31. chāyāvipratipattyadhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

अथातश्छायाविप्रतिपत्तिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

श्यावा लोहितिका नीला पीतिका वाऽपि मानवम् | अभिद्रवन्ति यं छायाः स परासुरसंशयम् ||३||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ह्रीरपक्रमते यस्य प्रभास्मृतिधृतिश्रियः | अकस्माद्यं भजन्ते वा स गतासुरसंशयम् ||४||

Adhikarana 4 (5-10) · Śloka 10

यस्याधरौष्ठः पतितः क्षिप्तश्चोर्ध्वं तथोत्तरः | उभौ वा जाम्बवाभासौ दुर्लभं तस्य जीवितम् ||५|| आरक्ता दशना यस्य श्यावा वा स्युः पतन्ति वा | खञ्जनप्रतिमा वाऽपि तं गतायुषमादिशेत् ||६|| कृष्णा स्तब्धाऽवलिप्ता वा जिह्वा शूना च यस्य वै | कर्कशा वा भवेद्यस्य सोऽचिराद्विजहात्यसून् ||७|| कुटिला स्फुटिता वाऽपि शुष्का वा यस्य नासिका | अवस्फूर्जति मग्ना वा न स जीवति मानवः ||८|| सङ्क्षिप्ते विषमे स्तब्धे रक्ते स्रस्ते च लोचने | स्यातां वा प्रस्रुते यस्य स गतायुर्नरो ध्रुवम् ||९|| केशाः सीमन्तिनो यस्य सङ्क्षिप्ते विनते भ्रुवौ | लुण्डन्ति चाक्षिपक्ष्माणि सोऽचिराद्याति मृत्यवे ||१०||

Adhikarana 5 (11-16) · Śloka 16

नाहरत्यन्नमास्यस्थं न धारयति यः शिरः | एकाग्रदृष्टिर्मूढात्मा सद्यः प्राणान् जहाति सः ||११|| बलवान् दुर्बलो वाऽपि सम्मोहं योऽधिगच्छति | उत्थाप्यमानो बहुशस्तं पक्वं भिषगादिशेत् ||१२|| उत्तानः सर्वदा शेते पादौ विकुरुते च यः | विप्रसारणशीलो वा न स जीवति मानवः ||१३|| शीतपादकरोच्छ्वासश्छिन्नोच्छ्वासश्च यो भवेत् | काकोच्छ्वासश्च यो मर्त्यस्तं धीरः परिवर्जयेत् ||१४|| निद्रा न छिद्यते यस्य यो वा जागर्ति सर्वदा | मुह्येद्वा वक्तुकामश्च प्रत्याख्येयः स जानता ||१५|| उत्तरौष्ठं च यो लिह्यादुत्कारांश्च करोति यः | प्रेतैर्वा भाषते सार्धं प्रेतरूपं तमादिशेत् ||१६||

Adhikarana 6 (17-29) · Śloka 29

खेभ्यः सरोमकूपेभ्यो यस्य रक्तं प्रवर्तते | पुरुषस्याविषार्तस्य सद्यो जह्यात् स जीवितम् ||१७|| वाताष्ठीला तु हृदये यस्योर्ध्वमनुयायिनी | रुजान्नविद्वेषकरी स परासुरसंशयम् ||१८|| अनन्योपद्रवकृतः शोफः पादसमुत्थितः | पुरुषं हन्ति, नारीं तु मुखजो गुह्यजो द्वयम् ||१९|| अतिसारो ज्वरो हिक्का छर्दिः शूनाण्डमेढ्रता | श्वासिनः कासिनो वाऽपि यस्य तं क्षीणमादिशेत् ||२०|| स्वेदो दाहश्च बलवान् हिक्का श्वासश्च मानवम् | बलवन्तमपि प्राणैर्वियुञ्जन्ति न संशयः ||२१|| श्यावा जिह्वा भवेद्यस्य सव्यं चाक्षि निमज्जति | मुखं च जायते पूति यस्य तं परिवर्जयेत् ||२२|| वक्त्रमापूर्यतेऽश्रूणां स्विद्यतश्चरणावुभौ | चक्षुश्चाकुलतां याति यमराष्ट्रं गमिष्यतः ||२३|| अतिमात्रं लघूनि स्युर्गात्राणि गुरुकाणि वा | यस्याकस्मात् स विज्ञेयो गन्ता वैवस्वतालयम् ||२४|| पङ्कमत्स्यवसातैलघृतगन्धांश्च ये नराः | मृष्टगन्धांश्च ये वान्ति गन्तारस्ते यमालयम् ||२५|| यूका ललाटमायान्ति बलिं नाश्नन्ति वायसाः | येषां चापि रतिर्नास्ति यातारस्ते यमालयम् ||२६|| ज्वरातिसारशोफाः स्युर्यस्यान्योन्यावसादिनः | प्रक्षीणबलमांसस्य नासौ शक्यश्चिकित्सितम् ||२७|| क्षीणस्य यस्य क्षुत्तृष्णे हृद्यैर्मिष्टैर्हितैस्तथा | न शाम्यतोऽन्नपानैश्च तस्य मृत्युरुपस्थितः ||२८|| प्रवाहिका शिरःशूलं कोष्ठशूलं च दारुणम् | पिपासा बलहानिश्च तस्य मृत्युरुपस्थितः ||२९||

Adhikarana 7 (30) · Śloka 30

विषमेणोपचारेण कर्मभिश्च पुराकृतैः | अनित्यत्वाच्च जन्तूनां जीवितं निधनं व्रजेत् ||३०||

Adhikarana 8 (31-32) · Śloka 32

प्रेता भूताः पिशाचाश्च रक्षांसि विविधानि च | मरणाभिमुखं नित्यमुपसर्पन्ति मानवम् ||३१|| तानि भेषजवीर्याणि प्रतिघ्नन्ति जिघांसया | तस्मान्मोघाः क्रियाः सर्वा भवन्त्येव गतायुषाम् ||३२||

Adhikarana puShpikA · Śloka 31

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने छायाविप्रतिपत्तिर्नामैकत्रिंशत्तमोऽध्यायः ||३१||