1. vēdōtpattyadhyāyaḥ

Adhikarana 2 (1-2) · Śloka 2

અથાતો વેદોત્પત્તિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 3 (3) · Śloka 3

અથ ખલુ ભગવન્તમમરવરમૃષિગણપરિવૃતમાશ્રમસ્થં કાશિરાજં દિવોદાસં ધન્વન્તરિમૌપધેનવવૈતરણૌરભ્રપૌષ્કલાવતકરવીર્ય(ર)ગોપુરરક્ષિતસુશ્રુતપ્રભૃતય ઊચુઃ ||૩||

Adhikarana 4 (4) · Śloka 4

ભગવન્! શારીરમાનસાગન્તુભિર્વ્યાધિભિર્વિવિધવેદનાભિઘાતોપદ્રુતાન્ સનાથાનપ્યનાથવદ્વિચેષ્ટમાનાન્ વિક્રોશતશ્ચ માનવાનભિસમીક્ષ્ય મનસિ નઃ પીડા ભવતિ, તેષાં સુખૈષિણાં રોગોપશમાર્થમાત્મનશ્ચ પ્રાણયાત્રાર્થં પ્રજાહિતહેતોરાયુર્વેદં શ્રોતુમિચ્છામ ઇહોપદિશ્યમાનમ્, અત્રાયત્તમૈહિકમામુષ્મિકં ચ શ્રેયઃ; તદ્ભગવન્તમુપપન્નાઃ સ્મઃ શિષ્યત્વેનેતિ ||૪||

Adhikarana 5 (5) · Śloka 5

તાનુવાચ ભગવાન્- સ્વાગતં વઃ; સર્વ એવામીમાંસ્યા અધ્યાપ્યાશ્ચ ભવન્તો વત્સાઃ ||૫||

Adhikarana 6 (6) · Śloka 6

ઇહ ખલ્વાયુર્વેદં નામોપાઙ્ગમથર્વવેદસ્યાનુત્પાદ્યૈવ પ્રજાઃ શ્લોકશતસહસ્રમધ્યાયસહસ્રં ચ કૃતવાન્ સ્વયમ્ભૂઃ, તતોઽલ્પાયુષ્ટ્વમલ્પમેધસ્ત્વં ચાલોક્ય નરાણાં ભૂયોઽષ્ટધા પ્રણીતવાન્ ||૬||

Adhikarana 7 (7) · Śloka 7

તદ્યથા- શલ્યં, શાલાક્યં, કાયચિકિત્સા, ભૂતવિદ્યા, કૌમારભૃત્યમ્, અગદતન્ત્રં, રસાયનતન્ત્રં, વાજીકરણતન્ત્રમિતિ ||૭||

Adhikarana 8 (8) · Śloka 8

અથાસ્ય પ્રત્યઙ્ગલક્ષણસમાસઃ |૮|

Adhikarana 9 (8(1)) · Śloka 8

તત્ર, શલ્યં નામ વિવિધતૃણકાષ્ઠપાષાણપાંશુલોહલોષ્ટાસ્થિબાલનખપૂયાસ્રાવદુષ્ટવ્રણાન્તર્ગર્ભશલ્યોદ્ધરણાર્થં , યન્ત્રશસ્ત્રક્ષારાગ્નિપ્રણિધાનવ્રણવિનિશ્ચયાર્થં ચ (૧) |૮|

Adhikarana 10 (8(2)) · Śloka 8

શાલાક્યં નામોર્ધ્વજત્રુગતાનાં શ્રવણનયનવદનઘ્રાણાદિસંશ્રિતાનાં વ્યાધીનામુપશમનાર્થમ્ (૨) |૮|

Adhikarana 11 (8(3)) · Śloka 8

કાયચિકિત્સા નામ સર્વાઙ્ગસંશ્રિતાનાં વ્યાધીનાં જ્વરરક્તપિત્તશોષોન્માદાપસ્મારકુષ્ઠમેહાતિસારાદીનામુપશમનાર્થમ્ (૩) |૮|

Adhikarana 12 (8(4)) · Śloka 8

ભૂતવિદ્યા નામ દેવાસુરગન્ધર્વયક્ષરક્ષઃપિતૃપિશાચનાગગ્રહાદ્યુપસૃષ્ટચેતસાં શાન્તિકર્મબલિહરણાદિગ્રહોપશમનાર્થમ્ (૪) |૮|

Adhikarana 13 (8(5)) · Śloka 8

કૌમારભૃત્યં નામ કુમારભરણધાત્રીક્ષીરદોષસંશોધનાર્થં દુષ્ટસ્તન્યગ્રહસમુત્થાનાં ચ વ્યાધીનામુપશમનાર્થમ્ (૫) |૮|

