Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ kriyākalpaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातः क्रियाकल्पं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
18. kriyākalpādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
sarvaśāstrārthatattvajñastapōdr̥ṣṭirudāradhīḥ | vaiśvāmitraṁ śaśāsātha śiṣyaṁ kāśipatirmuniḥ ||3||
View original
सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञस्तपोदृष्टिरुदारधीः | वैश्वामित्रं शशासाथ शिष्यं काशिपतिर्मुनिः ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
tarpaṇaṁ puṭapākaśca sēka āścyōtanāñjanē | tatra tatrōpadiṣṭāni tēṣāṁ vyāsaṁ nibōdha mē ||4||
View original
तर्पणं पुटपाकश्च सेक आश्च्योतनाञ्जने | तत्र तत्रोपदिष्टानि तेषां व्यासं निबोध मे ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5-11) · Śloka 11
saṁśuddhadēhaśirasō jīrṇānnasya śubhē dinē | pūrvāhṇē vā'parāhṇē vā kāryamakṣṇōstu tarpaṇam ||5|| vātātaparajōhīnē vēśmanyuttānaśāyinaḥ | ādhārau māṣacūrṇēna klinnēna parimaṇḍalau ||6|| samau dr̥ḍhāvasambādhau kartavyau nētrakōśayōḥ | pūrayēdghr̥tamaṇḍasya vilīnasya sukhōdakē ||7|| āpakṣmāgrāttataḥ sthāpyaṁ pañca tadvākśatāni tu | svasthē, kaphē ṣaṭ, pittē'ṣṭau, daśa vātē taduttamam ||8|| rōgasthānaviśēṣēṇa kēcit kālaṁ pracakṣatē | yathākramōpadiṣṭēṣu trīṇyēkaṁ pañca sapta ca ||9|| daśa dr̥ṣṭyāmathāṣṭau ca vākśatāni vibhāvayēt | tataścāpāṅgataḥ snēhaṁ srāvayitvā'kṣi śōdhayēt ||10|| svinnēna yavapiṣṭēna, snēhavīryēritaṁ tataḥ | yathāsvaṁ dhūmapānēna kaphamasya viśōdhayēt ||11||
View original
संशुद्धदेहशिरसो जीर्णान्नस्य शुभे दिने | पूर्वाह्णे वाऽपराह्णे वा कार्यमक्ष्णोस्तु तर्पणम् ||५|| वातातपरजोहीने वेश्मन्युत्तानशायिनः | आधारौ माषचूर्णेन क्लिन्नेन परिमण्डलौ ||६|| समौ दृढावसम्बाधौ कर्तव्यौ नेत्रकोशयोः | पूरयेद्घृतमण्डस्य विलीनस्य सुखोदके ||७|| आपक्ष्माग्रात्ततः स्थाप्यं पञ्च तद्वाक्शतानि तु | स्वस्थे, कफे षट्, पित्तेऽष्टौ, दश वाते तदुत्तमम् ||८|| रोगस्थानविशेषेण केचित् कालं प्रचक्षते | यथाक्रमोपदिष्टेषु त्रीण्येकं पञ्च सप्त च ||९|| दश दृष्ट्यामथाष्टौ च वाक्शतानि विभावयेत् | ततश्चापाङ्गतः स्नेहं स्रावयित्वाऽक्षि शोधयेत् ||१०|| स्विन्नेन यवपिष्टेन, स्नेहवीर्येरितं ततः | यथास्वं धूमपानेन कफमस्य विशोधयेत् ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (12) · Śloka 12
ēkāhaṁ vā tryahaṁ vā'pi pañcāhaṁ cēṣyatē param |12|
View original
एकाहं वा त्र्यहं वाऽपि पञ्चाहं चेष्यते परम् |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (12-13) · Śloka 13
tarpaṇē tr̥ptiliṅgāni nētrasyēmāni lakṣayēt ||12|| sukhasvapnāvabōdhatvaṁ vaiśadyaṁ varṇapāṭavam | nirvr̥tirvyādhividhvaṁsaḥ kriyālāghavamēva ca ||13||
View original
तर्पणे तृप्तिलिङ्गानि नेत्रस्येमानि लक्षयेत् ||१२|| सुखस्वप्नावबोधत्वं वैशद्यं वर्णपाटवम् | निर्वृतिर्व्याधिविध्वंसः क्रियालाघवमेव च ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (14) · Śloka 14
gurvāvilamatisnigdhamaśrukaṇḍūpadēhavat | jñēyaṁ dōṣasamutkliṣṭaṁ nētramatyarthatarpitam ||14||
View original
गुर्वाविलमतिस्निग्धमश्रुकण्डूपदेहवत् | ज्ञेयं दोषसमुत्क्लिष्टं नेत्रमत्यर्थतर्पितम् ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (15) · Śloka 15
rūkṣamāvilamasrāḍhyamasahaṁ rūpadarśanē | vyādhivr̥ddhiśca tajjñēyaṁ hīnatarpitamakṣi ca ||15||
View original
रूक्षमाविलमस्राढ्यमसहं रूपदर्शने | व्याधिवृद्धिश्च तज्ज्ञेयं हीनतर्पितमक्षि च ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (16) · Śloka 16
anayōrdōṣabāhulyāt prayatēta cikitsitē | dhūmanasyāñjanaiḥ sēkai rūkṣaiḥ snigdhaiśca yōgavit ||16||
