தத்ர ஶ்ரோத்ரேத்யாதி| ஶப்தேந்த்ரியவிஜ்ஞேயா விஶேஷாஃ ஸந்தி ரோகேஷு, தே வ்ரணாஸ்ராவவிஜ்ஞாநீயாதிஷு வக்ஷ்யந்தே இதி ஸம்பந்தஃ| ஶரீரோபசயேத்யாதி உபசயஃ ஸ்தௌல்யம், அபசயஃ கார்ஶ்யஂ, பலமத்ரோத்ஸாஹஃ| நநு ப்ரமேஹாதிஷு ரஸா மதுராதயோ மக்ஷிகாபிபீலிகாத்யுபஸர்பணேந பிஷக்பிரநுமேயாஃ, தத் கதஂ ரஸநேந்த்ரியவிஜ்ஞேயா இதி? உச்யதே, நாத்ர பிஷஜாஂ ரஸநேந்த்ரியஂ கிந்து பிபீலிகாதீநாமித்யதோஷஃ| அரிஷ்டலிங்காதிஷு யே வ்ரணாநாமவ்ரணாநாஂ ச கந்தவிஶேஷாஸ்தே க்ராணேந்த்ரியவிஜ்ஞேயா இதி ஸம்பந்தஃ| தேஶஸ்த்ரிவிதோ ஜாங்கலாநூபஸாதாரணபேதாத்| ஜாதிஶப்தோ ப்ராஹ்மணாதிஷு வர்ததே| காலோ த்விவிதோ நித்யக ஆவஸ்திகஶ்ச; நித்யகஃ துலக்ஷணஃ; ஆவஸ்திகோ த்விவிதஃ- ஸ்வஸ்தஸ்ய பால்யாதிபேதேந, வ்யாதிதஸ்ய ஜ்வராரம்பாதிகாலாவஸ்தயா ச| ஸாத்ம்யமிதி யத்யஸ்ய ஸேவிதஂ ஸத் ஸுகாய ஸம்பத்யதே தத்தஸ்ய ஸாத்ம்யஂ; தச்ச த்விவிதஂ சேஷ்டாக்யமாஹாராக்யஂ ச; சேஷ்டாக்யஂ காயவாங்மநோபேதாத்த்ரிவிதம், ஆஹாராக்யஂ ரஸபேதாத் ஷட்விதம்| ஆதங்கஸமுத்பத்திமிதி ஸமுத்பத்திஃ காரணமுச்யதே, தச்ச பலவத்விக்ரஹாதி| வேதநாஸமுச்ச்ராயமிதி வேதநா வாதாதிவேதநாஸ்தோதாதயஃ, தாஸாஂ ஸமுச்ச்ராய உத்கதிஃ| பலஂ வ்யாயாமகம்யா ஶக்திஃ| அந்தரக்நிமிதி கீதஶோऽந்தரக்நிஃ? ஸமோ விஷமோ மந்தோ வா| வாதமூத்ரபுரீஷாணாமித்யத்ராதிஶப்தோ லுப்தோ ஜ்ஞேயஃ, தேநார்தவாதோகதரக்தபித்தாதீநாஂ க்ரஹணம்| காலப்ரகர்ஷாதீஂஶ்ச விஶேஷாநிதி கியாந் கலோऽஸ்மிந் வ்யாதாவுத்பந்ந இத்யாதீந் பேதாந், சகாராத்குஹ்யதேஶப்ரவத்தபூயாதீநாஂ க்ரஹணம்| அந்யே து ‘தேஶகாலஜாதிஸாத்ம்யஂ’ இதி ஸமாஸாந்தஂ படந்தி, ஸாத்ம்யஶப்தோ தேஶாதிபிஃ ஸஹ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே; தேஶஸ்த்ரிவிதோ ஜாங்கலாதிபேதேந, தத்வைபரீத்யேந தேஶஸாத்ம்யமித்யாதி வ்யாக்யாநயந்தி| அபரே து ‘தேஶகாலஜாதஂ’ இதி படந்தி, வ்யாக்யாநயந்தி ச- ஜாதஶப்தோ தேஶகாலாப்யாஂ ஸஹ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே; தேஶோ பூமிராதுரஶ்ச; கஸ்மிந் தேஶே ஜாங்கலேऽநூபே ஸாதாரணே வாऽயஂ தோஷஃ ஸஞ்சிதஃ? கஸ்மிந் ப்ரகுபிதஃ? கஸ்மிந்நயஂ வ்யாதிருத்பந்ந? இதி; ததா, ஆதுரேऽபி கலாதௌ கஸ்மிந்நவயவே ஶ்லேஷ்மஸ்தாநே பித்தஸ்தாநே வா?| ஆத்மஸதஶேஷு தோஷஸதஶேஷு, விஜ்ஞாநாப்யுபாயேஷு ஷட்விதேஷு ஶ்ரோத்ரத்வக்சக்ஷூரஸநக்ராணப்ரஶ்நேஷு| தத்ர வாதஸதஶேஷு விஜ்ஞாநாப்யுபாயேஷு பஞ்சேந்த்ரியப்ரஶ்நேஷு வ்ரணே ஸஶப்தபேநரக்தாநிலாதிநிர்கமநஂ ஶ்ரவணேந்த்ரியக்ராஹ்யஂ, பாருஷ்யரௌக்ஷ்யாதிகஂ த்வகிந்த்ரியக்ராஹ்யஂ, பஸ்மகபோதாஸ்திஸவர்ணத்வஂ சக்ஷுரிந்த்ரியக்ராஹ்யஂ, கடுகந்தலாஜகந்தாதித்வஂ க்ராணேந்த்ரியக்ராஹ்யஂ, கஷாயரஸத்வஂ ரஸநேந்த்ரியக்ராஹ்யஂ, தோதநபேதநச்சேதநாதிவேதநாவிஶேஷாஃ ப்ரஶ்நக்ராஹ்யாஃ; பித்தஸதஶேஷு விஜ்ஞாநாப்யுபாயேஷு ஶ்வயதுவ்ரணாதீநாமௌஷ்ண்யஂ த்வகிந்த்ரியக்ராஹ்யஂ, நீலபீதவர்ணத்வஂ சக்ஷுரிந்த்ரியக்ராஹ்யஂ, கட்வம்லரஸத்வஂ ரஸநேந்த்ரியக்ராஹ்யஂ, தீக்ஷ்ணாதஸீகந்தத்வஂ க்ராணேந்த்ரியக்ராஹ்யம், ஓஷசோஷபரிதாஹாதிகா வேதநாவிஶேஷாஃ ப்ரஶ்நக்ராஹ்யாஃ; ஶ்லேஷ்மஸதஶேஷு விஜ்ஞாநாப்யுபாயேஷு ஸ்நிக்தபைச்சில்யாதிகஂ த்வகிந்த்ரியக்ராஹ்யஂ, ஶ்வேதத்வஂ சக்ஷுரிந்த்ரியக்ராஹ்யஂ, மாதுர்யாதி ரஸநேந்த்ரியக்ராஹ்யஂ, விஸ்ரகந்தாதித்வஂ க்ராணேந்த்ரியக்ராஹ்யஂ, கண்டூகுருத்வாதிவேதநாவிஶேஷாஃ ப்ரஶ்நக்ராஹ்யா இதி| வைத்யோ ஜாநீயாதிதி காந்? வ்யாதீந்; அதிகாரவஶாதக்ஷரைரநுக்தாநபி; கேஷு ஸத்ஸு? ஷட்விதேஷ்வபி விஜ்ஞாநாப்யுபாயேஷ்வாத்மஸதஶேஷு வாதபித்தஶ்லேஷ்மஸதஶேஷு; கைர்ஜாநீயாத்? தத்ஸ்தாநீயைஃ தேஷாஂ ஶப்தாதீநாஂ ஸ்தாநாநி ஶ்ரோத்ராதீநி, தேஷ்வதிகதைஃ ஶப்தஸ்பர்ஶரூபரஸகந்தைஃ தத்ஸ்தாநீயைஃ; ஏதேநைததுக்தஂ- வாதாதிலிங்கைராயுர்வேதேஷ்வநிர்திஷ்டநாமதேயாநபி வ்யாதீந் குஶாக்ரமதிர்வைத்யோ ஜாநீயாதிதி| பஞ்ஜிகாகாரஸ்து தர்ஶநாதிபரீக்ஷாஂ த்ரிவிதாமேவ படதி| ‘மித்யாதஷ்டா விகாரா ஹி’ இத்யாதிஶ்லோகாந்தே “தஸ்மாத் பரீக்ஷ்யாஃ ஸததஂ பிஷஜா ஸித்திமிச்சதா| யுக்த்யைவ வ்யாதயஃ ஸர்வைஃ(ர்வே) ப்ரமாணைர்தர்ஶநாதிபிஃ”- இதி ஶ்லோகமதீதே, வ்யாக்யாநயதி ச- தர்ஶநாதிபிரித்யேவஂ கர்தவ்யே யத் ‘ப்ரமாணைஃ’ இத்யதிகஂ கரோதி, தததிகப்ரமாணப்ராப்த்யர்தஂ, தேந கந்தரஸஶப்தாநாமப்யவரோதஃ; யே த்வத்ராக்ஷரைஃ ஷட்விதாமபி பரீக்ஷாஂ படந்தி, தேஷாஂ ஸம்யக் ஶாஸ்த்ராவபோதோ நாஸ்தீதி பாஷதே| ‘ஆத்மஸதஶேஷு விஜ்ஞாநாப்யுபாயேஷு தத்ஸ்தாநீயைர்ஜாநீயாத்’ இத்யபி ந பஞ்ஜிகாகாரஃ படதி||௫||
Meaning of the commentary
The commentary connects the audible features with the later discussions of wound discharge. Bodily increase means stoutness, decrease means thinness, and strength in the visual list means enthusiasm or vigour. It raises an objection concerning taste: physicians infer sweetness and other tastes in prameha from flies, ants and similar creatures gathering, so how is this knowledge obtained through taste? Its answer is that the taste faculty meant here belongs to the ants and other creatures, not to the physician. Odours of both wounded and unwounded persons are understood through smell.
Desha has three environmental divisions: jangala, anupa and sadharana. Jati here denotes the historical social groups beginning with Brahmanas. Kala is either regularly recurring time, represented by the seasons, or time relating to a particular state: stages such as childhood in a healthy person, and stages such as the onset of fever in someone ill. Satmya is whatever, through being used, brings comfort to that person. It concerns either activity, divided into bodily, verbal and mental activity, or food, divided according to the six tastes. The origin of illness means its cause, such as conflict with a stronger person. The development of pain concerns the emergence of pricking and other pains associated with the doshas. Strength here is capacity known through exertion. Inquiry into digestive fire asks whether it is balanced, irregular or weak. The mention of flatus, urine and stool is understood to include other discharges, such as menstrual discharge and downward raktapitta. Duration asks how long the illness has been present; the wording also includes matters such as pus issuing from a private part.
