्यानिमिषाक्षस्य प्रसक्तं सक्तभाषिणः | न सिध्यत्यर्दितं बाढं त्रिवर्षं वेपनस्य च ||७३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 36 (74) · Śloka 74
pārṣṇipratyaṅgulīnāṁ tu kaṇḍarā yā'nilārditā | sakthnaḥ kṣēpaṁ nigr̥hṇīyādgr̥dhrasīti hi sā smr̥tā ||74||
View original
पार्ष्णिप्रत्यङ्गुलीनां तु कण्डरा याऽनिलार्दिता | सक्थ्नः क्षेपं निगृह्णीयाद्गृध्रसीति हि सा स्मृता ||७४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 37 (75) · Śloka 75
talapratyaṅgulīnāṁ tu kaṇḍarā bāhupr̥ṣṭhataḥ | bāhvōḥ karmakṣayakarī viśvācīti hi sā smr̥tā ||75||
View original
तलप्रत्यङ्गुलीनां तु कण्डरा बाहुपृष्ठतः | बाह्वोः कर्मक्षयकरी विश्वाचीति हि सा स्मृता ||७५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 38 (76) · Śloka 76
vātaśōṇitajaḥ śōphō jānumadhyē mahārujaḥ | śiraḥ krōṣṭukapūrvaṁ tu sthūlaḥ krōṣṭukamūrdhavat ||76||
View original
वातशोणितजः शोफो जानुमध्ये महारुजः | शिरः क्रोष्टुकपूर्वं तु स्थूलः क्रोष्टुकमूर्धवत् ||७६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 39 (77) · Śloka 77
vāyuḥ kaṭyāṁ sthitaḥ sakthnaḥ kaṇḍarāmākṣipēdyadā | khañjastadā bhavējjantuḥ, paṅguḥ sakthnōrdvayōrvadhāt ||77||
View original
वायुः कट्यां स्थितः सक्थ्नः कण्डरामाक्षिपेद्यदा | खञ्जस्तदा भवेज्जन्तुः, पङ्गुः सक्थ्नोर्द्वयोर्वधात् ||७७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 40 (78) · Śloka 78
prakrāman vēpatē yastu khañjanniva ca gacchati | kalāyakhañjaṁ taṁ vidyānmuktasandhiprabandhanam ||78||
View original
प्रक्रामन् वेपते यस्तु खञ्जन्निव च गच्छति | कलायखञ्जं तं विद्यान्मुक्तसन्धिप्रबन्धनम् ||७८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 41 (79) · Śloka 79
nyastē tu viṣamaṁ(mē) pādē rujaḥ kuryāt samīraṇaḥ | vātakaṇṭaka ityēṣa vijñēyaḥ khaḍu(la)kāśritaḥ ||79||
View original
न्यस्ते तु विषमं(मे) पादे रुजः कुर्यात् समीरणः | वातकण्टक इत्येष विज्ञेयः खडु(ल)काश्रितः ||७९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 42 (80) · Śloka 80
pādayōḥ kurutē dāhaṁ pittāsr̥ksahitō'nilaḥ | viśēṣataścaṅkramaṇāt pādadāhaṁ tamādiśēt ||80||
View original
पादयोः कुरुते दाहं पित्तासृक्सहितोऽनिलः | विशेषतश्चङ्क्रमणात् पाददाहं तमादिशेत् ||८०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 43 (81) · Śloka 81
hr̥ṣyataścaraṇau yasya bhavataśca prasuptavat | pādaharṣaḥ sa vijñēyaḥ kaphavātaprakōpajaḥ ||81||
View original
हृष्यतश्चरणौ यस्य भवतश्च प्रसुप्तवत् | पादहर्षः स विज्ञेयः कफवातप्रकोपजः ||८१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 44 (82) · Śloka 82
aṁsadēśasthitō vāyuḥ śōṣayitvāṁ'sabandhanam | sirāścākuñcya tatrasthō janayatyavabāhukam ||82||
View original
