Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō vraṇapraśnamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातो व्रणप्रश्नमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
21. vraṇapraśnādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
vātapittaślēṣmāṇa ēva dēhasambhavahētavaḥ | tairēvāvyāpannairadhōmadhyōrdhvasanniviṣṭaiḥ śarīramidaṁ dhāryatē'gāramiva sthūṇābhistisr̥bhiḥ ataśca tristhūṇamāhurēkē | ta ēva ca vyāpannāḥ pralayahētavaḥ | tadēbhirēva śōṇitacaturthaiḥ sambhavasthitipralayēṣvapyavirahitaṁ śarīraṁ bhavati ||3||
View original
वातपित्तश्लेष्माण एव देहसम्भवहेतवः | तैरेवाव्यापन्नैरधोमध्योर्ध्वसन्निविष्टैः शरीरमिदं धार्यतेऽगारमिव स्थूणाभिस्तिसृभिः अतश्च त्रिस्थूणमाहुरेके | त एव च व्यापन्नाः प्रलयहेतवः | तदेभिरेव शोणितचतुर्थैः सम्भवस्थितिप्रलयेष्वप्यविरहितं शरीरं भवति ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
bhavati cātra- nartē dēhaḥ kaphādasti na pittānna ca mārutāt | śōṇitādapi vā nityaṁ dēha ētaistu dhāryatē ||4||
View original
भवति चात्र- नर्ते देहः कफादस्ति न पित्तान्न च मारुतात् | शोणितादपि वा नित्यं देह एतैस्तु धार्यते ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
tatra ‘vā’ gatigandhanayōḥ, iti dhātuḥ, ‘tapa’ santāpē, ‘śliṣa’ āliṅganē, ētēṣāṁ kr̥dvihitaiḥ pratyayairvātaḥ pittaṁ ślēṣmēti ca rūpāṇi bhavanti ||5||
View original
तत्र ‘वा’ गतिगन्धनयोः, इति धातुः, ‘तप’ सन्तापे, ‘श्लिष’ आलिङ्गने, एतेषां कृद्विहितैः प्रत्ययैर्वातः पित्तं श्लेष्मेति च रूपाणि भवन्ति ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
dōṣasthānānyata ūrdhvaṁ vakṣyāmaḥ- tatra samāsēna vātaḥ śrōṇigudasaṁśrayaḥ; taduparyadhō nābhēḥ pakvāśayaḥ, pakvāmāśayamadhyaṁ pittasya; āmāśayaḥ ślēṣmaṇaḥ ||6||
View original
दोषस्थानान्यत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- तत्र समासेन वातः श्रोणिगुदसंश्रयः; तदुपर्यधो नाभेः पक्वाशयः, पक्वामाशयमध्यं पित्तस्य; आमाशयः श्लेष्मणः ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ataḥ paraṁ pañcadhā vibhajyantē | tatra vātasya vātavyādhau vakṣyāmaḥ; pittasya yakr̥tplīhānau hr̥dayaṁ dr̥ṣṭistvak pūrvōktaṁ ca; ślēṣmaṇa uraḥ śiraḥ kaṇṭhō jihvāmūlaṁ sandhaya iti pūrvōktaṁ ca; ētāni khalu dōṣāṇāṁ sthānānyavyāpannānām ||7||
View original
अतः परं पञ्चधा विभज्यन्ते | तत्र वातस्य वातव्याधौ वक्ष्यामः; पित्तस्य यकृत्प्लीहानौ हृदयं दृष्टिस्त्वक् पूर्वोक्तं च; श्लेष्मण उरः शिरः कण्ठो जिह्वामूलं सन्धय इति पूर्वोक्तं च; एतानि खलु दोषाणां स्थानान्यव्यापन्नानाम् ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