View original
अनयोर्दोषबाहुल्यात् प्रयतेत चिकित्सिते | धूमनस्याञ्जनैः सेकै रूक्षैः स्निग्धैश्च योगवित् ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (17) · Śloka 18
tāmyatyativiśuṣkaṁ yadrūkṣaṁ yaccātidāruṇam | śīrṇapakṣmāvilaṁ jihmaṁ rōgakliṣṭaṁ ca yadbhr̥śam ||17|| tadakṣi tarpaṇādēva labhētōrjāmasaṁśayam |18|
View original
ताम्यत्यतिविशुष्कं यद्रूक्षं यच्चातिदारुणम् | शीर्णपक्ष्माविलं जिह्मं रोगक्लिष्टं च यद्भृशम् ||१७|| तदक्षि तर्पणादेव लभेतोर्जामसंशयम् |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (18) · Śloka 19
durdinātyuṣṇaśītēṣu cintāyāsabhramēṣu ca ||18|| aśāntōpadravē cākṣṇi tarpaṇaṁ na praśasyatē |19|
View original
दुर्दिनात्युष्णशीतेषु चिन्तायासभ्रमेषु च ||१८|| अशान्तोपद्रवे चाक्ष्णि तर्पणं न प्रशस्यते |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (19) · Śloka 20
puṭapākastathaitēṣu, nasyaṁ yēṣu ca garhitam ||19|| tarpaṇārhā na yē prōktāḥ snēhapānākṣamāśca yē |20|
View original
पुटपाकस्तथैतेषु, नस्यं येषु च गर्हितम् ||१९|| तर्पणार्हा न ये प्रोक्ताः स्नेहपानाक्षमाश्च ये |२०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (20-21) · Śloka 21
tataḥ praśāntadōṣēṣu puṭapākakṣamēṣu ca ||20|| puṭapākaḥ prayōktavyō nētrēṣu bhiṣajā bhavēt | snēhanō lēkhanīyaśca rōpaṇīyaśca sa tridhā ||21||
View original
ततः प्रशान्तदोषेषु पुटपाकक्षमेषु च ||२०|| पुटपाकः प्रयोक्तव्यो नेत्रेषु भिषजा भवेत् | स्नेहनो लेखनीयश्च रोपणीयश्च स त्रिधा ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (22) · Śloka 22
hitaḥ snigdhō'tirūkṣasya snigdhasyāpi ca lēkhanaḥ | dr̥ṣṭērbalārthamaparaḥ pittāsr̥gvraṇavātanut ||22||
View original
हितः स्निग्धोऽतिरूक्षस्य स्निग्धस्यापि च लेखनः | दृष्टेर्बलार्थमपरः पित्तासृग्व्रणवातनुत् ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (23) · Śloka 23
snēhamāṁsavasāmajjamēdaḥsvādvauṣadhaiḥ kr̥taḥ | snēhanaḥ puṭapākastu dhāryō dvē vākśatē tu saḥ ||23||
View original
स्नेहमांसवसामज्जमेदःस्वाद्वौषधैः कृतः | स्नेहनः पुटपाकस्तु धार्यो द्वे वाक्शते तु सः ||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (24-25) · Śloka 25
jāṅgalānāṁ yakr̥nmāṁsairlēkhanadravyasambhr̥taiḥ | kr̥ṣṇalōharajastāmraśaṅkhavidrumasindhujaiḥ ||24|| samudraphēnakāsīsasrōtōjadadhimastubhiḥ | lēkhanō vākśataṁ tasya paraṁ dhāraṇamucyatē ||25||
View original
जाङ्गलानां यकृन्मांसैर्लेखनद्रव्यसम्भृतैः | कृष्णलोहरजस्ताम्रशङ्खविद्रुमसिन्धुजैः ||२४|| समुद्रफेनकासीसस्रोतोजदधिमस्तुभिः | लेखनो वाक्शतं तस्य परं धारणमुच्यते ||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (26) · Śloka 26
stanyajāṅgalamadhvājyatiktadravyavipācitaḥ | lēkhanāttriguṇaṁ dhāryaḥ puṭapākastu rōpaṇaḥ ||26||
View original
स्तन्यजाङ्गलमध्वाज्यतिक्तद्रव्यविपाचितः | लेखनात्त्रिगुणं धार्यः पुटपाकस्तु रोपणः ||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (27) · Śloka 27
vitarēttarpaṇōktaṁ tu dhūmaṁ hitvā tu rōpaṇam | snēhasvēdau dvayōḥ kāryau, kāryō naiva ca rōpaṇē ||27||
View original
वितरेत्तर्पणोक्तं तु धूमं हित्वा तु रोपणम् | स्नेहस्वेदौ द्वयोः कार्यौ, कार्यो नैव च रोपणे ||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (28) · Śloka 28
ēkāhaṁ vā dvyahaṁ vā'pi tryahaṁ vā'pyavacāraṇam |28|
View original
एकाहं वा द्व्यहं वाऽपि त्र्यहं वाऽप्यवचारणम् |२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (28) · Śloka 28
yantraṇā tu kriyākālāddviguṇaṁ kālamiṣyatē ||28||
View original
यन्त्रणा तु क्रियाकालाद्द्विगुणं कालमिष्यते ||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (29) · Śloka 29
