18. kriyākalpādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

अथातः क्रियाकल्पं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञस्तपोदृष्टिरुदारधीः | वैश्वामित्रं शशासाथ शिष्यं काशिपतिर्मुनिः ||३||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

तर्पणं पुटपाकश्च सेक आश्च्योतनाञ्जने | तत्र तत्रोपदिष्टानि तेषां व्यासं निबोध मे ||४||

Adhikarana 4 (5-11) · Śloka 11

संशुद्धदेहशिरसो जीर्णान्नस्य शुभे दिने | पूर्वाह्णे वाऽपराह्णे वा कार्यमक्ष्णोस्तु तर्पणम् ||५|| वातातपरजोहीने वेश्मन्युत्तानशायिनः | आधारौ माषचूर्णेन क्लिन्नेन परिमण्डलौ ||६|| समौ दृढावसम्बाधौ कर्तव्यौ नेत्रकोशयोः | पूरयेद्घृतमण्डस्य विलीनस्य सुखोदके ||७|| आपक्ष्माग्रात्ततः स्थाप्यं पञ्च तद्वाक्शतानि तु | स्वस्थे, कफे षट्, पित्तेऽष्टौ, दश वाते तदुत्तमम् ||८|| रोगस्थानविशेषेण केचित् कालं प्रचक्षते | यथाक्रमोपदिष्टेषु त्रीण्येकं पञ्च सप्त च ||९|| दश दृष्ट्यामथाष्टौ च वाक्शतानि विभावयेत् | ततश्चापाङ्गतः स्नेहं स्रावयित्वाऽक्षि शोधयेत् ||१०|| स्विन्नेन यवपिष्टेन, स्नेहवीर्येरितं ततः | यथास्वं धूमपानेन कफमस्य विशोधयेत् ||११||

Adhikarana 5 (12) · Śloka 12

एकाहं वा त्र्यहं वाऽपि पञ्चाहं चेष्यते परम् |१२|

Adhikarana 6 (12-13) · Śloka 13

तर्पणे तृप्तिलिङ्गानि नेत्रस्येमानि लक्षयेत् ||१२|| सुखस्वप्नावबोधत्वं वैशद्यं वर्णपाटवम् | निर्वृतिर्व्याधिविध्वंसः क्रियालाघवमेव च ||१३||

Adhikarana 7 (14) · Śloka 14

गुर्वाविलमतिस्निग्धमश्रुकण्डूपदेहवत् | ज्ञेयं दोषसमुत्क्लिष्टं नेत्रमत्यर्थतर्पितम् ||१४||

Adhikarana 8 (15) · Śloka 15

रूक्षमाविलमस्राढ्यमसहं रूपदर्शने | व्याधिवृद्धिश्च तज्ज्ञेयं हीनतर्पितमक्षि च ||१५||

Adhikarana 9 (16) · Śloka 16

अनयोर्दोषबाहुल्यात् प्रयतेत चिकित्सिते | धूमनस्याञ्जनैः सेकै रूक्षैः स्निग्धैश्च योगवित् ||१६||

Adhikarana 10 (17) · Śloka 18

ताम्यत्यतिविशुष्कं यद्रूक्षं यच्चातिदारुणम् | शीर्णपक्ष्माविलं जिह्मं रोगक्लिष्टं च यद्भृशम् ||१७|| तदक्षि तर्पणादेव लभेतोर्जामसंशयम् |१८|

Adhikarana 11 (18) · Śloka 19

दुर्दिनात्युष्णशीतेषु चिन्तायासभ्रमेषु च ||१८|| अशान्तोपद्रवे चाक्ष्णि तर्पणं न प्रशस्यते |१९|

Adhikarana 12 (19) · Śloka 20

पुटपाकस्तथैतेषु, नस्यं येषु च गर्हितम् ||१९|| तर्पणार्हा न ये प्रोक्ताः स्नेहपानाक्षमाश्च ये |२०|

