1. vēdōtpattyadhyāyaḥ

Adhikarana 2 (1-2) · Śloka 2

അഥാതോ വേദോത്പത്തിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

Adhikarana 3 (3) · Śloka 3

അഥ ഖലു ഭഗവന്തമമരവരമൃഷിഗണപരിവൃതമാശ്രമസ്ഥം കാശിരാജം ദിവോദാസം ധന്വന്തരിമൌപധേനവവൈതരണൌരഭ്രപൌഷ്കലാവതകരവീര്യ(ര)ഗോപുരരക്ഷിതസുശ്രുതപ്രഭൃതയ ഊചുഃ ||൩||

Adhikarana 4 (4) · Śloka 4

ഭഗവന്! ശാരീരമാനസാഗന്തുഭിര്വ്യാധിഭിര്വിവിധവേദനാഭിഘാതോപദ്രുതാന് സനാഥാനപ്യനാഥവദ്വിചേഷ്ടമാനാന് വിക്രോശതശ്ച മാനവാനഭിസമീക്ഷ്യ മനസി നഃ പീഡാ ഭവതി, തേഷാം സുഖൈഷിണാം രോഗോപശമാര്ഥമാത്മനശ്ച പ്രാണയാത്രാര്ഥം പ്രജാഹിതഹേതോരായുര്വേദം ശ്രോതുമിച്ഛാമ ഇഹോപദിശ്യമാനമ്, അത്രായത്തമൈഹികമാമുഷ്മികം ച ശ്രേയഃ; തദ്ഭഗവന്തമുപപന്നാഃ സ്മഃ ശിഷ്യത്വേനേതി ||൪||

Adhikarana 5 (5) · Śloka 5

താനുവാച ഭഗവാന്- സ്വാഗതം വഃ; സര്വ ഏവാമീമാംസ്യാ അധ്യാപ്യാശ്ച ഭവന്തോ വത്സാഃ ||൫||

Adhikarana 6 (6) · Śloka 6

ഇഹ ഖല്വായുര്വേദം നാമോപാങ്ഗമഥര്വവേദസ്യാനുത്പാദ്യൈവ പ്രജാഃ ശ്ലോകശതസഹസ്രമധ്യായസഹസ്രം ച കൃതവാന് സ്വയമ്ഭൂഃ, തതോऽല്പായുഷ്ട്വമല്പമേധസ്ത്വം ചാലോക്യ നരാണാം ഭൂയോऽഷ്ടധാ പ്രണീതവാന് ||൬||

Adhikarana 7 (7) · Śloka 7

തദ്യഥാ- ശല്യം, ശാലാക്യം, കായചികിത്സാ, ഭൂതവിദ്യാ, കൌമാരഭൃത്യമ്, അഗദതന്ത്രം, രസായനതന്ത്രം, വാജീകരണതന്ത്രമിതി ||൭||

Adhikarana 8 (8) · Śloka 8

അഥാസ്യ പ്രത്യങ്ഗലക്ഷണസമാസഃ |൮|

Adhikarana 9 (8(1)) · Śloka 8

തത്ര, ശല്യം നാമ വിവിധതൃണകാഷ്ഠപാഷാണപാംശുലോഹലോഷ്ടാസ്ഥിബാലനഖപൂയാസ്രാവദുഷ്ടവ്രണാന്തര്ഗര്ഭശല്യോദ്ധരണാര്ഥം , യന്ത്രശസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നിപ്രണിധാനവ്രണവിനിശ്ചയാര്ഥം ച (൧) |൮|

Adhikarana 10 (8(2)) · Śloka 8

ശാലാക്യം നാമോര്ധ്വജത്രുഗതാനാം ശ്രവണനയനവദനഘ്രാണാദിസംശ്രിതാനാം വ്യാധീനാമുപശമനാര്ഥമ് (൨) |൮|

