Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō hitāhitīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातो हिताहितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
20. hitāhitīyādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
yadvāyōḥ pathyaṁ tat pittasyāpathyamityanēna hētunā na kiñciddravyamēkāntēna hitamahitaṁ vā'stīti kēcidācāryā bruvatē | tattu na samyak; iha khalu yasmāddravyāṇi svabhāvataḥ saṁyōgataścaikāntahitānyēkāntāhitāni hitāhitāni ca bhavanti ||3||
View original
यद्वायोः पथ्यं तत् पित्तस्यापथ्यमित्यनेन हेतुना न किञ्चिद्द्रव्यमेकान्तेन हितमहितं वाऽस्तीति केचिदाचार्या ब्रुवते | तत्तु न सम्यक्; इह खलु यस्माद्द्रव्याणि स्वभावतः संयोगतश्चैकान्तहितान्येकान्ताहितानि हिताहितानि च भवन्ति ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
tatra ,ēkāntahitāni jātisātmyāt salilaghr̥tadugdhaudanaprabhr̥tīni; ēkāntāhitāni tu dahanapacanamāraṇādiṣu pravr̥ttānyanalakṣāraviṣādīni, saṁyōgādaparāṇi viṣatulyāni bhavanti; hitāhitāni tu yadvāyōḥ pathyaṁ tat pittasyāpathyamiti ||4||
View original
तत्र ,एकान्तहितानि जातिसात्म्यात् सलिलघृतदुग्धौदनप्रभृतीनि; एकान्ताहितानि तु दहनपचनमारणादिषु प्रवृत्तान्यनलक्षारविषादीनि, संयोगादपराणि विषतुल्यानि भवन्ति; हिताहितानि तु यद्वायोः पथ्यं तत् पित्तस्यापथ्यमिति ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ataḥ sarvaprāṇināmayamāhārārthaṁ varga upadiśyatē; tadyathā- raktaśāliṣaṣṭikakaṅgukramukundakapāṇḍukapītakapramōdakakālakāsanakapuṣpakakardamakaśakunāhr̥tasugandhakakalama- nīvārakōdravōddālakaśyāmākagōdhūmayavavaiṇavaiṇahariṇakuraṅgamr̥gamātr̥kāśvadaṁṣṭrākarālakrakarakapōtalāvatittirikapiñjalavartīravartikā mudgavanamudgamakuṣṭhakalāyamasūramaṅgalyacaṇakaharēṇvāḍhakīsatīnāścillivāstukasuniṣaṇṇakajīvantītaṇḍulīyakamaṇḍūkaparṇyaḥ, gavyaṁ ghr̥taṁ, saindhavaṁ, dāḍimāmalakamityēṣa vargaḥ sarvaprāṇināṁ sāmānyataḥ pathyatamaḥ ||5||
View original
अतः सर्वप्राणिनामयमाहारार्थं वर्ग उपदिश्यते; तद्यथा- रक्तशालिषष्टिककङ्गुक्रमुकुन्दकपाण्डुकपीतकप्रमोदककालकासनकपुष्पककर्दमकशकुनाहृतसुगन्धककलम- नीवारकोद्रवोद्दालकश्यामाकगोधूमयववैणवैणहरिणकुरङ्गमृगमातृकाश्वदंष्ट्राकरालक्रकरकपोतलावतित्तिरिकपिञ्जलवर्तीरवर्तिका मुद्गवनमुद्गमकुष्ठकलायमसूरमङ्गल्यचणकहरेण्वाढकीसतीनाश्चिल्लिवास्तुकसुनिषण्णकजीवन्तीतण्डुलीयकमण्डूकपर्ण्यः, गव्यं घृतं, सैन्धवं, दाडिमामलकमित्येष वर्गः सर्वप्राणिनां सामान्यतः पथ्यतमः ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
tathā brahmacaryanivātaśayanōṣṇōdakasnānaniśāsvapnavyāyāmāścaikāntataḥ pathyatamāḥ ||6||
View original
तथा ब्रह्मचर्यनिवातशयनोष्णोदकस्नाननिशास्वप्नव्यायामाश्चैकान्ततः पथ्यतमाः ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ēkāntahitānyēkāntāhitāni tu prāgupadiṣṭāni, hitāhitāni tu yadvāyōḥ pathyaṁ tat pittasyāpathyamiti ||7||
View original