Adhikarana 13 (20-21) · Śloka 21

ततः प्रशान्तदोषेषु पुटपाकक्षमेषु च ||२०|| पुटपाकः प्रयोक्तव्यो नेत्रेषु भिषजा भवेत् | स्नेहनो लेखनीयश्च रोपणीयश्च स त्रिधा ||२१||

Adhikarana 14 (22) · Śloka 22

हितः स्निग्धोऽतिरूक्षस्य स्निग्धस्यापि च लेखनः | दृष्टेर्बलार्थमपरः पित्तासृग्व्रणवातनुत् ||२२||

Adhikarana 15 (23) · Śloka 23

स्नेहमांसवसामज्जमेदःस्वाद्वौषधैः कृतः | स्नेहनः पुटपाकस्तु धार्यो द्वे वाक्शते तु सः ||२३||

Adhikarana 16 (24-25) · Śloka 25

जाङ्गलानां यकृन्मांसैर्लेखनद्रव्यसम्भृतैः | कृष्णलोहरजस्ताम्रशङ्खविद्रुमसिन्धुजैः ||२४|| समुद्रफेनकासीसस्रोतोजदधिमस्तुभिः | लेखनो वाक्शतं तस्य परं धारणमुच्यते ||२५||

Adhikarana 17 (26) · Śloka 26

स्तन्यजाङ्गलमध्वाज्यतिक्तद्रव्यविपाचितः | लेखनात्त्रिगुणं धार्यः पुटपाकस्तु रोपणः ||२६||

Adhikarana 18 (27) · Śloka 27

वितरेत्तर्पणोक्तं तु धूमं हित्वा तु रोपणम् | स्नेहस्वेदौ द्वयोः कार्यौ, कार्यो नैव च रोपणे ||२७||

Adhikarana 19 (28) · Śloka 28

एकाहं वा द्व्यहं वाऽपि त्र्यहं वाऽप्यवचारणम् |२८|

Adhikarana 20 (28) · Śloka 28

यन्त्रणा तु क्रियाकालाद्द्विगुणं कालमिष्यते ||२८||

Adhikarana 21 (29) · Śloka 29

तेजांस्यनिलमाकाशमादर्शं भास्वराणि च | नेक्षेत तर्पिते नेत्रे पुटपाककृते तथा ||२९||

Adhikarana 22 (30) · Śloka 30

मिथ्योपचारादनयोर्यो व्याधिरुपजायते | अञ्जनाश्च्योतनस्वेदैर्यथास्वं तमुपाचरेत् ||३०||

Adhikarana 23 (31) · Śloka 31

प्रसन्नवर्णं विशदं वातातपसहं लघु | सुखस्वप्नावबोध्यक्षि पुटपाकगुणान्वितम् ||३१||

Adhikarana 24 (32) · Śloka 32

अतियोगाद्रुजः शोफः पिडकास्तिमिरोद्गमः |३२|

Adhikarana 25 (32) · Śloka 32

पाकोऽश्रु हर्षणं चापि हीने दोषोद्गमस्तथा ||३२||

Adhikarana 26 (33-38) · Śloka 38

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि पुटपाकप्रसाधनम् | द्वौ बिल्वमात्रौ श्लक्ष्णस्य पिण्डौ मांसस्य पेषितौ ||३३|| द्रव्याणां बिल्वमात्रं तु द्रवाणां कुडवो मतः | तदैकध्यं समालोड्य पत्रैः सुपरिवेष्टितम् ||३४|| (काश्मरीकुमुदैरण्डपद्मिनीकदलीभवैः ) | मृदावलिप्तमङ्गारैः खादिरैरवकूलयेत् ||३५|| कतकाश्मन्तकैरण्डपाटलावृषबादरैः | सक्षीरद्रुमकाष्ठैर्वा गोमयैर्वाऽपि युक्तितः ||३६|| स्विन्नमुद्धृत्य निष्पीड्य रसमादाय तं नृणाम् | तर्पणोक्तेन विधिना यथावदवचारयेत् ||३७|| कनीनके निषेच्यः स्यान्नित्यमुत्तानशायिनः | रक्ते पित्ते च तौ शीतौ कोष्णौ वातकफापहौ ||३८||