Adhikarana 11 (8(3)) · Śloka 8

കായചികിത്സാ നാമ സര്വാങ്ഗസംശ്രിതാനാം വ്യാധീനാം ജ്വരരക്തപിത്തശോഷോന്മാദാപസ്മാരകുഷ്ഠമേഹാതിസാരാദീനാമുപശമനാര്ഥമ് (൩) |൮|

Adhikarana 12 (8(4)) · Śloka 8

ഭൂതവിദ്യാ നാമ ദേവാസുരഗന്ധര്വയക്ഷരക്ഷഃപിതൃപിശാചനാഗഗ്രഹാദ്യുപസൃഷ്ടചേതസാം ശാന്തികര്മബലിഹരണാദിഗ്രഹോപശമനാര്ഥമ് (൪) |൮|

Adhikarana 13 (8(5)) · Śloka 8

കൌമാരഭൃത്യം നാമ കുമാരഭരണധാത്രീക്ഷീരദോഷസംശോധനാര്ഥം ദുഷ്ടസ്തന്യഗ്രഹസമുത്ഥാനാം ച വ്യാധീനാമുപശമനാര്ഥമ് (൫) |൮|

Adhikarana 14 (8(6)) · Śloka 8

അഗദതന്ത്രം നാമ സര്പകീടലൂതാമൂഷകാദിദഷ്ടവിഷവ്യഞ്ജനാര്ഥം വിവിധവിഷസംയോഗോപശമനാര്ഥം ച (൬) |൮|

Adhikarana 15 (8(7)) · Śloka 8

രസായനതന്ത്രം നാമ വയഃസ്ഥാപനമായുര്മേധാബലകരം രോഗാപഹരണസമര്ഥം ച (൭) |൮|

Adhikarana 16 (8(8)) · Śloka 8

വാജീകരണതന്ത്രം നാമാല്പദുഷ്ടക്ഷീണവിശുഷ്കരേതസാമാപ്യായനപ്രസാദോപചയജനനനിമിത്തം പ്രഹര്ഷജനനാര്ഥം ച (൮) ||൮||

Adhikarana 17 (9) · Śloka 9

ഏവമയമായുര്വേദോऽഷ്ടാങ്ഗ ഉപദിശ്യതേ; അത്ര കസ്മൈ കിമുച്യതാമിതി ||൯||

Adhikarana 18 (10-11) · Śloka 11

ത ഊചുഃ- അസ്മാകം സര്വേഷാമേവ ശല്യജ്ഞാനം മൂലം കൃത്വോപദിശതു ഭഗവാനിതി ||൧൦|| സ ഉവാചൈവമസ്ത്വിതി ||൧൧||

Adhikarana 19 (12-13) · Śloka 13

ത ഊചുര്ഭൂയോऽപി ഭഗവന്തമ്- അസ്മാകമേകമതീനാം മതമഭിസമീക്ഷ്യ സുശ്രുതോ ഭഗവന്തം പ്രക്ഷ്യതി, അസ്മൈ ചോപദിശ്യമാനം വയമപ്യുധാരയിഷ്യാമഃ ||൧൨|| സ ഉവാചൈവമസ്ത്വിതി ||൧൩||

Adhikarana 20 (14) · Śloka 14

വത്സ സുശ്രുത! ഇഹ ഖല്വായുര്വേദപ്രയോജനം- വ്യാധ്യുപസൃഷ്ടാനാം വ്യാധിപരിമോക്ഷഃ, സ്വസ്ഥസ്യ രക്ഷണം ച ||൧൪||