tējāṁsyanilamākāśamādarśaṁ bhāsvarāṇi ca | nēkṣēta tarpitē nētrē puṭapākakr̥tē tathā ||29||
View original
तेजांस्यनिलमाकाशमादर्शं भास्वराणि च | नेक्षेत तर्पिते नेत्रे पुटपाककृते तथा ||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (30) · Śloka 30
mithyōpacārādanayōryō vyādhirupajāyatē | añjanāścyōtanasvēdairyathāsvaṁ tamupācarēt ||30||
View original
मिथ्योपचारादनयोर्यो व्याधिरुपजायते | अञ्जनाश्च्योतनस्वेदैर्यथास्वं तमुपाचरेत् ||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (31) · Śloka 31
prasannavarṇaṁ viśadaṁ vātātapasahaṁ laghu | sukhasvapnāvabōdhyakṣi puṭapākaguṇānvitam ||31||
View original
प्रसन्नवर्णं विशदं वातातपसहं लघु | सुखस्वप्नावबोध्यक्षि पुटपाकगुणान्वितम् ||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (32) · Śloka 32
atiyōgādrujaḥ śōphaḥ piḍakāstimirōdgamaḥ |32|
View original
अतियोगाद्रुजः शोफः पिडकास्तिमिरोद्गमः |३२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (32) · Śloka 32
pākō'śru harṣaṇaṁ cāpi hīnē dōṣōdgamastathā ||32||
View original
पाकोऽश्रु हर्षणं चापि हीने दोषोद्गमस्तथा ||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (33-38) · Śloka 38
ata ūrdhvaṁ pravakṣyāmi puṭapākaprasādhanam | dvau bilvamātrau ślakṣṇasya piṇḍau māṁsasya pēṣitau ||33|| dravyāṇāṁ bilvamātraṁ tu dravāṇāṁ kuḍavō mataḥ | tadaikadhyaṁ samālōḍya patraiḥ suparivēṣṭitam ||34|| (kāśmarīkumudairaṇḍapadminīkadalībhavaiḥ ) | mr̥dāvaliptamaṅgāraiḥ khādirairavakūlayēt ||35|| katakāśmantakairaṇḍapāṭalāvr̥ṣabādaraiḥ | sakṣīradrumakāṣṭhairvā gōmayairvā'pi yuktitaḥ ||36|| svinnamuddhr̥tya niṣpīḍya rasamādāya taṁ nr̥ṇām | tarpaṇōktēna vidhinā yathāvadavacārayēt ||37|| kanīnakē niṣēcyaḥ syānnityamuttānaśāyinaḥ | raktē pittē ca tau śītau kōṣṇau vātakaphāpahau ||38||
View original
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि पुटपाकप्रसाधनम् | द्वौ बिल्वमात्रौ श्लक्ष्णस्य पिण्डौ मांसस्य पेषितौ ||३३|| द्रव्याणां बिल्वमात्रं तु द्रवाणां कुडवो मतः | तदैकध्यं समालोड्य पत्रैः सुपरिवेष्टितम् ||३४|| (काश्मरीकुमुदैरण्डपद्मिनीकदलीभवैः ) | मृदावलिप्तमङ्गारैः खादिरैरवकूलयेत् ||३५|| कतकाश्मन्तकैरण्डपाटलावृषबादरैः | सक्षीरद्रुमकाष्ठैर्वा गोमयैर्वाऽपि युक्तितः ||३६|| स्विन्नमुद्धृत्य निष्पीड्य रसमादाय तं नृणाम् | तर्पणोक्तेन विधिना यथावदवचारयेत् ||३७|| कनीनके निषेच्यः स्यान्नित्यमुत्तानशायिनः | रक्ते पित्ते च तौ शीतौ कोष्णौ वातकफापहौ ||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (39-40) · Śloka 40
atyuṣṇatīkṣṇau satataṁ dāhapākakarau smr̥tau | aplutau śītalau cāśrustambharuggharṣakārakau ||39|| atimātrau kaṣāyatvasaṅkōcasphuraṇāvahau | hīnapramāṇau dōṣāṇāmutklēśajananau bhr̥śam ||40||
View original
अत्युष्णतीक्ष्णौ सततं दाहपाककरौ स्मृतौ | अप्लुतौ शीतलौ चाश्रुस्तम्भरुग्घर्षकारकौ ||३९|| अतिमात्रौ कषायत्वसङ्कोचस्फुरणावहौ | हीनप्रमाणौ दोषाणामुत्क्लेशजननौ भृशम् ||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (41) · Śloka 42
yuktau kr̥tau dāhaśōpharugdharṣasrāvanāśanau | kaṇḍūpadēhadūṣīkāraktarājivināśanau ||41|| tasmāt pariharan dōṣān vidadhyāttau sukhāvahau |42|
View original
युक्तौ कृतौ दाहशोफरुग्धर्षस्रावनाशनौ | कण्डूपदेहदूषीकारक्तराजिविनाशनौ ||४१|| तस्मात् परिहरन् दोषान् विदध्यात्तौ सुखावहौ |४२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (42) · Śloka 42
vyāpadaśca yathādōṣaṁ nasyadhūmāñjanairjayēt ||42||
View original
व्यापदश्च यथादोषं नस्यधूमाञ्जनैर्जयेत् ||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (43) · Śloka 43