Adhikarana 27 (39-40) · Śloka 40

अत्युष्णतीक्ष्णौ सततं दाहपाककरौ स्मृतौ | अप्लुतौ शीतलौ चाश्रुस्तम्भरुग्घर्षकारकौ ||३९|| अतिमात्रौ कषायत्वसङ्कोचस्फुरणावहौ | हीनप्रमाणौ दोषाणामुत्क्लेशजननौ भृशम् ||४०||

Adhikarana 28 (41) · Śloka 42

युक्तौ कृतौ दाहशोफरुग्धर्षस्रावनाशनौ | कण्डूपदेहदूषीकारक्तराजिविनाशनौ ||४१|| तस्मात् परिहरन् दोषान् विदध्यात्तौ सुखावहौ |४२|

Adhikarana 29 (42) · Śloka 42

व्यापदश्च यथादोषं नस्यधूमाञ्जनैर्जयेत् ||४२||

Adhikarana 30 (43) · Śloka 43

आद्यन्तयोश्चाप्यनयोः स्वेद उष्णाम्बुचैलिकः | तथा हितोऽवसाने च धूमः श्लेष्मसमुच्छ्रितौ ||४३||

Adhikarana 31 (44) · Śloka 44

यथादोषोपयुक्तं तु नातिप्रबलमोजसा | रोगमाश्च्योतनं हन्ति सेकस्तु बलवत्तरम् ||४४||

Adhikarana 32 (45) · Śloka 45

तौ त्रिधैवोपयुज्येते रोगेषु पुटपाकवत् |४५|

Adhikarana 33 (45) · Śloka 46

लेखने सप्त चाष्टौ वा बिन्दवः स्नैहिके दश ||४५|| आश्च्योतने प्रयोक्तव्या द्वादशैव तु रोपणे |४६|

Adhikarana 34 (46) · Śloka 46

सेकस्य द्विगुणः कालः पुटपाकात् परो मतः ||४६||

Adhikarana 35 (47) · Śloka 47

अथवा कार्यनिर्वृत्तेरुपयोगो यथाक्रमम् |४७|

Adhikarana 36 (47) · Śloka 47

पूर्वापराह्णे मध्याह्ने रुजाकालेषु चोभयोः ||४७||

Adhikarana 37 (48) · Śloka 48

योगायोगात् स्नेहसेके तर्पणोक्तान् प्रचक्षते |४८|

Adhikarana 38 (47-50) · Śloka 51

रोगाञ्छिरसि सम्भूतान् हत्वाऽतिप्रबलान् गुणान् ||४८|| करोति शिरसो बस्तिरुक्ता ये मूर्धतैलिकाः | शुद्धदेहस्य सायाह्ने यथाव्याध्यशितस्य तु ||४९|| ऋज्वासीनस्य बध्नीयाद्वस्तिकोशं ततो दृढम् | यथाव्याधिशृतस्नेहपूर्णं संयम्य धारयेत् ||५०|| तर्पणोक्तं दशगुणं यथादोषं विधानवित् |५१|

Adhikarana 39 (51-52) · Śloka 52

व्यक्तरूपेषु दोषेषु शुद्धकायस्य केवले ||५१|| नेत्र एव स्थिते दोषे प्राप्तमञ्जनमाचरेत् | लेखनं रोपणं चापि प्रसादनमथापि वा ||५२||

Adhikarana 40 (53) · Śloka 53

तत्र पञ्च रसान् व्यस्तानाद्यैकरसवर्जितान् | पञ्चधा लेखनं युञ्ज्याद्यथादोषमतन्द्रितः ||५३||

Adhikarana 41 (54) · Śloka 54

नेत्रवर्त्मसिराकोशस्रोतःशृङ्गाटकाश्रितम् | मुखनासाक्षिभिर्दोषमोजसा स्रावयेत्तु तत् ||५४||