Adhikarana 14 (8(6)) · Śloka 8

અગદતન્ત્રં નામ સર્પકીટલૂતામૂષકાદિદષ્ટવિષવ્યઞ્જનાર્થં વિવિધવિષસંયોગોપશમનાર્થં ચ (૬) |૮|

Adhikarana 15 (8(7)) · Śloka 8

રસાયનતન્ત્રં નામ વયઃસ્થાપનમાયુર્મેધાબલકરં રોગાપહરણસમર્થં ચ (૭) |૮|

Adhikarana 16 (8(8)) · Śloka 8

વાજીકરણતન્ત્રં નામાલ્પદુષ્ટક્ષીણવિશુષ્કરેતસામાપ્યાયનપ્રસાદોપચયજનનનિમિત્તં પ્રહર્ષજનનાર્થં ચ (૮) ||૮||

Adhikarana 17 (9) · Śloka 9

એવમયમાયુર્વેદોઽષ્ટાઙ્ગ ઉપદિશ્યતે; અત્ર કસ્મૈ કિમુચ્યતામિતિ ||૯||

Adhikarana 18 (10-11) · Śloka 11

ત ઊચુઃ- અસ્માકં સર્વેષામેવ શલ્યજ્ઞાનં મૂલં કૃત્વોપદિશતુ ભગવાનિતિ ||૧૦|| સ ઉવાચૈવમસ્ત્વિતિ ||૧૧||

Adhikarana 19 (12-13) · Śloka 13

ત ઊચુર્ભૂયોઽપિ ભગવન્તમ્- અસ્માકમેકમતીનાં મતમભિસમીક્ષ્ય સુશ્રુતો ભગવન્તં પ્રક્ષ્યતિ, અસ્મૈ ચોપદિશ્યમાનં વયમપ્યુધારયિષ્યામઃ ||૧૨|| સ ઉવાચૈવમસ્ત્વિતિ ||૧૩||

Adhikarana 20 (14) · Śloka 14

વત્સ સુશ્રુત! ઇહ ખલ્વાયુર્વેદપ્રયોજનં- વ્યાધ્યુપસૃષ્ટાનાં વ્યાધિપરિમોક્ષઃ, સ્વસ્થસ્ય રક્ષણં ચ ||૧૪||

Adhikarana 21 (15) · Śloka 15

‘આયુરસ્મિન્ વિદ્યતે, અનેન વાઽઽયુર્વિન્દન્તિ’ ઇત્યાયુર્વેદઃ ||૧૫||

Adhikarana 22 (16) · Śloka 16

તસ્યાઙ્ગવરમાદ્યં પ્રત્યક્ષાગમાનુમાનોપમાનૈરવિરુદ્ધમુચ્યમાનમુપધારય ||૧૬||

Adhikarana 23 (17) · Śloka 17

એતદ્ધ્યઙ્ગં પ્રથમં, પ્રાગભિઘાતવ્રણસંરોહાદ્યજ્ઞશિરઃસન્ધાનાચ્ચ | શ્રૂયતે હિ યથા- “રુદ્રેણ યજ્ઞસ્ય શિરશ્છિન્નમિતિ, તતો દેવા અશ્વિનાવભિગમ્યોચુઃ- ભગવન્તૌ નઃ શ્રેષ્ઠતમૌ યુવાં ભવિષ્યથઃ, ભવદ્ભ્યાં યજ્ઞસ્ય શિરઃ સન્ધાતવ્યમિતિ | તાવૂચતુરેવમસ્ત્વિતિ | અથ તયોરર્થે દેવા ઇન્દ્રં યજ્ઞભાગેન પ્રાસાદયન્ | તાભ્યાં યજ્ઞસ્ય શિરઃ સંહિતમ્” ઇતિ ||૧૭||

Adhikarana 24 (18) · Śloka 18

અષ્ટાસ્વપિ ચાયુર્વેદતન્ત્રેષ્વેતદેવાધિકમભિમતમ્, આશુક્રિયાકરણાદ્યન્ત્રશસ્ત્રક્ષારાગ્નિપ્રણિધાનાત્ સર્વતન્ત્રસામાન્યાચ્ચ ||૧૮||

Adhikarana 25 (19) · Śloka 19

તદિદં શાશ્વતં પુણ્યં સ્વર્ગ્યં યશસ્યમાયુષ્યં વૃત્તિકરં ચેતિ ||૧૯||

Adhikarana 26 (20) · Śloka 20

બ્રહ્મા પ્રોવાચ તતઃ પ્રજાપતિરધિજગે, તસ્માદશ્વિનૌ, અશ્વિભ્યામિન્દ્રઃ, ઇન્દ્રાદહં, મયા ત્વિહ પ્રદેયમર્થિભ્યઃ પ્રજાહિતહેતોઃ ||૨૦||