ādyantayōścāpyanayōḥ svēda uṣṇāmbucailikaḥ | tathā hitō'vasānē ca dhūmaḥ ślēṣmasamucchritau ||43||
View original
आद्यन्तयोश्चाप्यनयोः स्वेद उष्णाम्बुचैलिकः | तथा हितोऽवसाने च धूमः श्लेष्मसमुच्छ्रितौ ||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (44) · Śloka 44
yathādōṣōpayuktaṁ tu nātiprabalamōjasā | rōgamāścyōtanaṁ hanti sēkastu balavattaram ||44||
View original
यथादोषोपयुक्तं तु नातिप्रबलमोजसा | रोगमाश्च्योतनं हन्ति सेकस्तु बलवत्तरम् ||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (45) · Śloka 45
tau tridhaivōpayujyētē rōgēṣu puṭapākavat |45|
View original
तौ त्रिधैवोपयुज्येते रोगेषु पुटपाकवत् |४५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 33 (45) · Śloka 46
lēkhanē sapta cāṣṭau vā bindavaḥ snaihikē daśa ||45|| āścyōtanē prayōktavyā dvādaśaiva tu rōpaṇē |46|
View original
लेखने सप्त चाष्टौ वा बिन्दवः स्नैहिके दश ||४५|| आश्च्योतने प्रयोक्तव्या द्वादशैव तु रोपणे |४६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 34 (46) · Śloka 46
sēkasya dviguṇaḥ kālaḥ puṭapākāt parō mataḥ ||46||
View original
सेकस्य द्विगुणः कालः पुटपाकात् परो मतः ||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 35 (47) · Śloka 47
athavā kāryanirvr̥ttērupayōgō yathākramam |47|
View original
अथवा कार्यनिर्वृत्तेरुपयोगो यथाक्रमम् |४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 36 (47) · Śloka 47
pūrvāparāhṇē madhyāhnē rujākālēṣu cōbhayōḥ ||47||
View original
पूर्वापराह्णे मध्याह्ने रुजाकालेषु चोभयोः ||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 37 (48) · Śloka 48
yōgāyōgāt snēhasēkē tarpaṇōktān pracakṣatē |48|
View original
योगायोगात् स्नेहसेके तर्पणोक्तान् प्रचक्षते |४८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 38 (47-50) · Śloka 51
rōgāñchirasi sambhūtān hatvā'tiprabalān guṇān ||48|| karōti śirasō bastiruktā yē mūrdhatailikāḥ | śuddhadēhasya sāyāhnē yathāvyādhyaśitasya tu ||49|| r̥jvāsīnasya badhnīyādvastikōśaṁ tatō dr̥ḍham | yathāvyādhiśr̥tasnēhapūrṇaṁ saṁyamya dhārayēt ||50|| tarpaṇōktaṁ daśaguṇaṁ yathādōṣaṁ vidhānavit |51|
View original
रोगाञ्छिरसि सम्भूतान् हत्वाऽतिप्रबलान् गुणान् ||४८|| करोति शिरसो बस्तिरुक्ता ये मूर्धतैलिकाः | शुद्धदेहस्य सायाह्ने यथाव्याध्यशितस्य तु ||४९|| ऋज्वासीनस्य बध्नीयाद्वस्तिकोशं ततो दृढम् | यथाव्याधिशृतस्नेहपूर्णं संयम्य धारयेत् ||५०|| तर्पणोक्तं दशगुणं यथादोषं विधानवित् |५१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 39 (51-52) · Śloka 52
vyaktarūpēṣu dōṣēṣu śuddhakāyasya kēvalē ||51|| nētra ēva sthitē dōṣē prāptamañjanamācarēt | lēkhanaṁ rōpaṇaṁ cāpi prasādanamathāpi vā ||52||
View original
व्यक्तरूपेषु दोषेषु शुद्धकायस्य केवले ||५१|| नेत्र एव स्थिते दोषे प्राप्तमञ्जनमाचरेत् | लेखनं रोपणं चापि प्रसादनमथापि वा ||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 40 (53) · Śloka 53
tatra pañca rasān vyastānādyaikarasavarjitān | pañcadhā lēkhanaṁ yuñjyādyathādōṣamatandritaḥ ||53||
View original
तत्र पञ्च रसान् व्यस्तानाद्यैकरसवर्जितान् | पञ्चधा लेखनं युञ्ज्याद्यथादोषमतन्द्रितः ||५३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 41 (54) · Śloka 54
nētravartmasirākōśasrōtaḥśr̥ṅgāṭakāśritam | mukhanāsākṣibhirdōṣamōjasā srāvayēttu tat ||54||
View original
नेत्रवर्त्मसिराकोशस्रोतःशृङ्गाटकाश्रितम् | मुखनासाक्षिभिर्दोषमोजसा स्रावयेत्तु तत् ||५४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 42 (55) · Śloka 55
