Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤਃ ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਵਿਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
अथातः पञ्चेन्द्रियार्थविप्रतिपत्तिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਸ਼ਰੀਰਸ਼ੀਲਯੋਰ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਤੇਰ੍ਵਿਕਤਿਰ੍ਭਵੇਤ੍ | ਤਤ੍ਤ੍ਵਰਿਸ੍ਟਂ ਸਮਾਸੇਨ, ਵ੍ਯਾਸਤਸ੍ਤੁ ਨਿਬੋਧ ਮੇ ||੩||
शरीरशीलयोर्यस्य प्रकृतेर्विकृतिर्भवेत् | तत्त्वरिष्टं समासेन, व्यासतस्तु निबोध मे ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4-6) · Śloka 6
ਸ਼ਣੋਤਿ ਵਿਵਿਧਾਞ੍ ਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ ਯੋ ਦਿਵ੍ਯਾਨਾਮਭਾਵਤਃ | ਸਮੁਦ੍ਰਪੁਰਮੇਘਾਨਾਮਸਮ੍ਪਤ੍ਤੌ ਚ ਨਿਃਸ੍ਵਨਾਨ੍ ||੪|| ਤਾਨ੍ ਸ੍ਵਨਾਨ੍ਨਾਵਗਹ੍ਣਾਤਿ ਮਨ੍ਯਤੇ ਚਾਨ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਵਤ੍ | ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਰਣ੍ਯਸ੍ਵਨਾਂਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਿਪਰੀਤਾਞ੍ ਸ਼ਣੋਤਿ ਚ ||੫|| ਦ੍ਵਿਸਚ੍ਛਬ੍ਦੇਸੁ ਰਮਤੇ ਸੁਹਚ੍ਛਬ੍ਦੇਸੁ ਕੁਪ੍ਯਤਿ | ਨ ਸ਼ਣੋਤਿ ਚ ਯੋਕਸ੍ਮਾਤ੍ਤਂ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਤਿ ਗਤਾਯੁਸਮ੍ ||੬||
शृणोति विविधाञ् शब्दान् यो दिव्यानामभावतः | समुद्रपुरमेघानामसम्पत्तौ च निःस्वनान् ||४|| तान् स्वनान्नावगृह्णाति मन्यते चान्यशब्दवत् | ग्राम्यारण्यस्वनांश्चापि विपरीताञ् शृणोति च ||५|| द्विषच्छब्देषु रमते सुहृच्छब्देषु कुप्यति | न शृणोति च योऽकस्मात्तं ब्रुवन्ति गतायुषम् ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8
ਯਸ੍ਤੂਸ੍ਣਮਿਵ ਗਹ੍ਣਾਤਿ ਸ਼ੀਤਮੁਸ੍ਣਂ ਚ ਸ਼ੀਤਵਤ੍ | ਸਞ੍ਜਾਤਸ਼ੀਤਪਿਡਕੋ ਯਸ਼੍ਚ ਦਾਹੇਨ ਪੀਡ੍ਯਤੇ ||੭|| ਉਸ੍ਣਗਾਤ੍ਰੋਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਚ ਯਃ ਸ਼ੀਤੇਨ ਪ੍ਰਵੇਪਤੇ | ਪ੍ਰਹਾਰਾਨ੍ਨਾਭਿਜਾਨਾਤਿ ਯੋਙ੍ਗਚ੍ਛੇਦਮਥਾਪਿ ਵਾ ||੮||
यस्तूष्णमिव गृह्णाति शीतमुष्णं च शीतवत् | सञ्जातशीतपिडको यश्च दाहेन पीड्यते ||७|| उष्णगात्रोऽतिमात्रं च यः शीतेन प्रवेपते | प्रहारान्नाभिजानाति योऽङ्गच्छेदमथापि वा ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (9) · Śloka 9
ਪਾਂਸ਼ੁਨੇਵਾਵਕੀਰ੍ਣਾਨਿ ਯਸ਼੍ਚ ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਮਨ੍ਯਤੇ | ਵਰ੍ਣਾਨ੍ਯਤਾ ਵਾ ਰਾਜ੍ਯੋ ਵਾ ਯਸ੍ਯ ਗਾਤ੍ਰੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ ||੯||
पांशुनेवावकीर्णानि यश्च गात्राणि मन्यते | वर्णान्यता वा राज्यो वा यस्य गात्रे भवन्ति हि ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (10) · Śloka 10