Adhikarana 42 (55) · Śloka 55

कषायं तिक्तकं वाऽपि सस्नेहं रोपणं मतम् | तत्स्नेहशैत्याद्वर्ण्यं स्याद्दृष्टेश्च बलवर्धनम् ||५५||

Adhikarana 43 (56) · Śloka 56

मधुरं स्नेहसम्पन्नमञ्जनं तु प्रसादनम् | दृष्टिदोषप्रसादार्थं स्नेहनार्थं च तद्धितम् ||५६||

Adhikarana 44 (57) · Śloka 57

यथादोषं प्रयोज्यानि तानि रोगविशारदैः | अञ्जनानि यथोक्तानि प्राह्णसायाह्नरात्रिषु ||५७||

Adhikarana 45 (58) · Śloka 58

गुटिकारसचूर्णानि त्रिविधान्यञ्जनानि तु | यथापूर्वं बलं तेषां श्रेष्ठमाहुर्मनीषिणः ||५८||

Adhikarana 46 (59) · Śloka 59

हरेणुमात्रा वर्तिः स्याल्लेखनस्य प्रमाणतः | प्रसादनस्य चाध्यर्धा द्विगुणा रोपणस्य च ||५९||

Adhikarana 47 (60) · Śloka 60

रसाञ्जनस्य मात्रा तु यथावर्तिमिता मता |६०|

Adhikarana 48 (60) · Śloka 60

द्वित्रिचतुःशलाकाश्च चूर्णस्याप्यनुपूर्वशः ||६०||

Adhikarana 49 (61) · Śloka 62

तेषां तुल्यगुणान्येव विदध्याद्भाजनान्यपि | सौवर्णं राजतं शार्ङ्गं ताम्रं वैदूर्यकांस्यजम् ||६१|| आयसानि च योज्यानि शलाकाश्च यथाक्रमम् |६२|

Adhikarana 50 (62) · Śloka 63

वक्त्रयोर्मुकुलाकारा कलायपरिमण्डला ||६२|| अष्टाङ्गुला तनुर्मध्ये सुकृता साधुनिग्रहा |६३|

Adhikarana 51 (63) · Śloka 63

औदुम्बर्यश्मजा वाऽपि शारीरी वा हिता भवेत् ||६३||

Adhikarana 52 (64-65) · Śloka 65

वामेनाक्षि विनिर्भुज्य हस्तेन सुसमाहितः | शलाकया दक्षिणेन क्षिपेत् कानीनमञ्जनम् ||६४|| आपाङ्ग्यं वा यथायोगं कुर्याच्चापि गतागतम् | वर्त्मोपलेपि वा यत्तदङ्गुल्यैव प्रयोजयेत् ||६५||

Adhikarana 53 (66) · Śloka 66

अक्षि नात्यन्तयोरञ्ज्याद्बाधमानोऽपि वा भिषक् |६६|

Adhikarana 54 (66) · Śloka 67

न चानिर्वान्तदोषेऽक्ष्णि धावनं सम्प्रयोजयेत् ||६६|| दोषः प्रतिनिवृत्तः सन् हन्याद् दृष्टेर्बलं तथा |६७|

Adhikarana 55 (67) · Śloka 68

गतदोषमपेताश्रु पश्येद्यत् सम्यगम्भसा ||६७|| प्रक्षाल्याक्षि यथादोषं कार्यं प्रत्यञ्जनं ततः |६८|

Adhikarana 56 (68-69) · Śloka 69

श्रमोदावर्तरुदितमद्यक्रोधभयज्वरैः ||६८|| वेगाघातशिरोदोषैश्चार्तानां नेष्यतेऽञ्जनम् | रागरुक्तिमिरास्रावशूलसंरम्भसम्भवात् ||६९||

Adhikarana 57 (70-73) · Śloka 73

निद्राक्षये क्रियाशक्तिं, प्रवाते दृग्बलक्षयम् | रजोधूमहते रागस्रावाधीमन्थसम्भवम् ||७०|| संरम्भशूलौ नस्यान्ते, शिरोरुजि शिरोरुजम् | शिरःस्नातेऽतिशीते च रवावनुदितेऽपि च ||७१|| दोषस्थैर्यादपार्थं स्याद्दोषोत्क्लेशं करोति च | अजीर्णेऽप्येवमेव स्यात् स्रोतोमार्गावरोधनात् ||७२|| दोषवेगोदये दत्तं कुर्यात्तांस्तानुपद्रवान् | तस्मात् परिहरन् दोषानञ्जनं साधु योजयेत् ||७३||

Adhikarana 58 (74) · Śloka 74

लेखनस्य विशेषेण काल एष प्रकीर्तितः |७४|

Adhikarana 59 (74) · Śloka 75

व्यापदश्च जयेदेताः सेकाश्च्योतनलेपनैः ||७४|| यथास्वं धूमकवलैर्नस्यैश्चापि समुत्थिताः |७५|

Adhikarana 60 (75) · Śloka 76

विशदं लघ्वनास्रावि क्रियापटु सुनिर्मलम् ||७५|| संशान्तोपद्रवं नेत्रं विरिक्तं सम्यगादिशेत् |७६|

Adhikarana 61 (76) · Śloka 77

जिह्मं दारुणदुर्वर्णं स्रस्तं रूक्षमतीव च ||७६|| नेत्रं विरेकातियोगे स्यन्दते चातिमात्रशः |७७|

Adhikarana 62 (77) · Śloka 77

तत्र सन्तर्पणं कार्यं विधानं चानिलापहम् ||७७||

Adhikarana 63 (78) · Śloka 78

अक्षि मन्दविरिक्तं स्यादुदग्रतरदोषवत् |७८|

Adhikarana 64 (78) · Śloka 78

धूमनस्याञ्जनैस्तत्र हितं दोषावसेचनम् ||७८||

Adhikarana 65 (79) · Śloka 79

स्नेहवर्णबलोपेतं प्रसन्नं दोषवर्जितम् | ज्ञेयं प्रसादने सम्यगुपयुक्तेऽक्षि निर्वृतम् ||७९||

Adhikarana 66 (80) · Śloka 80

किञ्जिद्धीनविकारं स्यात्तर्पणाद्धि कृतादति |८०|

Adhikarana 67 (80) · Śloka 80

तत्र दोषहरं रूक्षं भेषजं शस्यते मृदु ||८०||

Adhikarana 68 (81) · Śloka 81

साधारणमपि ज्ञेयमेवं रोपणलक्षणम् | प्रसादनवदाचष्टे तस्मिन् युक्तेऽतिभेषजम् ||८१||

Adhikarana 69 (82) · Śloka 82

स्नेहनं रोपणं वाऽपि हीनयुक्तमपार्थकम् |८२|

Adhikarana 70 (82) · Śloka 82

कर्तव्यं मात्रया तस्मादञ्जनं सिद्धिमिच्छता ||८२||

Adhikarana 71 (83) · Śloka 83

पुटपाकक्रियद्यासु क्रियास्वेषै(कै)व कल्पना | सहस्रशश्चाञ्जनेषु बीजेनोक्तेन पूजिताः ||८३||

Adhikarana 72 (84) · Śloka 84

दृष्टेर्बलविवृद्ध्यर्थं याप्यरोगक्षयाय च | राजार्हान्यञ्जनाग्र्याणि निबोधेमान्यतः परम् ||८४||