Adhikarana 21 (15) · Śloka 15

‘ആയുരസ്മിന് വിദ്യതേ, അനേന വാऽऽയുര്വിന്ദന്തി’ ഇത്യായുര്വേദഃ ||൧൫||

Adhikarana 22 (16) · Śloka 16

തസ്യാങ്ഗവരമാദ്യം പ്രത്യക്ഷാഗമാനുമാനോപമാനൈരവിരുദ്ധമുച്യമാനമുപധാരയ ||൧൬||

Adhikarana 23 (17) · Śloka 17

ഏതദ്ധ്യങ്ഗം പ്രഥമം, പ്രാഗഭിഘാതവ്രണസംരോഹാദ്യജ്ഞശിരഃസന്ധാനാച്ച | ശ്രൂയതേ ഹി യഥാ- “രുദ്രേണ യജ്ഞസ്യ ശിരശ്ഛിന്നമിതി, തതോ ദേവാ അശ്വിനാവഭിഗമ്യോചുഃ- ഭഗവന്തൌ നഃ ശ്രേഷ്ഠതമൌ യുവാം ഭവിഷ്യഥഃ, ഭവദ്ഭ്യാം യജ്ഞസ്യ ശിരഃ സന്ധാതവ്യമിതി | താവൂചതുരേവമസ്ത്വിതി | അഥ തയോരര്ഥേ ദേവാ ഇന്ദ്രം യജ്ഞഭാഗേന പ്രാസാദയന് | താഭ്യാം യജ്ഞസ്യ ശിരഃ സംഹിതമ്” ഇതി ||൧൭||

Adhikarana 24 (18) · Śloka 18

അഷ്ടാസ്വപി ചായുര്വേദതന്ത്രേഷ്വേതദേവാധികമഭിമതമ്, ആശുക്രിയാകരണാദ്യന്ത്രശസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നിപ്രണിധാനാത് സര്വതന്ത്രസാമാന്യാച്ച ||൧൮||

Adhikarana 25 (19) · Śloka 19

തദിദം ശാശ്വതം പുണ്യം സ്വര്ഗ്യം യശസ്യമായുഷ്യം വൃത്തികരം ചേതി ||൧൯||

Adhikarana 26 (20) · Śloka 20

ബ്രഹ്മാ പ്രോവാച തതഃ പ്രജാപതിരധിജഗേ, തസ്മാദശ്വിനൌ, അശ്വിഭ്യാമിന്ദ്രഃ, ഇന്ദ്രാദഹം, മയാ ത്വിഹ പ്രദേയമര്ഥിഭ്യഃ പ്രജാഹിതഹേതോഃ ||൨൦||

Adhikarana 27 (21) · Śloka 21

ഭവതി ചാത്ര- അഹം ഹി ധന്വന്തരിരാദിദേവോ ജരാരുജാമൃത്യുഹരോऽമരാണാമ് | ശല്യാങ്ഗമങ്ഗൈരപരൈരുപേതം പ്രാപ്തോऽസ്മി ഗാം ഭൂയ ഇഹോപദേഷ്ടുമ് ||൨൧||

Adhikarana 28 (22) · Śloka 22

അസ്മിഞ്ഛാസ്ത്രേ പഞ്ചമഹാഭൂതശരീരിസമവായഃ പുരുഷ ഇത്യുച്യതേ | തസ്മിന് ക്രിയാ, സോऽധിഷ്ഠാനം; കസ്മാത്? ലോകസ്യ ദ്വൈവിധ്യാത ; ലോകോ ഹി ദ്വിവിധഃ സ്ഥാവരോ ജങ്ഗമശ്ച; ദ്വിവിധാത്മക ഏവാഗ്നേയഃ, സൌമ്യശ്ച, തദ്ഭൂയസ്ത്വാത്; പഞ്ചാത്മകോ വാ; തത്ര ചതുര്വിധോ ഭൂതഗ്രാമഃ സംസ്വേദജജരായുജാണ്ഡജോദ്ഭിജ്ജസഞ്ജ്ഞഃ ; തത്ര പുരുഷഃ പ്രധാനം, തസ്യോപകരണമന്യത്; തസ്മാത് പുരുഷോऽധിഷ്ഠാനമ് ||൨൨||