Other interpreters read the compound 'deshakalajatisatmyam' and connect satmya separately with locality, time and social group. They explain suitability to locality in terms of qualities opposite to those of the three environments. Another reading is 'deshakalajatam', joining 'arisen' separately to place and time. Here place includes both geographical environment and the patient's body: in which environment did the dosha accumulate or become aggravated, and where did illness arise? Within the patient, the inquiry concerns the affected part, such as the throat, and whether it is a site of shleshma or pitta.
The final instruction is explained through signs corresponding to vata, pitta and shleshma and the six means of knowledge: hearing, touch, sight, taste, smell and questioning. In a vata-associated wound, audible escape of air with froth and blood is known by hearing; roughness and dryness by touch; colours like ash, pigeon or bone by sight; pungent or parched-grain-like odours by smell; astringency by taste; and pricking, splitting or cutting pains by questioning. In pitta-associated swelling or wounds, heat is known by touch, blue or yellow colour by sight, pungent or sour taste by taste, a sharp atasi-like odour by smell, and the various burning or scorching pains by questioning. In shleshma-associated conditions, unctuousness and sliminess are known by touch, whiteness by sight, sweetness by taste, a raw-flesh-like odour by smell, and itching or heaviness by questioning. A discerning physician can thus recognise diseases through dosha signs even when their names have not been specified in Ayurveda.
The Panjikakara preserves a different textual arrangement: only three kinds of examination, beginning with inspection. After the verse beginning 'mithyadrishta vikara hi', he reads a verse directing a physician seeking success to examine diseases rationally through all means of knowledge, beginning with inspection. He argues that the additional word 'pramanas' includes smell, taste and sound, and criticises readings that explicitly enumerate six kinds of examination here. He also omits the final sentence beginning 'atmasadrisheshu'. These are presented as a distinct commentator's reading and disagreement.