bhavati cātra- visargōdānavikṣēpaiḥ sōmasūryānilā yathā | dhārayanti jagaddēhaṁ kaphapittānilāstathā ||8||
View original
भवति चात्र- विसर्गोदानविक्षेपैः सोमसूर्यानिला यथा | धारयन्ति जगद्देहं कफपित्तानिलास्तथा ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
tatra jijñāsyaṁ kiṁ pittavyatirēkādanyō'gniḥ? āhōsvit pittamēvāgniriti? | atrōcyatē- na khalu pittavyatirēkādanyō'gnirupalabhyatē, āgnēyatvāt pittē dahanapacanādiṣvabhipravartamānē'gnivadupacāraḥ kriyatē'ntaragniriti; kṣīṇē hyagniguṇē tatsamānadravyōpayōgāt , ativr̥ddhē śītakriyōpayōgāt , āgamācca paśyāmō na khalu pittavyatirēkādanyō'gniriti ||9||
View original
तत्र जिज्ञास्यं किं पित्तव्यतिरेकादन्योऽग्निः? आहोस्वित् पित्तमेवाग्निरिति? | अत्रोच्यते- न खलु पित्तव्यतिरेकादन्योऽग्निरुपलभ्यते, आग्नेयत्वात् पित्ते दहनपचनादिष्वभिप्रवर्तमानेऽग्निवदुपचारः क्रियतेऽन्तरग्निरिति; क्षीणे ह्यग्निगुणे तत्समानद्रव्योपयोगात् , अतिवृद्धे शीतक्रियोपयोगात् , आगमाच्च पश्यामो न खलु पित्तव्यतिरेकादन्योऽग्निरिति ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
taccādr̥ṣṭahētukēna viśēṣēṇa pakvāmāśayamadhyasthaṁ pittaṁ caturvidhamannapānaṁ pacati, vivēcayati ca dōṣarasamūtrapurīṣāṇi; tatrasthamēva cātmaśaktyā śēṣāṇāṁ pittasthānānāṁ śarīrasya cāgnikarmaṇā'nugrahaṁ karōti, tasmin pittē pācakō'gniriti sañjñā; yattu yakr̥tplīhnōḥ pittaṁ tasmin rañjakō'gniriti sañjñā, sa rasasya rāgakr̥duktaḥ; yat pittaṁ hr̥dayasthaṁ tasmin sādhakō'gniriti sañjñā, sō'bhiprārthitamanōrathasādhanakr̥duktaḥ; yaddr̥ṣṭyāṁ pittaṁ tasminnālōcakō'gniriti sañjñā, sa rūpagrahaṇā'dhikr̥taḥ; yattu tvaci pittaṁ tasmin bhrājakō'gniriti sañjñā, sō'bhyaṅgapariṣēkāvagāhālēpanādīnāṁ kriyādravyāṇāṁ paktā chāyānāṁ ca prakāśakaḥ ||10||
View original
तच्चादृष्टहेतुकेन विशेषेण पक्वामाशयमध्यस्थं पित्तं चतुर्विधमन्नपानं पचति, विवेचयति च दोषरसमूत्रपुरीषाणि; तत्रस्थमेव चात्मशक्त्या शेषाणां पित्तस्थानानां शरीरस्य चाग्निकर्मणाऽनुग्रहं करोति, तस्मिन् पित्ते पाचकोऽग्निरिति सञ्ज्ञा; यत्तु यकृत्प्लीह्नोः पित्तं तस्मिन् रञ्जकोऽग्निरिति सञ्ज्ञा, स रसस्य रागकृदुक्तः; यत् पित्तं हृदयस्थं तस्मिन् साधकोऽग्निरिति सञ्ज्ञा, सोऽभिप्रार्थितमनोरथसाधनकृदुक्तः; यद्दृष्ट्यां पित्तं तस्मिन्नालोचकोऽग्निरिति सञ्ज्ञा, स रूपग्रहणाऽधिकृतः; यत्तु त्वचि पित्तं तस्मिन् भ्राजकोऽग्निरिति सञ्ज्ञा, सोऽभ्यङ्गपरिषेकावगाहालेपनादीनां क्रियाद्रव्याणां पक्ता छायानां च प्रकाशकः ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
bhavati cātra- pittaṁ tīkṣṇaṁ dravaṁ pūti nīlaṁ pītaṁ tathaiva ca | uṣṇaṁ kaṭurasaṁ caiva vidagdhaṁ cāmlamēva ca ||11||
View original
भवति चात्र- पित्तं तीक्ष्णं द्रवं पूति नीलं पीतं तथैव च | उष्णं कटुरसं चैव विदग्धं चाम्लमेव च ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
ata ūrdhvaṁ ślēṣmasthānānyanuvyākhyāsyāmaḥ | tatra, āmāśayaḥ pittāśayasyōpariṣṭāt tatpratyanīkatvādūrdhvagatitvāttējasaḥ, candra iva ādityasya , caturvidhasyāhārasyādhāraḥ; sa ca tatraudakairguṇairāhāraḥ praklinnō bhinnasaṅghātaḥ sukhajarō bhavati ||12||
View original
अत ऊर्ध्वं श्लेष्मस्थानान्यनुव्याख्यास्यामः | तत्र, आमाशयः पित्ताशयस्योपरिष्टात् तत्प्रत्यनीकत्वादूर्ध्वगतित्वात्तेजसः, चन्द्र इव आदित्यस्य , चतुर्विधस्याहारस्याधारः; स च तत्रौदकैर्गुणैराहारः प्रक्लिन्नो भिन्नसङ्घातः सुखजरो भवति ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
mādhuryāt picchilatvācca praklēditvāttathaiva ca | āmāśayē sambhavati ślēṣmā madhuraśītalaḥ ||13||
View original
माधुर्यात् पिच्छिलत्वाच्च प्रक्लेदित्वात्तथैव च | आमाशये सम्भवति श्लेष्मा मधुरशीतलः ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
sa tatrastha ēva svaśaktyā śēṣāṇāṁ ślēṣmasthānānāṁ śarīrasya cōdakakarmaṇā'nugrahaṁ karōti; uraḥsthastrikasandhāraṇamātmavīryēṇānnarasasahitēna hr̥dayāvalambanaṁ karōti; jihvāmūlakaṇṭhasthō jihvēndriyasya saumyatvāt samyagrasajñānē vartatē; śiraḥsthaḥ snēhasantarpaṇādhikr̥tatvādindriyāṇāmātmavīryēṇānugrahaṁ karōt; sandhisthaḥ ślēṣmā sarvasandhisaṁślēṣāt sarvasandhyanugrahaṁ karōti ||14||
View original
स तत्रस्थ एव स्वशक्त्या शेषाणां श्लेष्मस्थानानां शरीरस्य चोदककर्मणाऽनुग्रहं करोति; उरःस्थस्त्रिकसन्धारणमात्मवीर्येणान्नरससहितेन हृदयावलम्बनं करोति; जिह्वामूलकण्ठस्थो जिह्वेन्द्रियस्य सौम्यत्वात् सम्यग्रसज्ञाने वर्तते; शिरःस्थः स्नेहसन्तर्पणाधिकृतत्वादिन्द्रियाणामात्मवीर्येणानुग्रहं करोत्; सन्धिस्थः श्लेष्मा सर्वसन्धिसंश्लेषात् सर्वसन्ध्यनुग्रहं करोति ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (15) · Śloka 15
bhavati cātra- ślēṣmā śvētō guruḥ snigdhaḥ picchilaḥ śīta ēva ca | madhurastvavidagdhaḥ syādvidagdhō lavaṇa smr̥taḥ ||15||
View original
भवति चात्र- श्लेष्मा श्वेतो गुरुः स्निग्धः पिच्छिलः शीत एव च | मधुरस्त्वविदग्धः स्याद्विदग्धो लवण स्मृतः ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (16) · Śloka 16