Adhikarana 29 (23) · Śloka 23

തദ്ദുഃഖസംയോഗാ വ്യാധയ ഉച്യന്തേ ||൨൩||

Adhikarana 30 (24) · Śloka 24

തേ ചതുര്വിധാഃ- ആഗന്തവഃ, ശാരീരാഃ, മാനസാഃ, സ്വാഭാവികാശ്ചേതി ||൨൪||

Adhikarana 31 (25(1)) · Śloka 25

തേഷാമാഗന്തവോऽഭിഘാതനിമിത്താഃ |൨൫|

Adhikarana 32 (25(2)) · Śloka 25

ശാരീരാസ്ത്വന്നപാനമൂലാ വാതപിത്തകഫശോണിതസന്നിപാതവൈഷമ്യനിമിത്താഃ |൨൫|

Adhikarana 33 (25(3)) · Śloka 25

മാനസാസ്തു ക്രോധശോകഭയഹര്ഷവിഷാദേര്ഷ്യാഭ്യസൂയാദൈന്യമാത്സര്യകാമലോഭപ്രഭൃതയ ഇച്ഛാദ്വേഷഭേദൈര്ഭവന്തി |൨൫|

Adhikarana 34 (25(4)) · Śloka 25

സ്വാഭാവികാസ്തു ക്ഷുത്പിപാസാജരാമൃത്യുനിദ്രാപ്രകൃ(ഭൃ)തയഃ ||൨൫||

Adhikarana 35 (26) · Śloka 26

ത ഏതേ മനഃശരീരാധിഷ്ഠാനാഃ ||൨൬||

Adhikarana 36 (27) · Śloka 27

തേഷാം സംശോധനസംശമനാഹാരാചാരാഃ സമ്യക്പ്രയുക്താ നിഗ്രഹഹേതവഃ ||൨൭||

Adhikarana 37 (28) · Śloka 28

പ്രാണിനാം പുനര്മൂലമാഹാരോ ബലവര്ണൌജസാം ച | സ ഷട്സു രസേഷ്വായത്തഃ; രസാഃ പുനര്ദ്രവ്യാശ്രയാഃ; ദ്രവ്യാണി പുനരോഷധയഃ | താസ്തു ദ്വിവിധാഃ- സ്ഥാവരാ ജങ്ഗമാശ്ച ||൨൮||

Adhikarana 38 (29) · Śloka 29

താസാം സ്ഥാവരാശ്ചതുര്വിധാഃ- വനസ്പതയോ, വൃക്ഷാ, വീരുധ, ഓഷധയ ഇതി | താസു, അപുഷ്പാഃ ഫലവന്തോ വനസ്പതയഃ, പുഷ്പഫലവന്തോ വൃക്ഷാഃ, പ്രതാനവത്യഃ സ്തമ്ബിന്യശ്ച വീരുധഃ, ഫലപാകനിഷ്ഠാ ഓഷധയ ഇതി ||൨൯||

Adhikarana 39 (30) · Śloka 30

ജങ്ഗമാ ഖല്വപി ചതുര്വിധാഃ- ജരായുജാണ്ഡജസ്വേദജോദ്ഭിജ്ജാഃ | തത്ര പശുമനുഷ്യവ്യാലാദയോ ജരായുജാഃ, ഖഗസര്പസരീസൃപപ്രഭൃതയോऽണ്ഡജാഃ, കൃമികീടപിപീലികാപ്രഭൃതയഃ സ്വേദജാഃ, ഇന്ദ്രഗോപമണ്ഡൂകപ്രഭൃതയ ഉദ്ഭിജ്ജാഃ ||൩൦||

Adhikarana 40 (31) · Śloka 31

തത്ര സ്ഥാവരേഭ്യസ്ത്വക്പത്രപുഷ്പഫലമൂലകന്ദനിര്യാസസ്വരസാദയഃ പ്രയോജനവന്തഃ; ജങ്ഗമേഭ്യശ്ചര്മനഖരോമരുധിരാദയഃ ||൩൧||

Adhikarana 41 (32) · Śloka 32

പാര്ഥിവാഃ സുവര്ണരജതമണിമുക്താമനഃശിലാമൃത്കപാലാദയഃ ||൩൨||

Adhikarana 42 (33) · Śloka 33

കാലകൃതാഃപ്രവാതനിവാതാതപച്ഛായാജ്യോത്സ്നാതമഃശീതോഷ്ണവര്ഷാഹോരാത്രപക്ഷമാസര്ത്വയനാദയഃ സംവത്സരവിശേഷാഃ ||൩൩||