एकान्तहितान्येकान्ताहितानि तु प्रागुपदिष्टानि, हिताहितानि तु यद्वायोः पथ्यं तत् पित्तस्यापथ्यमिति ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
saṁyōgatastvaparāṇi viṣatulyāni bhavanti | tadyathā- vallīphalakavakakarīrāmlaphalalavaṇakulatthapiṇyākadadhitailavirōhipiṣṭaśuṣkaśākājāvikamāṁsamadyajāmbavacilicimamatsyagōdhāvarāhāṁśca naikadhyamaśnīyāt payasā ||8||
View original
संयोगतस्त्वपराणि विषतुल्यानि भवन्ति | तद्यथा- वल्लीफलकवककरीराम्लफललवणकुलत्थपिण्याकदधितैलविरोहिपिष्टशुष्कशाकाजाविकमांसमद्यजाम्बवचिलिचिममत्स्यगोधावराहांश्च नैकध्यमश्नीयात् पयसा ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
rōgaṁ sātmyaṁ ca dēśaṁ ca kālaṁ dēhaṁ ca buddhimān | avēkṣyāgnyādikān bhāvān rōgavr̥ttēḥ prayōjayēt ||9||
View original
रोगं सात्म्यं च देशं च कालं देहं च बुद्धिमान् | अवेक्ष्याग्न्यादिकान् भावान् रोगवृत्तेः प्रयोजयेत् ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (10-12) · Śloka 12
avasthāntarabāhulyādrōgādīnāṁ vyavasthitam | dravyaṁ nēcchanti bhiṣaja icchanti svastharakṣaṇē ||10|| dvayōranyatarādānē vadanti viṣadugdhayōḥ | dugdhasyaikāntahitatāṁ viṣamēkāntatō'hitam ||11|| ēvaṁ yuktarasēṣvēṣu dravyēṣu salilādiṣu | ēkāntahitatāṁ viddhi vatsa suśruta nānyathā ||12||
View original
अवस्थान्तरबाहुल्याद्रोगादीनां व्यवस्थितम् | द्रव्यं नेच्छन्ति भिषज इच्छन्ति स्वस्थरक्षणे ||१०|| द्वयोरन्यतरादाने वदन्ति विषदुग्धयोः | दुग्धस्यैकान्तहिततां विषमेकान्ततोऽहितम् ||११|| एवं युक्तरसेष्वेषु द्रव्येषु सलिलादिषु | एकान्तहिततां विद्धि वत्स सुश्रुत नान्यथा ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
atō'nyānyapi saṁyōgādahitāni vakṣyāmaḥ- navavirūḍhadhānyairvasāmadhupayōguḍamāṣairvā grāmyānūpaudakapiśitādīni nābhyavaharēt; na payōmadhubhyāṁ rōhiṇīśākaṁ jātukaśākaṁ vā'śnīyāt, balākāṁ vāruṇīkulmāṣābhyāṁ, kākamācīṁ pippalīmaricābhyāṁ; nāḍībhaṅgaśākakukkuṭadadhīni ca naikadhyaṁ; madhu cōṣṇōdakānupānaṁ; pittēna cāmamāṁsāni; surākr̥śarāpāyasāṁśca naikadhyaṁ; sauvīrakēṇa saha tilaśaṣkulīṁ; matsyaiḥ sahēkṣuvikārān; guḍēna kākamācīṁ, madhunā mūlakaṁ, guḍēna vārāhaṁ madhunā ca saha viruddhaṁ; kṣīrēṇa mūlakam, āmrajāmbavaśvāvicchūkaragōdhāśca; sarvāṁśca matsyān payasā, viśēṣēṇa cilicimaṁ; kadalīphalaṁ tālaphalēna payasā dadhnā takrēṇa vā; lakucaphalaṁ payasā dadhnā māṣasūpēna vā, prāk payasaḥ payasō'ntē vā ||13||
View original
अतोऽन्यान्यपि संयोगादहितानि वक्ष्यामः- नवविरूढधान्यैर्वसामधुपयोगुडमाषैर्वा ग्राम्यानूपौदकपिशितादीनि नाभ्यवहरेत्; न पयोमधुभ्यां रोहिणीशाकं जातुकशाकं वाऽश्नीयात्, बलाकां वारुणीकुल्माषाभ्यां, काकमाचीं पिप्पलीमरिचाभ्यां; नाडीभङ्गशाककुक्कुटदधीनि च नैकध्यं; मधु चोष्णोदकानुपानं; पित्तेन चाममांसानि; सुराकृशरापायसांश्च नैकध्यं; सौवीरकेण सह तिलशष्कुलीं; मत्स्यैः सहेक्षुविकारान्; गुडेन काकमाचीं, मधुना मूलकं, गुडेन वाराहं मधुना च सह विरुद्धं; क्षीरेण मूलकम्, आम्रजाम्बवश्वाविच्छूकरगोधाश्च; सर्वांश्च मत्स्यान् पयसा, विशेषेण चिलिचिमं; कदलीफलं तालफलेन पयसा दध्ना तक्रेण वा; लकुचफलं पयसा दध्ना माषसूपेन वा, प्राक् पयसः पयसोऽन्ते वा ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (14) · Śloka 14