śōṇitasya sthānaṁ yakr̥tplīhānau, tacca prāgabhihitaṁ; tatrasthamēva śēṣāṇāṁ śōṇitasthānānāmanugrahaṁ karōti ||16||
View original
शोणितस्य स्थानं यकृत्प्लीहानौ, तच्च प्रागभिहितं; तत्रस्थमेव शेषाणां शोणितस्थानानामनुग्रहं करोति ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (17) · Śloka 17
bhavati cātra- anuṣṇaśītaṁ madhuraṁ snigdhaṁ raktaṁ ca varṇataḥ | śōṇitaṁ guru visraṁ syādvidāhaścāsya pittavat ||17||
View original
भवति चात्र- अनुष्णशीतं मधुरं स्निग्धं रक्तं च वर्णतः | शोणितं गुरु विस्रं स्याद्विदाहश्चास्य पित्तवत् ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (18) · Śloka 18
ētāni khalu dōṣasthānāni; ēṣu sañcīyantē dōṣāḥ | prāk sañcayahēturuktaḥ | tatra sañcitānāṁ khalu dōṣāṇāṁ stabdhapūrṇakōṣṭhatā pītāvabhāsatā mandōṣmatā cāṅgānāṁ gauravamālasyaṁ cayakāraṇavidvēṣaścēti liṅgāni bhavanti | tatra prathamaḥ kriyākālaḥ ||18||
View original
एतानि खलु दोषस्थानानि; एषु सञ्चीयन्ते दोषाः | प्राक् सञ्चयहेतुरुक्तः | तत्र सञ्चितानां खलु दोषाणां स्तब्धपूर्णकोष्ठता पीतावभासता मन्दोष्मता चाङ्गानां गौरवमालस्यं चयकारणविद्वेषश्चेति लिङ्गानि भवन्ति | तत्र प्रथमः क्रियाकालः ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (19) · Śloka 19
ata ūrdhvaṁ prakōpaṇāni vakṣyāmaḥ | tatra balavadvigrahātivyāyāmavyavāyādhyayanaprapatanapradhāvanaprapīḍanābhighātalaṅghanaplavanataraṇarātrijāgaraṇabhāraharaṇa- gajaturagarathapadāticaryākaṭukaṣāyatiktarūkṣalaghuśītavīryaśuṣkaśākavallūravarakōddālakakōradūṣaśyāmākanīvāra- mudgamasūrāḍhakīharēṇukalāyaniṣpāvānaśanaviṣamāśanādhyaśanavātamūtrapurīṣaśukracchardikṣavathūdgārabāṣpavēgavighātādibhirviśēṣairvāyuḥ prakōpamāpadyatē ||19||
View original
अत ऊर्ध्वं प्रकोपणानि वक्ष्यामः | तत्र बलवद्विग्रहातिव्यायामव्यवायाध्ययनप्रपतनप्रधावनप्रपीडनाभिघातलङ्घनप्लवनतरणरात्रिजागरणभारहरण- गजतुरगरथपदातिचर्याकटुकषायतिक्तरूक्षलघुशीतवीर्यशुष्कशाकवल्लूरवरकोद्दालककोरदूषश्यामाकनीवार- मुद्गमसूराढकीहरेणुकलायनिष्पावानशनविषमाशनाध्यशनवातमूत्रपुरीषशुक्रच्छर्दिक्षवथूद्गारबाष्पवेगविघातादिभिर्विशेषैर्वायुः प्रकोपमापद्यते ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (20) · Śloka 20
sa śītābhrapravātēṣu gharmāntē ca viśēṣataḥ | pratyūṣasyaparāhṇē tu jīrṇē'nnē ca prakupyati ||20||
View original
स शीताभ्रप्रवातेषु घर्मान्ते च विशेषतः | प्रत्यूषस्यपराह्णे तु जीर्णेऽन्ने च प्रकुप्यति ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (21) · Śloka 21