kaṣāyaṁ tiktakaṁ vā'pi sasnēhaṁ rōpaṇaṁ matam | tatsnēhaśaityādvarṇyaṁ syāddr̥ṣṭēśca balavardhanam ||55||
View original
कषायं तिक्तकं वाऽपि सस्नेहं रोपणं मतम् | तत्स्नेहशैत्याद्वर्ण्यं स्याद्दृष्टेश्च बलवर्धनम् ||५५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 43 (56) · Śloka 56
madhuraṁ snēhasampannamañjanaṁ tu prasādanam | dr̥ṣṭidōṣaprasādārthaṁ snēhanārthaṁ ca taddhitam ||56||
View original
मधुरं स्नेहसम्पन्नमञ्जनं तु प्रसादनम् | दृष्टिदोषप्रसादार्थं स्नेहनार्थं च तद्धितम् ||५६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 44 (57) · Śloka 57
yathādōṣaṁ prayōjyāni tāni rōgaviśāradaiḥ | añjanāni yathōktāni prāhṇasāyāhnarātriṣu ||57||
View original
यथादोषं प्रयोज्यानि तानि रोगविशारदैः | अञ्जनानि यथोक्तानि प्राह्णसायाह्नरात्रिषु ||५७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 45 (58) · Śloka 58
guṭikārasacūrṇāni trividhānyañjanāni tu | yathāpūrvaṁ balaṁ tēṣāṁ śrēṣṭhamāhurmanīṣiṇaḥ ||58||
View original
गुटिकारसचूर्णानि त्रिविधान्यञ्जनानि तु | यथापूर्वं बलं तेषां श्रेष्ठमाहुर्मनीषिणः ||५८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 46 (59) · Śloka 59
harēṇumātrā vartiḥ syāllēkhanasya pramāṇataḥ | prasādanasya cādhyardhā dviguṇā rōpaṇasya ca ||59||
View original
हरेणुमात्रा वर्तिः स्याल्लेखनस्य प्रमाणतः | प्रसादनस्य चाध्यर्धा द्विगुणा रोपणस्य च ||५९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 47 (60) · Śloka 60
rasāñjanasya mātrā tu yathāvartimitā matā |60|
View original
रसाञ्जनस्य मात्रा तु यथावर्तिमिता मता |६०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 48 (60) · Śloka 60
dvitricatuḥśalākāśca cūrṇasyāpyanupūrvaśaḥ ||60||
View original
द्वित्रिचतुःशलाकाश्च चूर्णस्याप्यनुपूर्वशः ||६०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 49 (61) · Śloka 62
tēṣāṁ tulyaguṇānyēva vidadhyādbhājanānyapi | sauvarṇaṁ rājataṁ śārṅgaṁ tāmraṁ vaidūryakāṁsyajam ||61|| āyasāni ca yōjyāni śalākāśca yathākramam |62|
View original
तेषां तुल्यगुणान्येव विदध्याद्भाजनान्यपि | सौवर्णं राजतं शार्ङ्गं ताम्रं वैदूर्यकांस्यजम् ||६१|| आयसानि च योज्यानि शलाकाश्च यथाक्रमम् |६२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 50 (62) · Śloka 63
vaktrayōrmukulākārā kalāyaparimaṇḍalā ||62|| aṣṭāṅgulā tanurmadhyē sukr̥tā sādhunigrahā |63|
View original
वक्त्रयोर्मुकुलाकारा कलायपरिमण्डला ||६२|| अष्टाङ्गुला तनुर्मध्ये सुकृता साधुनिग्रहा |६३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 51 (63) · Śloka 63
audumbaryaśmajā vā'pi śārīrī vā hitā bhavēt ||63||
View original
औदुम्बर्यश्मजा वाऽपि शारीरी वा हिता भवेत् ||६३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 52 (64-65) · Śloka 65
vāmēnākṣi vinirbhujya hastēna susamāhitaḥ | śalākayā dakṣiṇēna kṣipēt kānīnamañjanam ||64|| āpāṅgyaṁ vā yathāyōgaṁ kuryāccāpi gatāgatam | vartmōpalēpi vā yattadaṅgulyaiva prayōjayēt ||65||
View original
वामेनाक्षि विनिर्भुज्य हस्तेन सुसमाहितः | शलाकया दक्षिणेन क्षिपेत् कानीनमञ्जनम् ||६४|| आपाङ्ग्यं वा यथायोगं कुर्याच्चापि गतागतम् | वर्त्मोपलेपि वा यत्तदङ्गुल्यैव प्रयोजयेत् ||६५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 53 (66) · Śloka 66
akṣi nātyantayōrañjyādbādhamānō'pi vā bhiṣak |66|
View original
अक्षि नात्यन्तयोरञ्ज्याद्बाधमानोऽपि वा भिषक् |६६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 54 (66) · Śloka 67
na cānirvāntadōṣē'kṣṇi dhāvanaṁ samprayōjayēt ||66|| dōṣaḥ pratinivr̥ttaḥ san hanyād dr̥ṣṭērbalaṁ tathā |67|
View original