अंसदेशस्थितो वायुः शोषयित्वांऽसबन्धनम् | सिराश्चाकुञ्च्य तत्रस्थो जनयत्यवबाहुकम् ||८२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 45 (83) · Śloka 83
yadā śabdavahaṁ srōtō vāyurāvr̥tya tiṣṭhati | śuddhaḥ ślēṣmānvitō vā'pi bādhiryaṁ tēna jāyatē ||83||
View original
यदा शब्दवहं स्रोतो वायुरावृत्य तिष्ठति | शुद्धः श्लेष्मान्वितो वाऽपि बाधिर्यं तेन जायते ||८३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 46 (84) · Śloka 84
hanuśaṅkhaśirōgrīvaṁ yasya bhindannivānilaḥ | karṇayōḥ kurutē śūlaṁ karṇaśūlaṁ taducyatē ||84||
View original
हनुशङ्खशिरोग्रीवं यस्य भिन्दन्निवानिलः | कर्णयोः कुरुते शूलं कर्णशूलं तदुच्यते ||८४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 47 (85) · Śloka 85
āvr̥tya sakaphō vāyurdhamanīḥ śabdavāhinīḥ | narān karōtyakriyakānmūkaminmiṇagadgadān ||85||
View original
आवृत्य सकफो वायुर्धमनीः शब्दवाहिनीः | नरान् करोत्यक्रियकान्मूकमिन्मिणगद्गदान् ||८५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 48 (86-87) · Śloka 87
adhō yā vēdanā yāti varcōmūtrāśayōtthitā | bhindatīva gudōpasthaṁ sā tūnītyabhidhīyatē ||86|| gudōpasthōtthitā saiva pratilōmavisarpiṇī | vēgaiḥ pakvāśayaṁ yāti pratitūnīti sā smr̥tā ||87||
View original
अधो या वेदना याति वर्चोमूत्राशयोत्थिता | भिन्दतीव गुदोपस्थं सा तूनीत्यभिधीयते ||८६|| गुदोपस्थोत्थिता सैव प्रतिलोमविसर्पिणी | वेगैः पक्वाशयं याति प्रतितूनीति सा स्मृता ||८७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 49 (88) · Śloka 88
sāṭōpamatyugrarujamādhmātamudaraṁ bhr̥śam | ādhmānamiti jānīyādghōraṁ vātanirōdhajam ||88||
View original
साटोपमत्युग्ररुजमाध्मातमुदरं भृशम् | आध्मानमिति जानीयाद्घोरं वातनिरोधजम् ||८८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 50 (89) · Śloka 89
vimuktapārśvahr̥dayaṁ tadēvāmāśayōtthitam | pratyādhmānaṁ vijānīyāt kaphavyākulitānilam ||89||
View original
विमुक्तपार्श्वहृदयं तदेवामाशयोत्थितम् | प्रत्याध्मानं विजानीयात् कफव्याकुलितानिलम् ||८९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 51 (90-91) · Śloka 91
aṣṭhīlāvadghanaṁ granthimūrdhvamāyatamunnatam | vātāṣṭhīlāṁ vijānīyādbahirmārgāvarōdhinīm ||90|| ēnāmēva rujāyuktāṁ vātaviṇmūtrarōdhinīm | pratyaṣṭhīlāmiti vadējjaṭharē tiryagutthitām ||91||
View original
अष्ठीलावद्घनं ग्रन्थिमूर्ध्वमायतमुन्नतम् | वाताष्ठीलां विजानीयाद्बहिर्मार्गावरोधिनीम् ||९०|| एनामेव रुजायुक्तां वातविण्मूत्ररोधिनीम् | प्रत्यष्ठीलामिति वदेज्जठरे तिर्यगुत्थिताम् ||९१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
iti suśrutasaṁhitāyāṁ nidānasthānē vātavyādhinidānaṁ nāma prathamō'dhyāyaḥ ||1||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने वातव्याधिनिदानं नाम प्रथमोऽध्यायः ||१||
🔊 Audio coming soon