krōdhaśōkabhayāyāsōpavāsavidagdhamaithunōpagamanakaṭvamlalavaṇa- tīkṣṇōṣṇalaghuvidāhitilatailapiṇyākakulatthasarṣapātasīharitakaśāka- gōdhāmatsyājāvikamāṁsadadhitakrakūrcikāmastusauvīrakasurāvikārāmlaphalakaṭvaraprabhr̥tibhiḥ pittaṁ prakōpamāpadyatē ||21||
View original
क्रोधशोकभयायासोपवासविदग्धमैथुनोपगमनकट्वम्ललवण- तीक्ष्णोष्णलघुविदाहितिलतैलपिण्याककुलत्थसर्षपातसीहरितकशाक- गोधामत्स्याजाविकमांसदधितक्रकूर्चिकामस्तुसौवीरकसुराविकाराम्लफलकट्वरप्रभृतिभिः पित्तं प्रकोपमापद्यते ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (22) · Śloka 22
taduṣṇairuṣṇakālē ca ghanāntē ca viśēṣataḥ | madhyāhnē cārdharātrē ca jīryatyannē ca kupyati ||22||
View original
तदुष्णैरुष्णकाले च घनान्ते च विशेषतः | मध्याह्ने चार्धरात्रे च जीर्यत्यन्ने च कुप्यति ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (23) · Śloka 23
divāsvapnāvyāyāmālasyamadhurāmlalavaṇaśītasnigdhagurupicchilābhiṣyandihāyanakayavakanaiṣadhētkaṭa- māṣamahāmāṣagōdhūmatilapiṣṭavikr̥tidadhidugdhakr̥śarāpāyasēkṣuvikārānūpaudakamāṁsavasābisamr̥ṇāla- kasērukaśr̥ṅgāṭakamadhuravallīphalasamaśanādhyaśanaprabhr̥tibhiḥ ślēṣmā prakōpamāpadyatē ||23||
View original
दिवास्वप्नाव्यायामालस्यमधुराम्ललवणशीतस्निग्धगुरुपिच्छिलाभिष्यन्दिहायनकयवकनैषधेत्कट- माषमहामाषगोधूमतिलपिष्टविकृतिदधिदुग्धकृशरापायसेक्षुविकारानूपौदकमांसवसाबिसमृणाल- कसेरुकशृङ्गाटकमधुरवल्लीफलसमशनाध्यशनप्रभृतिभिः श्लेष्मा प्रकोपमापद्यते ||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (24) · Śloka 24
sa śītaiḥ śītakālē ca vasantē ca viśēṣataḥ | pūrvāhṇē ca pradōṣē ca bhuktamātrē prakupyati ||24||
View original
स शीतैः शीतकाले च वसन्ते च विशेषतः | पूर्वाह्णे च प्रदोषे च भुक्तमात्रे प्रकुप्यति ||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (25) · Śloka 25
pittaprakōpaṇairēva cābhīkṣṇaṁ dravasnigdhagurubhirāhārairdivāsvapnakrōdhānalātapaśramābhighātājīrṇaviruddhādhyaśanādibhirviśēṣairasr̥k prakōpamāpadyatē ||25||
View original
पित्तप्रकोपणैरेव चाभीक्ष्णं द्रवस्निग्धगुरुभिराहारैर्दिवास्वप्नक्रोधानलातपश्रमाभिघाताजीर्णविरुद्धाध्यशनादिभिर्विशेषैरसृक् प्रकोपमापद्यते ||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (26) · Śloka 26
yasmādraktaṁ vinā dōṣairna kadācit prakupyati | tasmāttasya yathādōṣaṁ kālaṁ vidyat prakōpaṇē ||26||
View original
यस्माद्रक्तं विना दोषैर्न कदाचित् प्रकुप्यति | तस्मात्तस्य यथादोषं कालं विद्यत् प्रकोपणे ||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (27) · Śloka 27