न चानिर्वान्तदोषेऽक्ष्णि धावनं सम्प्रयोजयेत् ||६६|| दोषः प्रतिनिवृत्तः सन् हन्याद् दृष्टेर्बलं तथा |६७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 55 (67) · Śloka 68
gatadōṣamapētāśru paśyēdyat samyagambhasā ||67|| prakṣālyākṣi yathādōṣaṁ kāryaṁ pratyañjanaṁ tataḥ |68|
View original
गतदोषमपेताश्रु पश्येद्यत् सम्यगम्भसा ||६७|| प्रक्षाल्याक्षि यथादोषं कार्यं प्रत्यञ्जनं ततः |६८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 56 (68-69) · Śloka 69
śramōdāvartaruditamadyakrōdhabhayajvaraiḥ ||68|| vēgāghātaśirōdōṣaiścārtānāṁ nēṣyatē'ñjanam | rāgaruktimirāsrāvaśūlasaṁrambhasambhavāt ||69||
View original
श्रमोदावर्तरुदितमद्यक्रोधभयज्वरैः ||६८|| वेगाघातशिरोदोषैश्चार्तानां नेष्यतेऽञ्जनम् | रागरुक्तिमिरास्रावशूलसंरम्भसम्भवात् ||६९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 57 (70-73) · Śloka 73
nidrākṣayē kriyāśaktiṁ, pravātē dr̥gbalakṣayam | rajōdhūmahatē rāgasrāvādhīmanthasambhavam ||70|| saṁrambhaśūlau nasyāntē, śirōruji śirōrujam | śiraḥsnātē'tiśītē ca ravāvanuditē'pi ca ||71|| dōṣasthairyādapārthaṁ syāddōṣōtklēśaṁ karōti ca | ajīrṇē'pyēvamēva syāt srōtōmārgāvarōdhanāt ||72|| dōṣavēgōdayē dattaṁ kuryāttāṁstānupadravān | tasmāt pariharan dōṣānañjanaṁ sādhu yōjayēt ||73||
View original
निद्राक्षये क्रियाशक्तिं, प्रवाते दृग्बलक्षयम् | रजोधूमहते रागस्रावाधीमन्थसम्भवम् ||७०|| संरम्भशूलौ नस्यान्ते, शिरोरुजि शिरोरुजम् | शिरःस्नातेऽतिशीते च रवावनुदितेऽपि च ||७१|| दोषस्थैर्यादपार्थं स्याद्दोषोत्क्लेशं करोति च | अजीर्णेऽप्येवमेव स्यात् स्रोतोमार्गावरोधनात् ||७२|| दोषवेगोदये दत्तं कुर्यात्तांस्तानुपद्रवान् | तस्मात् परिहरन् दोषानञ्जनं साधु योजयेत् ||७३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 58 (74) · Śloka 74
lēkhanasya viśēṣēṇa kāla ēṣa prakīrtitaḥ |74|
View original
लेखनस्य विशेषेण काल एष प्रकीर्तितः |७४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 59 (74) · Śloka 75
vyāpadaśca jayēdētāḥ sēkāścyōtanalēpanaiḥ ||74|| yathāsvaṁ dhūmakavalairnasyaiścāpi samutthitāḥ |75|
View original
व्यापदश्च जयेदेताः सेकाश्च्योतनलेपनैः ||७४|| यथास्वं धूमकवलैर्नस्यैश्चापि समुत्थिताः |७५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 60 (75) · Śloka 76
viśadaṁ laghvanāsrāvi kriyāpaṭu sunirmalam ||75|| saṁśāntōpadravaṁ nētraṁ viriktaṁ samyagādiśēt |76|
View original
विशदं लघ्वनास्रावि क्रियापटु सुनिर्मलम् ||७५|| संशान्तोपद्रवं नेत्रं विरिक्तं सम्यगादिशेत् |७६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 61 (76) · Śloka 77
jihmaṁ dāruṇadurvarṇaṁ srastaṁ rūkṣamatīva ca ||76|| nētraṁ virēkātiyōgē syandatē cātimātraśaḥ |77|
View original
जिह्मं दारुणदुर्वर्णं स्रस्तं रूक्षमतीव च ||७६|| नेत्रं विरेकातियोगे स्यन्दते चातिमात्रशः |७७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 62 (77) · Śloka 77
tatra santarpaṇaṁ kāryaṁ vidhānaṁ cānilāpaham ||77||
View original
तत्र सन्तर्पणं कार्यं विधानं चानिलापहम् ||७७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 63 (78) · Śloka 78
akṣi mandaviriktaṁ syādudagrataradōṣavat |78|
View original
अक्षि मन्दविरिक्तं स्यादुदग्रतरदोषवत् |७८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 64 (78) · Śloka 78
dhūmanasyāñjanaistatra hitaṁ dōṣāvasēcanam ||78||
View original
धूमनस्याञ्जनैस्तत्र हितं दोषावसेचनम् ||७८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 65 (79) · Śloka 79
snēhavarṇabalōpētaṁ prasannaṁ dōṣavarjitam | jñēyaṁ prasādanē samyagupayuktē'kṣi nirvr̥tam ||79||
View original