Adhikarana 43 (34) · Śloka 34

ത ഏതേ സ്വഭാവത ഏവ ദോഷാണാം സഞ്ചയപ്രകോപപ്രശമപ്രതീകാരഹേതവഃ പ്രയോജനവന്തശ്ച ||൩൪||

Adhikarana 44 (35) · Śloka 35

ഭവന്തി ചാത്ര ശ്ലോകാഃ- ശാരീരാണാം വികാരാണാമേഷ വര്ഗശ്ചതുര്വിധഃ | പ്രകോപേ പ്രശമേ ചൈവ ഹേതുരുക്തശ്ചികിത്സകൈഃ ||൩൫||

Adhikarana 45 (36-37) · Śloka 37

ആഗന്തവസ്തു യേ രോഗാസ്തേ ദ്വിധാ നിപതന്തി ഹി | മനസ്യന്യേ ശരീരേऽന്യേ തേഷാം തു ദ്വിവിധാ ക്രിയാ ||൩൬|| ശരീരപതിതാനാം തു ശാരീരവദുപക്രമഃ | മാനസാനാം തു ശബ്ദാദിരിഷ്ടോ വര്ഗഃ സുഖാവഹഃ ||൩൭||

Adhikarana 46 (38) · Śloka 38

ഏവമേതത് പുരുഷോ വ്യാധിരൌഷധം ക്രിയാകാല ഇതി ചതുഷ്ടയം സമാസേന വ്യാഖ്യാതമ് | തത്ര പുരുഷഗ്രഹണാത് തത്സമ്ഭവദ്രവ്യസമൂഹോ ഭൂതാദിരുക്തസ്തദങ്ഗപ്രത്യങ്ഗവികല്പാശ്ച ത്വങ്മാംസാസ്ഥിസിരാസ്നായുപ്രഭൃതയഃ, വ്യാധിഗ്രഹണാദ്വാതപിത്തകഫശോണിതസന്നിപാതവൈഷമ്യനിമിത്താഃ സര്വ ഏവ വ്യാധയോ വ്യാഖ്യാതാഃ, ഔഷധഗ്രഹണാദ്ദ്രവ്യരസഗുണവീര്യവിപാകാനാമാദേശഃ, ക്രിയാഗ്രഹണാത് സ്നേഹാദീനി ച്ഛേദ്യാദീനി ച കര്മാണി വ്യാഖ്യാതാനി, കാലഗ്രഹണാത് സര്വക്രിയാകാലാനാമാദേശഃ ||൩൮||

Adhikarana 47 (39) · Śloka 39

ഭവതി ചാത്ര- ബീജം ചികിത്സിതസ്യൈതത്സമാസേന പ്രകീര്തിതമ് | സവിംശമധ്യായശതമസ്യ വ്യാഖ്യാ ഭവിഷ്യതി ||൩൯||

Adhikarana 48 (40) · Śloka 40

തച്ച സവിംശമധ്യായശതം പഞ്ചസു സ്ഥാനേഷു | തത്ര സൂത്രനിദാനശാരീരചികിത്സിതകല്പേഷ്വര്ഥവശാത് സംവിഭജ്യോത്തരേ തന്ത്രേ ശേഷാനര്ഥാന് വക്ഷ്യാമഃ ||൪൦||

Adhikarana 49 (41) · Śloka 41

ഭവതി ചാത്ര- സ്വയമ്ഭുവാ പ്രോക്തമിദം സനാതനം പഠേദ്ധി യഃ കാശിപതിപ്രകാശിതമ് | സ പുണ്യകര്മാ ഭുവി പൂജിതോ നൃപൈരസുക്ഷയേ ശക്രസലോകതാം വ്രജേത് ||൪൧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ വേദോത്പത്തിര്നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ ||൧||