tēṣāṁ prakōpāt kōṣṭhatōdasañcaraṇāmlīkāpipāsāparidāhānnadvēṣahr̥dayōtklēdāśca jāyantē | tatra dvitīyaḥ kriyākālaḥ ||27||
View original
तेषां प्रकोपात् कोष्ठतोदसञ्चरणाम्लीकापिपासापरिदाहान्नद्वेषहृदयोत्क्लेदाश्च जायन्ते | तत्र द्वितीयः क्रियाकालः ||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (28) · Śloka 28
ata ūrdhvaṁ prasaraṁ vakṣyāmaḥ- tēṣāmēbhirātaṅkaviśēṣaiḥ prakupitānāṁ kiṇvōdakapiṣṭasamavāya ivōdriktānāṁ prasarō bhavati | tēṣāṁ vāyurgatimattvāt prasaraṇahētuḥ satyapyacaitanyē | sa hi rajōbhūyiṣṭhaḥ; rajaśca pravartakaṁ sarvabhāvānām | yathā- mahānudakasañcayō'tivr̥ddhaḥ sētumavadāryāparēṇōdakēna vyāmiśraḥ sarvataḥ pradhāvati, ēvaṁ dōṣāḥ kadācidēkaśō dviśaḥ samastāḥ śōṇitasahitā vā'nēkadhā prasaranti | tadyathā- vātaḥ, pittaṁ, ślēṣmā, śōṇitaṁ, vātapittē, vātaślēṣmāṇau, pittaślēṣmāṇau, vātaśōṇitē, pittaśōṇitē, ślēṣmaśōṇitē, vātapittaśōṇitāni, vātaślēṣmaśōṇitāni, pittaślēṣmaśōṇitāni, vātapittakaphāḥ, vātapittakaphaśōṇitānīti; ēvaṁ pañcadaśadhā prasaranti ||28||
View original
अत ऊर्ध्वं प्रसरं वक्ष्यामः- तेषामेभिरातङ्कविशेषैः प्रकुपितानां किण्वोदकपिष्टसमवाय इवोद्रिक्तानां प्रसरो भवति | तेषां वायुर्गतिमत्त्वात् प्रसरणहेतुः सत्यप्यचैतन्ये | स हि रजोभूयिष्ठः; रजश्च प्रवर्तकं सर्वभावानाम् | यथा- महानुदकसञ्चयोऽतिवृद्धः सेतुमवदार्यापरेणोदकेन व्यामिश्रः सर्वतः प्रधावति, एवं दोषाः कदाचिदेकशो द्विशः समस्ताः शोणितसहिता वाऽनेकधा प्रसरन्ति | तद्यथा- वातः, पित्तं, श्लेष्मा, शोणितं, वातपित्ते, वातश्लेष्माणौ, पित्तश्लेष्माणौ, वातशोणिते, पित्तशोणिते, श्लेष्मशोणिते, वातपित्तशोणितानि, वातश्लेष्मशोणितानि, पित्तश्लेष्मशोणितानि, वातपित्तकफाः, वातपित्तकफशोणितानीति; एवं पञ्चदशधा प्रसरन्ति ||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (29-30) · Śloka 30
kr̥tsnē'rdhē'vayavē vā'pi yatrāṅgē kupitō bhr̥śam | dōṣō vikāraṁ nabhasi mēghavattatra varṣati ||29|| nātyarthaṁ kupitaścāpi līnō mārgēṣu tiṣṭhati | niṣpratyanīkaḥ kālēna hētumāsādya kupyati ||30||
View original
कृत्स्नेऽर्धेऽवयवे वाऽपि यत्राङ्गे कुपितो भृशम् | दोषो विकारं नभसि मेघवत्तत्र वर्षति ||२९|| नात्यर्थं कुपितश्चापि लीनो मार्गेषु तिष्ठति | निष्प्रत्यनीकः कालेन हेतुमासाद्य कुप्यति ||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (31) · Śloka 31
tatra vāyōḥ pittasthānagatasya pittavat pratīkāraḥ, pittasya ca kaphasthānagatasya kaphavat, kaphasya ca vātasthānagatasya vātavat ; ēṣa kriyāvibhāgaḥ ||31||