स्नेहवर्णबलोपेतं प्रसन्नं दोषवर्जितम् | ज्ञेयं प्रसादने सम्यगुपयुक्तेऽक्षि निर्वृतम् ||७९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 66 (80) · Śloka 80
kiñjiddhīnavikāraṁ syāttarpaṇāddhi kr̥tādati |80|
View original
किञ्जिद्धीनविकारं स्यात्तर्पणाद्धि कृतादति |८०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 67 (80) · Śloka 80
tatra dōṣaharaṁ rūkṣaṁ bhēṣajaṁ śasyatē mr̥du ||80||
View original
तत्र दोषहरं रूक्षं भेषजं शस्यते मृदु ||८०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 68 (81) · Śloka 81
sādhāraṇamapi jñēyamēvaṁ rōpaṇalakṣaṇam | prasādanavadācaṣṭē tasmin yuktē'tibhēṣajam ||81||
View original
साधारणमपि ज्ञेयमेवं रोपणलक्षणम् | प्रसादनवदाचष्टे तस्मिन् युक्तेऽतिभेषजम् ||८१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 69 (82) · Śloka 82
snēhanaṁ rōpaṇaṁ vā'pi hīnayuktamapārthakam |82|
View original
स्नेहनं रोपणं वाऽपि हीनयुक्तमपार्थकम् |८२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 70 (82) · Śloka 82
kartavyaṁ mātrayā tasmādañjanaṁ siddhimicchatā ||82||
View original
कर्तव्यं मात्रया तस्मादञ्जनं सिद्धिमिच्छता ||८२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 71 (83) · Śloka 83
puṭapākakriyadyāsu kriyāsvēṣai(kai)va kalpanā | sahasraśaścāñjanēṣu bījēnōktēna pūjitāḥ ||83||
View original
पुटपाकक्रियद्यासु क्रियास्वेषै(कै)व कल्पना | सहस्रशश्चाञ्जनेषु बीजेनोक्तेन पूजिताः ||८३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 72 (84) · Śloka 84
dr̥ṣṭērbalavivr̥ddhyarthaṁ yāpyarōgakṣayāya ca | rājārhānyañjanāgryāṇi nibōdhēmānyataḥ param ||84||
View original
दृष्टेर्बलविवृद्ध्यर्थं याप्यरोगक्षयाय च | राजार्हान्यञ्जनाग्र्याणि निबोधेमान्यतः परम् ||८४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 73 (85-93) · Śloka 93
aṣṭau bhāgānañjanasya nīlōtpalasamatviṣaḥ | audumbaraṁ śātakumbhaṁ rājataṁ ca samāsataḥ ||85|| ēkādaśaitān bhāgāṁstu yōjayēt kuśalō bhiṣak | mūṣākṣiptaṁ tadādhmātamāvr̥taṁ jātavēdasi ||86|| khadirāśmantakāṅgārairgōśakr̥dbhirathāpi vā | gavāṁ śakr̥drasē mūtrē dadhni sarpiṣi mākṣikē ||87|| tailamadyavasāmajjasarvagandhōdakēṣu ca | drākṣārasēkṣutriphalārasēṣu suhimēṣu ca ||88|| sārivādikaṣāyē ca kaṣāyē cōtpalādikē | niṣēcayēt pr̥thak cainaṁ dhmātaṁ dhmātaṁ punaḥ punaḥ ||89|| tatō'ntarīkṣē saptāhaṁ plōtabaddhaṁ sthitaṁ jalē | viśōṣya cūrṇayēnmuktāṁ sphaṭikaṁ vidrumaṁ tathā ||90|| kālānusārivāṁ cāpi śucirāvāpya yōgataḥ | ētaccūrṇāñjanaṁ śrēṣṭhaṁ nihitaṁ bhājanē śubhē ||91|| dantasphaṭikavaidūryaśaṅkhaśailāsanōdbhavē | śātakumbhē'tha śārṅgē vā rājatē vā susaṁskr̥tē | sahasrapākavat pūjāṁ kr̥tvā rājñaḥ prayōjayēt ||92|| tēnāñjitākṣō nr̥patirbhavēt sarvajanapriyaḥ | adhr̥ṣyaḥ sarvabhūtānāṁ dr̥ṣṭirōgavivarjitaḥ ||93||
View original
अष्टौ भागानञ्जनस्य नीलोत्पलसमत्विषः | औदुम्बरं शातकुम्भं राजतं च समासतः ||८५|| एकादशैतान् भागांस्तु योजयेत् कुशलो भिषक् | मूषाक्षिप्तं तदाध्मातमावृतं जातवेदसि ||८६|| खदिराश्मन्तकाङ्गारैर्गोशकृद्भिरथापि वा | गवां शकृद्रसे मूत्रे दध्नि सर्पिषि माक्षिके ||८७|| तैलमद्यवसामज्जसर्वगन्धोदकेषु च | द्राक्षारसेक्षुत्रिफलारसेषु सुहिमेषु च ||८८|| सारिवादिकषाये च कषाये चोत्पलादिके | निषेचयेत् पृथक् चैनं ध्मातं ध्मातं पुनः पुनः ||८९|| ततोऽन्तरीक्षे सप्ताहं प्लोतबद्धं स्थितं जले | विशोष्य चूर्णयेन्मुक्तां स्फटिकं विद्रुमं तथा ||९०|| कालानुसारिवां चापि शुचिरावाप्य योगतः | एतच्चूर्णाञ्जनं श्रेष्ठं निहितं भाजने शुभे ||९१|| दन्तस्फटिकवैदूर्यशङ्खशैलासनोद्भवे | शातकुम्भेऽथ शार्ङ्गे वा राजते वा सुसंस्कृते | सहस्रपाकवत् पूजां कृत्वा राज्ञः प्रयोजयेत् ||९२|| तेनाञ्जिताक्षो नृपतिर्भवेत् सर्वजनप्रियः | अधृष्यः सर्वभूतानां दृष्टिरोगविवर्जितः ||९३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 74 (94-97) · Śloka 97