ataḥ karmaviruddhān vakṣyāmaḥ- kapōtān sarṣapatailabhr̥ṣṭānnādyāt; kapiñjalamayūralāvatittirigōdhāścairaṇḍadārvyagnisiddhā ēraṇḍatailasiddhā vā nādyāt; kāṁsyabhājanē daśarātraparyuṣitaṁ sarpiḥ; madhu cōṣṇairuṣṇē vā; matsyaparipacanē śr̥ṅgavēraparipacanē vā siddhāṁ kākamācīṁ; tilakalkasiddhamupōdikāśākaṁ; nārikēlēna varāhavasāparibhr̥ṣṭāṁ balākāṁ; bhāsamaṅgāraśūlyaṁ nāśnīyāditi ||14||
View original
अतः कर्मविरुद्धान् वक्ष्यामः- कपोतान् सर्षपतैलभृष्टान्नाद्यात्; कपिञ्जलमयूरलावतित्तिरिगोधाश्चैरण्डदार्व्यग्निसिद्धा एरण्डतैलसिद्धा वा नाद्यात्; कांस्यभाजने दशरात्रपर्युषितं सर्पिः; मधु चोष्णैरुष्णे वा; मत्स्यपरिपचने शृङ्गवेरपरिपचने वा सिद्धां काकमाचीं; तिलकल्कसिद्धमुपोदिकाशाकं; नारिकेलेन वराहवसापरिभृष्टां बलाकां; भासमङ्गारशूल्यं नाश्नीयादिति ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (15) · Śloka 15
atō mānaviruddhān vakṣyāmaḥ- madhvambunī madhusarpiṣī mānatastulyē nāśnīyāt; snēhau madhusnēhau jalasnēhau vā viśēṣādāntarīkṣōdakānupānau ||15||
View original
अतो मानविरुद्धान् वक्ष्यामः- मध्वम्बुनी मधुसर्पिषी मानतस्तुल्ये नाश्नीयात्; स्नेहौ मधुस्नेहौ जलस्नेहौ वा विशेषादान्तरीक्षोदकानुपानौ ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (16) · Śloka 16
ata ūrdhvaṁ rasadvandvāni rasatō vīryatō vipākataśca viruddhāni vakṣyāmaḥ- tatra madhurāmlau rasavīryaviruddhau, madhuralavaṇau ca, madhurakaṭukau ca sarvataḥ, madhuratiktau rasavipākābhyāṁ, madhurakaṣāyau ca, amlalavaṇau rasataḥ, amlakaṭukau rasavipākābhyām, amlatiktāvamlakaṣāyau ca sarvataḥ, lavaṇakaṭukau rasavipākābhyāṁ, lavaṇatiktau lavaṇakaṣāyau ca sarvataḥ, kaṭutiktau rasavīryābhyāṁ kaṭukaṣāyau ca, tiktakaṣāyau rasataḥ ||16||
View original
अत ऊर्ध्वं रसद्वन्द्वानि रसतो वीर्यतो विपाकतश्च विरुद्धानि वक्ष्यामः- तत्र मधुराम्लौ रसवीर्यविरुद्धौ, मधुरलवणौ च, मधुरकटुकौ च सर्वतः, मधुरतिक्तौ रसविपाकाभ्यां, मधुरकषायौ च, अम्ललवणौ रसतः, अम्लकटुकौ रसविपाकाभ्याम्, अम्लतिक्तावम्लकषायौ च सर्वतः, लवणकटुकौ रसविपाकाभ्यां, लवणतिक्तौ लवणकषायौ च सर्वतः, कटुतिक्तौ रसवीर्याभ्यां कटुकषायौ च, तिक्तकषायौ रसतः ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
taratamayōgayuktāṁśca bhāvānatisnigdhānatirūkṣānatyuṣṇānatiśītānityēvamādīn vivarjayēt ||17||
View original
तरतमयोगयुक्तांश्च भावानतिस्निग्धानतिरूक्षानत्युष्णानतिशीतानित्येवमादीन् विवर्जयेत् ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
bhavanti cātra- viruddhānyēvamādīni vīryatō yāni kānicit | tānyēkāntāhitānyēva śēṣaṁ vidyāddhitāhitam ||18||
View original
भवन्ति चात्र- विरुद्धान्येवमादीनि वीर्यतो यानि कानिचित् | तान्येकान्ताहितान्येव शेषं विद्याद्धिताहितम् ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