Adhikarana 27 (21) · Śloka 21

ભવતિ ચાત્ર- અહં હિ ધન્વન્તરિરાદિદેવો જરારુજામૃત્યુહરોઽમરાણામ્ | શલ્યાઙ્ગમઙ્ગૈરપરૈરુપેતં પ્રાપ્તોઽસ્મિ ગાં ભૂય ઇહોપદેષ્ટુમ્ ||૨૧||

Adhikarana 28 (22) · Śloka 22

અસ્મિઞ્છાસ્ત્રે પઞ્ચમહાભૂતશરીરિસમવાયઃ પુરુષ ઇત્યુચ્યતે | તસ્મિન્ ક્રિયા, સોઽધિષ્ઠાનં; કસ્માત્? લોકસ્ય દ્વૈવિધ્યાત ; લોકો હિ દ્વિવિધઃ સ્થાવરો જઙ્ગમશ્ચ; દ્વિવિધાત્મક એવાગ્નેયઃ, સૌમ્યશ્ચ, તદ્ભૂયસ્ત્વાત્; પઞ્ચાત્મકો વા; તત્ર ચતુર્વિધો ભૂતગ્રામઃ સંસ્વેદજજરાયુજાણ્ડજોદ્ભિજ્જસઞ્જ્ઞઃ ; તત્ર પુરુષઃ પ્રધાનં, તસ્યોપકરણમન્યત્; તસ્માત્ પુરુષોઽધિષ્ઠાનમ્ ||૨૨||

Adhikarana 29 (23) · Śloka 23

તદ્દુઃખસંયોગા વ્યાધય ઉચ્યન્તે ||૨૩||

Adhikarana 30 (24) · Śloka 24

તે ચતુર્વિધાઃ- આગન્તવઃ, શારીરાઃ, માનસાઃ, સ્વાભાવિકાશ્ચેતિ ||૨૪||

Adhikarana 31 (25(1)) · Śloka 25

તેષામાગન્તવોઽભિઘાતનિમિત્તાઃ |૨૫|

Adhikarana 32 (25(2)) · Śloka 25

શારીરાસ્ત્વન્નપાનમૂલા વાતપિત્તકફશોણિતસન્નિપાતવૈષમ્યનિમિત્તાઃ |૨૫|

Adhikarana 33 (25(3)) · Śloka 25

માનસાસ્તુ ક્રોધશોકભયહર્ષવિષાદેર્ષ્યાભ્યસૂયાદૈન્યમાત્સર્યકામલોભપ્રભૃતય ઇચ્છાદ્વેષભેદૈર્ભવન્તિ |૨૫|

Adhikarana 34 (25(4)) · Śloka 25

સ્વાભાવિકાસ્તુ ક્ષુત્પિપાસાજરામૃત્યુનિદ્રાપ્રકૃ(ભૃ)તયઃ ||૨૫||

Adhikarana 35 (26) · Śloka 26

ત એતે મનઃશરીરાધિષ્ઠાનાઃ ||૨૬||

Adhikarana 36 (27) · Śloka 27

તેષાં સંશોધનસંશમનાહારાચારાઃ સમ્યક્પ્રયુક્તા નિગ્રહહેતવઃ ||૨૭||

Adhikarana 37 (28) · Śloka 28

પ્રાણિનાં પુનર્મૂલમાહારો બલવર્ણૌજસાં ચ | સ ષટ્સુ રસેષ્વાયત્તઃ; રસાઃ પુનર્દ્રવ્યાશ્રયાઃ; દ્રવ્યાણિ પુનરોષધયઃ | તાસ્તુ દ્વિવિધાઃ- સ્થાવરા જઙ્ગમાશ્ચ ||૨૮||

Adhikarana 38 (29) · Śloka 29

તાસાં સ્થાવરાશ્ચતુર્વિધાઃ- વનસ્પતયો, વૃક્ષા, વીરુધ, ઓષધય ઇતિ | તાસુ, અપુષ્પાઃ ફલવન્તો વનસ્પતયઃ, પુષ્પફલવન્તો વૃક્ષાઃ, પ્રતાનવત્યઃ સ્તમ્બિન્યશ્ચ વીરુધઃ, ફલપાકનિષ્ઠા ઓષધય ઇતિ ||૨૯||

Adhikarana 39 (30) · Śloka 30

જઙ્ગમા ખલ્વપિ ચતુર્વિધાઃ- જરાયુજાણ્ડજસ્વેદજોદ્ભિજ્જાઃ | તત્ર પશુમનુષ્યવ્યાલાદયો જરાયુજાઃ, ખગસર્પસરીસૃપપ્રભૃતયોઽણ્ડજાઃ, કૃમિકીટપિપીલિકાપ્રભૃતયઃ સ્વેદજાઃ, ઇન્દ્રગોપમણ્ડૂકપ્રભૃતય ઉદ્ભિજ્જાઃ ||૩૦||