kuṣṭhaṁ candanamēlāśca patraṁ madhukamañjanam | mēṣaśr̥ṅgasya puṣpāṇi vakraṁ ratnāni sapta ca ||94|| utpalasya br̥hatyōśca padmasyāpi ca kēśaram | nāgapuṣpamuśīrāṇi pippalī tutthamuttamam ||95|| kukkuṭāṇḍakapālāni dārvīṁ pathyāṁ sarōcanām | maricānyakṣamajjānaṁ tulyāṁ ca gr̥hagōpikām ||96|| kr̥tvā sūkṣmaṁ tataścūrṇaṁ nyasēdabhyarcya pūrvavat | ētadbhadrōdayaṁ nāma sadaivārhati bhūmipaḥ ||97||
View original
कुष्ठं चन्दनमेलाश्च पत्रं मधुकमञ्जनम् | मेषशृङ्गस्य पुष्पाणि वक्रं रत्नानि सप्त च ||९४|| उत्पलस्य बृहत्योश्च पद्मस्यापि च केशरम् | नागपुष्पमुशीराणि पिप्पली तुत्थमुत्तमम् ||९५|| कुक्कुटाण्डकपालानि दार्वीं पथ्यां सरोचनाम् | मरिचान्यक्षमज्जानं तुल्यां च गृहगोपिकाम् ||९६|| कृत्वा सूक्ष्मं ततश्चूर्णं न्यसेदभ्यर्च्य पूर्ववत् | एतद्भद्रोदयं नाम सदैवार्हति भूमिपः ||९७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 75 (98-99) · Śloka 99
vakraṁ samaricaṁ caiva māṁsīṁ śailēyamēva ca | tulyāṁśāni samānaistaiḥ samagraiśca manaḥśilā ||98|| patrasya bhāgāścatvārō dviguṇaṁ sarvatō'ñjanam | tāvacca yaṣṭīmadhukaṁ pūrvavaccaitadañjanam ||99||
View original
वक्रं समरिचं चैव मांसीं शैलेयमेव च | तुल्यांशानि समानैस्तैः समग्रैश्च मनःशिला ||९८|| पत्रस्य भागाश्चत्वारो द्विगुणं सर्वतोऽञ्जनम् | तावच्च यष्टीमधुकं पूर्ववच्चैतदञ्जनम् ||९९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 76 (100-102) · Śloka 102
manaḥśilāṁ dēvakāṣṭhaṁ rajanyau triphalōṣaṇam | lākṣālaśunamañjiṣṭhāsaindhavailāḥ samākṣikāḥ ||100|| rōdhraṁ sāvarakaṁ cūrṇamāyasaṁ tāmramēva ca | kālānusārivāṁ caiva kukkuṭāṇḍadalāni ca ||101|| tulyāni payasā piṣṭvā guṭikāṁ kārayēdbudhaḥ | kaṇḍūtimiraśuklārmaraktarājyupaśāntayē ||102||
View original
मनःशिलां देवकाष्ठं रजन्यौ त्रिफलोषणम् | लाक्षालशुनमञ्जिष्ठासैन्धवैलाः समाक्षिकाः ||१००|| रोध्रं सावरकं चूर्णमायसं ताम्रमेव च | कालानुसारिवां चैव कुक्कुटाण्डदलानि च ||१०१|| तुल्यानि पयसा पिष्ट्वा गुटिकां कारयेद्बुधः | कण्डूतिमिरशुक्लार्मरक्तराज्युपशान्तये ||१०२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 77 (103-104) · Śloka 104
kāṁsyāpamārjanamasī madhukaṁ saindhavaṁ tathā | ēraṇḍamūlaṁ ca samaṁ br̥hatyaṁśadvayānvitam ||103|| ājēna payasā piṣṭvā tāmrapātraṁ pralēpayēt | saptakr̥tvastu tā vartyaśchāyāśuṣkā rujāpahāḥ ||104||
View original
कांस्यापमार्जनमसी मधुकं सैन्धवं तथा | एरण्डमूलं च समं बृहत्यंशद्वयान्वितम् ||१०३|| आजेन पयसा पिष्ट्वा ताम्रपात्रं प्रलेपयेत् | सप्तकृत्वस्तु ता वर्त्यश्छायाशुष्का रुजापहाः ||१०४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 78 (105) · Śloka 105
pathyātutthakayaṣṭyāhvaistulyairmaricaṣōḍaśā | pathyā sarvavikārēṣu vartiḥ śītāmbupēṣitā ||105||
View original
पथ्यातुत्थकयष्ट्याह्वैस्तुल्यैर्मरिचषोडशा | पथ्या सर्वविकारेषु वर्तिः शीताम्बुपेषिता ||१०५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 79 (106) · Śloka 106
rasakriyāvidhānēna yathōktavidhikōvidaḥ | piṇḍāñjanāni kurvīta yathāyōgamatandritaḥ ||106||
View original
रसक्रियाविधानेन यथोक्तविधिकोविदः | पिण्डाञ्जनानि कुर्वीत यथायोगमतन्द्रितः ||१०६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 18
iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrāntargatē śālākyatantrē kriyākalpō nāmāṣṭādaśō'dhyāyaḥ ||18||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे क्रियाकल्पो नामाष्टादशोऽध्यायः ||१८||
🔊 Audio coming soon