View original
तत्र वायोः पित्तस्थानगतस्य पित्तवत् प्रतीकारः, पित्तस्य च कफस्थानगतस्य कफवत्, कफस्य च वातस्थानगतस्य वातवत् ; एष क्रियाविभागः ||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (32) · Śloka 32
ēvaṁ prakupitānāṁ prasaratāṁ vāyōrvimārgagamanāṭōpau, ōṣacōṣaparidāhadhūmāyanāni pittasya, arōcakāvipākāṅgasādāśchardiścēti ślēṣmaṇō liṅgāni bhavanti; tatra tr̥tīyaḥ kriyākālaḥ ||32||
View original
एवं प्रकुपितानां प्रसरतां वायोर्विमार्गगमनाटोपौ, ओषचोषपरिदाहधूमायनानि पित्तस्य, अरोचकाविपाकाङ्गसादाश्छर्दिश्चेति श्लेष्मणो लिङ्गानि भवन्ति; तत्र तृतीयः क्रियाकालः ||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (33) · Śloka 33
ata ūrdhvaṁ sthānasaṁśrayaṁ vakṣyāmaḥ | ēvaṁ prakupitātāṁstāñ śarīrapradēśānāgamya tāṁstān vyādhīn janayanti | tē yadōdarasannivēśaṁ kurvanti tadā gulma vidradhyudarāgnisaṅgānāhavisūcikātisāraprabhr̥tīñjanayanti; bastigatāḥ pramēhāśmarīmūtrāghātamūtradōṣaprabhr̥tīn; mēḍhragatā niruddhaprakaśōpadaṁśaśūkadōṣaprabhr̥tīn; gudagatā bhagandarārśaḥprabhr̥tīn; vr̥ṣaṇagatā vr̥ddhīḥ; ūrdhvajatrugatāstūrdhvajān; tvaṅmaṁsaśōṇitasthāḥ kṣudrarōgān kuṣṭhāni visarpāṁśca; mēdōgatā granthyapacyarbudagalagaṇḍālajīprabhr̥tīn; asthigatā vidradhyanuśayīprabhr̥tīn; pādagatāḥ ślīpadavātaśōṇitavātakaṇṭakaprabhr̥tīn; sarvāṅgagatā jvarasarvāṅgarōgaprabhr̥tīn; tēṣāmēvamabhisanniviṣṭānāṁ pūrvarūpaprādurbhāvaḥ ; taṁ pratirōgaṁ vakṣyāmaḥ | tatra pūrvarūpagatēṣu caturthaḥ kriyākālaḥ ||33||
View original
अत ऊर्ध्वं स्थानसंश्रयं वक्ष्यामः | एवं प्रकुपितातांस्ताञ् शरीरप्रदेशानागम्य तांस्तान् व्याधीन् जनयन्ति | ते यदोदरसन्निवेशं कुर्वन्ति तदा गुल्म विद्रध्युदराग्निसङ्गानाहविसूचिकातिसारप्रभृतीञ्जनयन्ति; बस्तिगताः प्रमेहाश्मरीमूत्राघातमूत्रदोषप्रभृतीन्; मेढ्रगता निरुद्धप्रकशोपदंशशूकदोषप्रभृतीन्; गुदगता भगन्दरार्शःप्रभृतीन्; वृषणगता वृद्धीः; ऊर्ध्वजत्रुगतास्तूर्ध्वजान्; त्वङ्मंसशोणितस्थाः क्षुद्ररोगान् कुष्ठानि विसर्पांश्च; मेदोगता ग्रन्थ्यपच्यर्बुदगलगण्डालजीप्रभृतीन्; अस्थिगता विद्रध्यनुशयीप्रभृतीन्; पादगताः श्लीपदवातशोणितवातकण्टकप्रभृतीन्; सर्वाङ्गगता ज्वरसर्वाङ्गरोगप्रभृतीन्; तेषामेवमभिसन्निविष्टानां पूर्वरूपप्रादुर्भावः ; तं प्रतिरोगं वक्ष्यामः | तत्र पूर्वरूपगतेषु चतुर्थः क्रियाकालः ||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (34) · Śloka 34