ਸ੍ਨਾਤਾਨੁਲਿਪ੍ਤਂ ਯਂ ਚਾਪਿ ਭਜਨ੍ਤੇ ਨੀਲਮਕ੍ਸਿਕਾਃ |੧੦|
स्नातानुलिप्तं यं चापि भजन्ते नीलमक्षिकाः |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
ਸੁਗਨ੍ਧਿਰ੍ਵਾਤਿ ਯੋਕਸ੍ਮਾਤ੍ਤਂ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਤਿ ਗਤਾਯੁਸਮ੍ ||੧੦||
सुगन्धिर्वाऽति योऽकस्मात्तं ब्रुवन्ति गतायुषम् ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (11-12) · Śloka 12
ਵਿਪਰੀਤੇਨ ਗਹ੍ਣਾਤਿ ਰਸਾਨ੍ ਯਸ਼੍ਚੋਪਯੋਜਿਤਾਨ੍ | ਉਪਯੁਕ੍ਤਾਃ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਯਸ੍ਯ ਰਸਾ ਦੋਸਾਭਿਵਦ੍ਧਯੇ ||੧੧|| ਯਸ੍ਯ ਦੋਸਾਗ੍ਨਿਸਾਮ੍ਯਂ ਚ ਕੁਰ੍ਯੁਰ੍ਮਿਥ੍ਯੋਪਯੋਜਿਤਾਃ | ਯੋ ਵਾ ਰਸਾਨ੍ਨ ਸਂਵੇਤ੍ਤਿ ਗਤਾਸੁਂ ਤਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸਤੇ ||੧੨||
विपरीतेन गृह्णाति रसान् यश्चोपयोजितान् | उपयुक्ताः क्रमाद्यस्य रसा दोषाभिवृद्धये ||११|| यस्य दोषाग्निसाम्यं च कुर्युर्मिथ्योपयोजिताः | यो वा रसान्न संवेत्ति गतासुं तं प्रचक्षते ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (13) · Śloka 14
ਸੁਗਨ੍ਧਂ ਵੇਤ੍ਤਿ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਂ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਸ੍ਯ ਸੁਗਨ੍ਧਿਤਾਮ੍ | ਗਹ੍ਣੀਤੇ ਵਾਨ੍ਯਥਾ ਗਨ੍ਧਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਦੀਪੇ ਚ ਨੀਰੁਜਃ ||੧੩|| ਯੋ ਵਾ ਗਨ੍ਧਂ ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਗਤਾਸੁਂ ਤਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ |੧੪|
सुगन्धं वेत्ति दुर्गन्धं दुर्गन्धस्य सुगन्धिताम् | गृह्णीते वाऽन्यथा गन्धं शान्ते दीपे च नीरुजः ||१३|| यो वा गन्धं न जानाति गतासुं तं विनिर्दिशेत् |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (14) · Śloka 15
ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਨ੍ਯੁਸ੍ਣਹਿਮਾਦੀਨਿ ਕਾਲਾਵਸ੍ਥਾ ਦਿਸ਼ਸ੍ਤਥਾ ||੧੪|| ਵਿਪਰੀਤੇਨ ਗਹ੍ਣਾਤਿ ਭਾਵਾਨਨ੍ਯਾਂਸ਼੍ਚ ਯੋ ਨਰਃ |੧੫|
द्वन्द्वान्युष्णहिमादीनि कालावस्था दिशस्तथा ||१४|| विपरीतेन गृह्णाति भावानन्यांश्च यो नरः |१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (15-23) · Śloka 23
ਦਿਵਾ ਜ੍ਯੋਤੀਂਸਿ ਯਸ਼੍ਚਾਪਿ ਜ੍ਵਲਿਤਾਨੀਵ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ||੧੫|| ਰਾਤ੍ਰੌ ਸੂਰ੍ਯਂ ਜ੍ਵਲਨ੍ਤਂ ਵਾ ਦਿਵਾ ਵਾ ਚਨ੍ਦ੍ਰਵਰ੍ਚਸਮ੍ | ਅਮੇਘੋਪਪ੍ਲਵੇ ਯਸ਼੍ਚ ਸ਼ਕ੍ਰਚਾਪਤਡਿਦ੍ਗੁਣਾਨ੍ ||੧੬|| ਤਡਿਤ੍ਤ੍ਵਤੋਸਿਤਾਨ੍ ਯੋ ਵਾ ਨਿਰ੍ਮਲੇ ਗਗਨੇ ਘਨਾਨ੍ | ਵਿਮਾਨਯਾਨਪ੍ਰਾਸਾਦੈਰ੍ਯਸ਼੍ਚ ਸਙ੍ਕੁਲਮਮ੍ਬਰਮ੍ ||੧੭|| ਯਸ਼੍ਚਾਨਿਲਂ ਮੂਰ੍ਤਿਮਨ੍ਤਮਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸਂ ਚ ਪਸ਼੍ਯਤਿ | ਧੂਮਨੀਹਾਰਵਾਸੋਭਿਰਾਵਤਾਮਿਵ ਮੇਦਿਨੀਮ੍ ||੧੮|| ਪ੍ਰਦੀਪ੍ਤਮਿਵ ਲੋਕਂ ਚ ਯੋ ਵਾ ਪ੍ਲੁਤਮਿਵਾਮ੍ਭਸਾ | ਭੂਮਿਮਸ੍ਟਾਪਦਾਕਾਰਾਂ ਲੇਖਾਭਿਰ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ||੧੯|| ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਸਨਕ੍ਸਤ੍ਰਾਂ ਯਸ਼੍ਚ ਦੇਵੀਮਰੁਨ੍ਧਤੀਮ੍ | ਧ੍ਰੁਵਮਾਕਾਸ਼ਗਙ੍ਗਾਂ ਵਾ ਤਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਗਤਾਯੁਸਮ੍ ||੨੦|| ਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨਾਦਰ੍ਸ਼ੋਸ੍ਣਤੋਯੇਸੁ ਛਾਯਾਂ ਯਸ਼੍ਚ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ | ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯੇਕਾਙ੍ਗਹੀਨਾਂ ਵਾ ਵਿਕਤਾਂ ਵਾਨ੍ਯਸਤ੍ਤ੍ਵਜਾਮ੍ ||੨੧|| ਸ਼੍ਵਕਾਕਕਙ੍ਕਗਧ੍ਰਾਣਾਂ ਪ੍ਰੇਤਾਨਾਂ ਯਕ੍ਸਰਕ੍ਸਸਾਮ੍ | ਪਿਸ਼ਾਚੋਰਗਨਾਗਾਨਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਵਿਕਤਾਮਪਿ ||੨੨|| ਯੋ ਵਾ ਮਯੂਰਕਣ੍ਠਾਭਂ ਵਿਧੂਮਂ ਵਹ੍ਨਿਮੀਕ੍ਸਤੇ | ਆਤੁਰਸ੍ਯ ਭਵੇਨ੍ਮਤ੍ਯੁਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥੋ ਵ੍ਯਾਧਿਮਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ ||੨੩||
दिवा ज्योतींषि यश्चापि ज्वलितानीव पश्यति ||१५|| रात्रौ सूर्यं ज्वलन्तं वा दिवा वा चन्द्रवर्चसम् | अमेघोपप्लवे यश्च शक्रचापतडिद्गुणान् ||१६|| तडित्त्वतोऽसितान् यो वा निर्मले गगने घनान् | विमानयानप्रासादैर्यश्च सङ्कुलमम्बरम् ||१७|| यश्चानिलं मूर्तिमन्तमन्तरिक्षं च पश्यति | धूमनीहारवासोभिरावृतामिव मेदिनीम् ||१८|| प्रदीप्तमिव लोकं च यो वा प्लुतमिवाम्भसा | भूमिमष्टापदाकारां लेखाभिर्यश्च पश्यति ||१९|| न पश्यति सनक्षत्रां यश्च देवीमरुन्धतीम् | ध्रुवमाकाशगङ्गां वा तं वदन्ति गतायुषम् ||२०|| ज्योत्स्नादर्शोष्णतोयेषु छायां यश्च न पश्यति | पश्यत्येकाङ्गहीनां वा विकृतां वाऽन्यसत्त्वजाम् ||२१|| श्वकाककङ्कगृध्राणां प्रेतानां यक्षरक्षसाम् | पिशाचोरगनागानां भूतानां विकृतामपि ||२२|| यो वा मयूरकण्ठाभं विधूमं वह्निमीक्षते | आतुरस्य भवेन्मृत्युः स्वस्थो व्याधिमवाप्नुयात् ||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 30
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਪਞ੍ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਵਿਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਰ੍ਨਾਮ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੩੦||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने पञ्चेन्द्रियार्थविप्रतिपत्तिर्नाम त्रिंशोऽध्यायः ||३०||
🔊 Audio coming soon