36. bhūmipravibhāgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

अथातो भूमिप्रविभागीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

श्वभ्रशर्कराश्मविषमवल्मीकश्मशानाघातनदेवतायतनसिकताभिरनुपहतामनूषरामभङ्गुरामदूरोदकां स्निग्धां प्ररोहवतीं मृद्वीं स्थिरां समां कृष्णां गौरीं लोहितां वा भूमिमौषधग्रहणाय परीक्षेत | तस्यां जातमपि कृमिविषशस्त्रातपपवनदहनतोयसम्बाधमार्गैरनुपहतमेकरसं पुष्टं पृथ्ववगाढमूलमुदीच्यां चौषधमाददीतेत्येष भूमिपरीक्षाविशेषः सामान्यः ||३||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

विशेषतस्तु तत्र, अश्मवती स्थिरा गुर्वी श्यामा कृष्णा वा स्थूलवृक्षशस्यप्राया स्वगुणभूयिष्ठा; स्निग्धा शीतलाऽऽसन्नोदका स्निग्धशस्यतृणकोमलवृक्षप्राया शुक्लाऽम्बुगुणभूयिष्ठा; नानावर्णा लघ्वश्मवती प्रविरलाल्पपाण्डुवृक्षप्ररोहाऽग्निगुणभूयिष्ठा; रूक्षा भस्मरासभवर्णा तनुवृक्षाल्परसकोटरवृक्षप्रायाऽनिलगुणभूयिष्ठा; मृद्वी समा श्वभ्रवत्यव्यक्तरसजला सर्वतोऽसारवृक्षा महापर्वतवृक्षप्राया श्यामा चाकाशगुणभूयिष्ठा ||४||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

अत्र केचिदाहुराचार्याः- प्रावृड्वर्षाशरद्धेमन्तवसन्तग्रीष्मेषु यथासङ्ख्यं मूलपत्रत्वक्क्षीरसारफलान्याददीतेति; तत्तु न सम्यक्, सौम्याग्नेयत्वाज्जगतः | सौम्यान्यौषधानि सौम्येष्वृतुष्वाददीत, आग्नेयान्याग्नेयेषु; एवमव्यापन्नगुणानि भवन्ति | सौम्यान्यौषध्मनि सौम्येष्वृतुषु गृहीतानि सोमगुणभूयिष्ठायां भूमौ जातान्यतिमधुरस्निग्धशीतानि जायन्ते | एतेन शेषं व्याख्यातम् ||५||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

तत्र पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठायां भूमौ जातानि विरेचनद्रव्याण्याददीत , अग्न्याकाशमारुतगुणभूयिष्ठायां वमनद्रव्याणि, उभयगुणभूयिष्ठायामुभयतोभागानि, आकाशगुणभूयिष्ठायां संशमनानि, एवं बलवत्तराणि भवन्ति ||६||

Adhikarana 6 (7-9) · Śloka 9

सर्वाण्येव चाभिनवानि, अन्यत्र मधुघृतगुडपिप्पलीविडङ्गेभ्यः ||७|| विडङ्गं पिप्पली क्षौद्रं सर्पिश्चाप्यनवं हितम् | शेषमन्यत्वभिनवं गृह्णीयाद्दोषवर्जितम् ||८|| (सर्वाण्येव सक्षीराणि वीर्यवन्ति;) तेषामसम्पत्तावतिक्रान्तसंवत्सराण्याददीतेति ||९||

Adhikarana 7 (10) · Śloka 10

भवन्ति चात्र- गोपालास्तापसा व्याधा ये चान्ये वनचारिणः | मूलाहाराश्च ये तेभ्यो भेषजव्यक्तिरिष्यते ||१०||

Adhikarana 8 (11) · Śloka 11

सर्वावयवसाध्येषु पलाशलवणादिषु | व्यवस्थितो न कालोऽस्ति तत्र सर्वो विधीयते ||११||

Adhikarana 9 (12) · Śloka 12

गन्धवर्णरसोपेता षड्विधा भूमिरिष्यते | तस्माद्भूमिस्वभावेन बीजिनः षड्रसायुताः ||१२||

Adhikarana 10 (13) · Śloka 13

अव्यक्तः किल तोयस्य रसो निश्चयनिश्चितः | रसः स एव चाव्यक्तो व्यक्तो भूमिरसाद्भवेत् ||१३||

Adhikarana 11 (14) · Śloka 14

सर्वलक्षणसम्पन्ना भूमिः साधारणा स्मृता | द्रव्याणि यत्र तत्रैव तद्गुणानि विशेषतः ||१४||

Adhikarana 12 (15) · Śloka 15

विगन्धेनापरामृष्टमविपन्नं रसादिभिः | नवं द्रव्यं पुराणं वा ग्राह्यमेवं विनिर्दिशेत् ||१५||

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

जङ्गमानां वयःस्थानां रक्तरोमनखादिकम् | क्षीरमूत्रपुरीषाणि जीर्णाहारेषु संहरेत् ||१६||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

प्लोतमृद्भाण्डफलकशङ्कुविन्यस्तभेषजम् | प्रशस्तायां दिशि शुचौ भेषजागारमिष्यते ||१७||

Adhikarana puShpikA · Śloka 36

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने भूमिप्रविभागीयो नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः ||३६||