ata ūrdhvaṁ vyādhērdarśanaṁ vakṣyāmaḥ- śōphārbudagranthividradhivisarpaprabhr̥tīnāṁ pravyaktalakṣaṇatā jvarātīsāraprabhr̥tīnāṁ ca | tatra pañcamaḥ kriyākālaḥ ||34||
View original
अत ऊर्ध्वं व्याधेर्दर्शनं वक्ष्यामः- शोफार्बुदग्रन्थिविद्रधिविसर्पप्रभृतीनां प्रव्यक्तलक्षणता ज्वरातीसारप्रभृतीनां च | तत्र पञ्चमः क्रियाकालः ||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 33 (35) · Śloka 35
ata ūrdhvamētēṣāmavadīrṇānāṁ vraṇabhāvamāpannānāṁ ṣaṣṭhaḥ kriyākālaḥ, jvarātisāraprabhr̥tīnāṁ ca dīrghakālānubandhaḥ | tatrāpratikriyamāṇē'sādhyatāmupayānti ||35||
View original
अत ऊर्ध्वमेतेषामवदीर्णानां व्रणभावमापन्नानां षष्ठः क्रियाकालः, ज्वरातिसारप्रभृतीनां च दीर्घकालानुबन्धः | तत्राप्रतिक्रियमाणेऽसाध्यतामुपयान्ति ||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 34 (36) · Śloka 36
bhavanti cātra- sañcayaṁ ca prakōpaṁ ca prasaraṁ sthānasaṁśrayam | vyaktiṁ bhēdaṁ ca yō vētti dōṣāṇāṁ sa bhavēdbhiṣak ||36||
View original
भवन्ति चात्र- सञ्चयं च प्रकोपं च प्रसरं स्थानसंश्रयम् | व्यक्तिं भेदं च यो वेत्ति दोषाणां स भवेद्भिषक् ||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 35 (37) · Śloka 37
sañcayē'pahr̥tā dōṣā labhantē nōttarā gatīḥ | tē tūttarāsu gatiṣu bhavanti balavattarāḥ ||37||
View original
सञ्चयेऽपहृता दोषा लभन्ते नोत्तरा गतीः | ते तूत्तरासु गतिषु भवन्ति बलवत्तराः ||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 36 (38) · Śloka 38
sarvairbhāvaistribhirvā'pi dvābhyāmēkēna vā punaḥ | saṁsargē kupitaḥ kruddhaṁ dōṣaṁ dōṣō'nudhāvati ||38||
View original
सर्वैर्भावैस्त्रिभिर्वाऽपि द्वाभ्यामेकेन वा पुनः | संसर्गे कुपितः क्रुद्धं दोषं दोषोऽनुधावति ||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 37 (39) · Śloka 39
saṁsargē yō garīyān syādupakramyaḥ sa vai bhavēt | śēṣadōṣāvirōdhēna sannipātē tathaiva ca ||39||
View original
संसर्गे यो गरीयान् स्यादुपक्रम्यः स वै भवेत् | शेषदोषाविरोधेन सन्निपाते तथैव च ||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 38 (40) · Śloka 40
vr̥ṇōti yasmādrūḍhē'pi vraṇavastu na naśyati | ādēhadhāraṇāttasmādvraṇa ityucyatē budhaiḥ ||40||
View original
वृणोति यस्माद्रूढेऽपि व्रणवस्तु न नश्यति | आदेहधारणात्तस्माद्व्रण इत्युच्यते बुधैः ||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 21
iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē vraṇapraśnādhyāyō nāmaikaviṁśōdhyāyaḥ ||21||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने व्रणप्रश्नाध्यायो नामैकविंशोध्यायः ||२१||
🔊 Audio coming soon