Adhikarana 73 (85-93) · Śloka 93

अष्टौ भागानञ्जनस्य नीलोत्पलसमत्विषः | औदुम्बरं शातकुम्भं राजतं च समासतः ||८५|| एकादशैतान् भागांस्तु योजयेत् कुशलो भिषक् | मूषाक्षिप्तं तदाध्मातमावृतं जातवेदसि ||८६|| खदिराश्मन्तकाङ्गारैर्गोशकृद्भिरथापि वा | गवां शकृद्रसे मूत्रे दध्नि सर्पिषि माक्षिके ||८७|| तैलमद्यवसामज्जसर्वगन्धोदकेषु च | द्राक्षारसेक्षुत्रिफलारसेषु सुहिमेषु च ||८८|| सारिवादिकषाये च कषाये चोत्पलादिके | निषेचयेत् पृथक् चैनं ध्मातं ध्मातं पुनः पुनः ||८९|| ततोऽन्तरीक्षे सप्ताहं प्लोतबद्धं स्थितं जले | विशोष्य चूर्णयेन्मुक्तां स्फटिकं विद्रुमं तथा ||९०|| कालानुसारिवां चापि शुचिरावाप्य योगतः | एतच्चूर्णाञ्जनं श्रेष्ठं निहितं भाजने शुभे ||९१|| दन्तस्फटिकवैदूर्यशङ्खशैलासनोद्भवे | शातकुम्भेऽथ शार्ङ्गे वा राजते वा सुसंस्कृते | सहस्रपाकवत् पूजां कृत्वा राज्ञः प्रयोजयेत् ||९२|| तेनाञ्जिताक्षो नृपतिर्भवेत् सर्वजनप्रियः | अधृष्यः सर्वभूतानां दृष्टिरोगविवर्जितः ||९३||

Adhikarana 74 (94-97) · Śloka 97

कुष्ठं चन्दनमेलाश्च पत्रं मधुकमञ्जनम् | मेषशृङ्गस्य पुष्पाणि वक्रं रत्नानि सप्त च ||९४|| उत्पलस्य बृहत्योश्च पद्मस्यापि च केशरम् | नागपुष्पमुशीराणि पिप्पली तुत्थमुत्तमम् ||९५|| कुक्कुटाण्डकपालानि दार्वीं पथ्यां सरोचनाम् | मरिचान्यक्षमज्जानं तुल्यां च गृहगोपिकाम् ||९६|| कृत्वा सूक्ष्मं ततश्चूर्णं न्यसेदभ्यर्च्य पूर्ववत् | एतद्भद्रोदयं नाम सदैवार्हति भूमिपः ||९७||

Adhikarana 75 (98-99) · Śloka 99

वक्रं समरिचं चैव मांसीं शैलेयमेव च | तुल्यांशानि समानैस्तैः समग्रैश्च मनःशिला ||९८|| पत्रस्य भागाश्चत्वारो द्विगुणं सर्वतोऽञ्जनम् | तावच्च यष्टीमधुकं पूर्ववच्चैतदञ्जनम् ||९९||

Adhikarana 76 (100-102) · Śloka 102

मनःशिलां देवकाष्ठं रजन्यौ त्रिफलोषणम् | लाक्षालशुनमञ्जिष्ठासैन्धवैलाः समाक्षिकाः ||१००|| रोध्रं सावरकं चूर्णमायसं ताम्रमेव च | कालानुसारिवां चैव कुक्कुटाण्डदलानि च ||१०१|| तुल्यानि पयसा पिष्ट्वा गुटिकां कारयेद्बुधः | कण्डूतिमिरशुक्लार्मरक्तराज्युपशान्तये ||१०२||

Adhikarana 77 (103-104) · Śloka 104

कांस्यापमार्जनमसी मधुकं सैन्धवं तथा | एरण्डमूलं च समं बृहत्यंशद्वयान्वितम् ||१०३|| आजेन पयसा पिष्ट्वा ताम्रपात्रं प्रलेपयेत् | सप्तकृत्वस्तु ता वर्त्यश्छायाशुष्का रुजापहाः ||१०४||

Adhikarana 78 (105) · Śloka 105

पथ्यातुत्थकयष्ट्याह्वैस्तुल्यैर्मरिचषोडशा | पथ्या सर्वविकारेषु वर्तिः शीताम्बुपेषिता ||१०५||

Adhikarana 79 (106) · Śloka 106

रसक्रियाविधानेन यथोक्तविधिकोविदः | पिण्डाञ्जनानि कुर्वीत यथायोगमतन्द्रितः ||१०६||

Adhikarana puShpikA · Śloka 18

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे क्रियाकल्पो नामाष्टादशोऽध्यायः ||१८||