vyādhimindriyadaurbalyaṁ maraṇaṁ cādhigacchati | viruddharasavīryāṇi bhuñjānō'nātmavānnaraḥ ||19||
View original
व्याधिमिन्द्रियदौर्बल्यं मरणं चाधिगच्छति | विरुद्धरसवीर्याणि भुञ्जानोऽनात्मवान्नरः ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (20) · Śloka 20
yatkiñciddōṣamutklēśya bhuktaṁ kāyānna nirharēt | rasādiṣvayathārthaṁ vā tadvikārāya kalpatē ||20||
View original
यत्किञ्चिद्दोषमुत्क्लेश्य भुक्तं कायान्न निर्हरेत् | रसादिष्वयथार्थं वा तद्विकाराय कल्पते ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (21) · Śloka 21
viruddhāśanajān rōgān pratihanti virēcanam | vamanaṁ śamanaṁ vā'pi pūrvaṁ vā hitasēvanam ||21||
View original
विरुद्धाशनजान् रोगान् प्रतिहन्ति विरेचनम् | वमनं शमनं वाऽपि पूर्वं वा हितसेवनम् ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (22) · Śloka 22
sātmyatō'lpatayā vā'pi dīptāgnēstaruṇasya ca | snigdhavyāyāmabalināṁ viruddhaṁ vitathaṁ bhavēt ||22||
View original
सात्म्यतोऽल्पतया वाऽपि दीप्ताग्नेस्तरुणस्य च | स्निग्धव्यायामबलिनां विरुद्धं वितथं भवेत् ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (23-29) · Śloka 29
atha vātaguṇān vakṣyāmaḥ- pūrvaḥ samadhuraḥ snigdhō lavaṇaścaiva mārutaḥ | gururvidāhajananō raktapittābhivardhanaḥ ||23|| kṣatānāṁ viṣajuṣṭānāṁ vraṇinaḥ ślēṣmalāśca yē | tēṣāmēva viśēṣēṇa sadā rōgavivardhanaḥ ||24|| vātalānāṁ praśastaśca śrāntānāṁ kaphaśōṣiṇām | madhuraścāvidāhī ca kaṣāyānurasō laghuḥ | dakṣiṇō mārutaḥ śrēṣṭhaścakṣuṣyō balavardhanaḥ ||25|| raktapittapraśamanō na ca vātaprakōpaṇaḥ | viśadō rūkṣaparuṣaḥ kharaḥ snēhabalāpahaḥ ||26|| paścimō mārutastīkṣṇaḥ kaphamēdōviśōṣaṇaḥ | sadyaḥ prāṇakṣayakaraḥ śōṣaṇastu śarīriṇām ||27|| uttarō mārutaḥ snigdhō mr̥durmadhura ēva ca | kaṣāyānurasaḥ śītō dōṣāṇāṁ cāprakōpaṇaḥ ||28|| tasmācca prakr̥tisthānāṁ klēdanō balavardhanaḥ | kṣīṇakṣayaviṣārtānāṁ viśēṣēṇa tu pūjitaḥ ||29||
View original
अथ वातगुणान् वक्ष्यामः- पूर्वः समधुरः स्निग्धो लवणश्चैव मारुतः | गुरुर्विदाहजननो रक्तपित्ताभिवर्धनः ||२३|| क्षतानां विषजुष्टानां व्रणिनः श्लेष्मलाश्च ये | तेषामेव विशेषेण सदा रोगविवर्धनः ||२४|| वातलानां प्रशस्तश्च श्रान्तानां कफशोषिणाम् | मधुरश्चाविदाही च कषायानुरसो लघुः | दक्षिणो मारुतः श्रेष्ठश्चक्षुष्यो बलवर्धनः ||२५|| रक्तपित्तप्रशमनो न च वातप्रकोपणः | विशदो रूक्षपरुषः खरः स्नेहबलापहः ||२६|| पश्चिमो मारुतस्तीक्ष्णः कफमेदोविशोषणः | सद्यः प्राणक्षयकरः शोषणस्तु शरीरिणाम् ||२७|| उत्तरो मारुतः स्निग्धो मृदुर्मधुर एव च | कषायानुरसः शीतो दोषाणां चाप्रकोपणः ||२८|| तस्माच्च प्रकृतिस्थानां क्लेदनो बलवर्धनः | क्षीणक्षयविषार्तानां विशेषेण तु पूजितः ||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 20
iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē hitāhitīyō nāma viṁśō'dhyāyaḥ ||20||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने हिताहितीयो नाम विंशोऽध्यायः ||२०||
🔊 Audio coming soon