Adhikarana 40 (31) · Śloka 31

તત્ર સ્થાવરેભ્યસ્ત્વક્પત્રપુષ્પફલમૂલકન્દનિર્યાસસ્વરસાદયઃ પ્રયોજનવન્તઃ; જઙ્ગમેભ્યશ્ચર્મનખરોમરુધિરાદયઃ ||૩૧||

Adhikarana 41 (32) · Śloka 32

પાર્થિવાઃ સુવર્ણરજતમણિમુક્તામનઃશિલામૃત્કપાલાદયઃ ||૩૨||

Adhikarana 42 (33) · Śloka 33

કાલકૃતાઃપ્રવાતનિવાતાતપચ્છાયાજ્યોત્સ્નાતમઃશીતોષ્ણવર્ષાહોરાત્રપક્ષમાસર્ત્વયનાદયઃ સંવત્સરવિશેષાઃ ||૩૩||

Adhikarana 43 (34) · Śloka 34

ત એતે સ્વભાવત એવ દોષાણાં સઞ્ચયપ્રકોપપ્રશમપ્રતીકારહેતવઃ પ્રયોજનવન્તશ્ચ ||૩૪||

Adhikarana 44 (35) · Śloka 35

ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ- શારીરાણાં વિકારાણામેષ વર્ગશ્ચતુર્વિધઃ | પ્રકોપે પ્રશમે ચૈવ હેતુરુક્તશ્ચિકિત્સકૈઃ ||૩૫||

Adhikarana 45 (36-37) · Śloka 37

આગન્તવસ્તુ યે રોગાસ્તે દ્વિધા નિપતન્તિ હિ | મનસ્યન્યે શરીરેઽન્યે તેષાં તુ દ્વિવિધા ક્રિયા ||૩૬|| શરીરપતિતાનાં તુ શારીરવદુપક્રમઃ | માનસાનાં તુ શબ્દાદિરિષ્ટો વર્ગઃ સુખાવહઃ ||૩૭||

Adhikarana 46 (38) · Śloka 38

એવમેતત્ પુરુષો વ્યાધિરૌષધં ક્રિયાકાલ ઇતિ ચતુષ્ટયં સમાસેન વ્યાખ્યાતમ્ | તત્ર પુરુષગ્રહણાત્ તત્સમ્ભવદ્રવ્યસમૂહો ભૂતાદિરુક્તસ્તદઙ્ગપ્રત્યઙ્ગવિકલ્પાશ્ચ ત્વઙ્માંસાસ્થિસિરાસ્નાયુપ્રભૃતયઃ, વ્યાધિગ્રહણાદ્વાતપિત્તકફશોણિતસન્નિપાતવૈષમ્યનિમિત્તાઃ સર્વ એવ વ્યાધયો વ્યાખ્યાતાઃ, ઔષધગ્રહણાદ્દ્રવ્યરસગુણવીર્યવિપાકાનામાદેશઃ, ક્રિયાગ્રહણાત્ સ્નેહાદીનિ ચ્છેદ્યાદીનિ ચ કર્માણિ વ્યાખ્યાતાનિ, કાલગ્રહણાત્ સર્વક્રિયાકાલાનામાદેશઃ ||૩૮||

Adhikarana 47 (39) · Śloka 39

ભવતિ ચાત્ર- બીજં ચિકિત્સિતસ્યૈતત્સમાસેન પ્રકીર્તિતમ્ | સવિંશમધ્યાયશતમસ્ય વ્યાખ્યા ભવિષ્યતિ ||૩૯||

Adhikarana 48 (40) · Śloka 40

તચ્ચ સવિંશમધ્યાયશતં પઞ્ચસુ સ્થાનેષુ | તત્ર સૂત્રનિદાનશારીરચિકિત્સિતકલ્પેષ્વર્થવશાત્ સંવિભજ્યોત્તરે તન્ત્રે શેષાનર્થાન્ વક્ષ્યામઃ ||૪૦||

Adhikarana 49 (41) · Śloka 41

ભવતિ ચાત્ર- સ્વયમ્ભુવા પ્રોક્તમિદં સનાતનં પઠેદ્ધિ યઃ કાશિપતિપ્રકાશિતમ્ | સ પુણ્યકર્મા ભુવિ પૂજિતો નૃપૈરસુક્ષયે શક્રસલોકતાં વ્રજેત્ ||૪૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને વેદોત્પત્તિર્નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ ||૧||