Skip to content

58. mūtrāghātapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

athātō mūtrāghātapratiṣēdhamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||

View original

अथातो मूत्राघातप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

Meaning of the śloka

Now, therefore, we shall explain the chapter on the treatment (pratiṣedha) of mūtrāghāta (urinary obstruction). Thus spoke Lord Dhanvantari.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

arōcakapratiṣēdhānantaraṁ pāriśēṣyānmūtrāghātapratiṣēdhārambhaḥ; pariśēṣatvaṁ ca mūtrāghātamūtrakr̥cchrayōrēkatvēna vivakṣitatvāt kāyacikitsāyāṁ cāparasyādhyāyasyābhāvāt| athāta ityādi| mūtrāghātō mūtrāvarōdhaḥ, kēcidāghātaśabdēna duṣṭimāhuḥ na tvavarōdhaṁ, mūtraśukramūtrasādayōrmūtrāvarōdhāsambhavāt||1-2||

Meaning of the commentary

The commentary says that after the chapter on arocaka, mūtrāghāta is begun by elimination, since mūtrāghāta and mūtrakṛcchra are treated as one and no further chapter remains in Kāyacikitsā. Mūtrāghāta is obstruction of urine; some say āghāta means spoiling, not obstruction, since obstruction is not possible in the conditions mūtraśukra and mūtrasāda.

Key terms

mūtrāghāta
Obstruction or impairment of urine flow.
pratiṣedha
Treatment or prevention.

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

vātakuṇḍalikā'ṣṭhīlā vātabastistathaiva ca | mūtrātītaḥ sajaṭharō mūtrōtsaṅgaḥ kṣayastathā ||3|| mūtragranthirmūtraśukramuṣṇavātastathaiva ca | mūtraukasādau dvau cāpi rōgā dvādaśa kīrtitāḥ ||4||

View original

वातकुण्डलिकाऽष्ठीला वातबस्तिस्तथैव च | मूत्रातीतः सजठरो मूत्रोत्सङ्गः क्षयस्तथा ||३|| मूत्रग्रन्थिर्मूत्रशुक्रमुष्णवातस्तथैव च | मूत्रौकसादौ द्वौ चापि रोगा द्वादश कीर्तिताः ||४||

Meaning of the śloka

Vātakuṇḍalikā, aṣṭhīlā, vātabasti, mūtrātīta, mūtrajaṭhara, mūtrotsaṅga, mūtrakṣaya, mūtragranthi, mūtraśukra, uṣṇavāta, and the two mūtraukasāda: twelve diseases are described.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

idānīṁ sukhabōdhārthaṁ mūtrāghātānnāmabhiḥ prāha- vātētyādi| aṣṭhīlēti vātāṣṭhīlētyarthaḥ| yā nidānasthānē vātāṣṭhīlā bhaṇitā sā bhinnā, ādhmānādilakṣaṇarahitatvāt | saṅkhyēyanirdēśādēvasaṅkhyāyāṁ siddhāyāṁ dvādaśēti saṅkhyākaraṇaṁ tantrāntarōktādhikasaṅkhyānivāraṇārtham||3-4||

Meaning of the commentary

The commentary says the names are given for ease of understanding. Aṣṭhīlā here means vātāṣṭhīlā; the vātāṣṭhīlā described in the context of causes is a different one, since it lacks distension and the like. The number 'twelve' is stated to prevent counting the greater numbers given in other tantras.

Key terms

vātakuṇḍalikā
A named urinary disorder from coiled vāta.
mūtragranthi
A knot-like obstruction at the bladder mouth.
mūtrakṣaya
Depletion or drying of urine.
mūtraukasāda
Urinary sediment-type disorders (two kinds).

Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6

raukṣyādvēgavighātādvā vāyurantaramāśritaḥ | mūtraṁ carati saṅgr̥hya viguṇaḥ kuṇḍalīkr̥taḥ ||5|| sr̥jēdalpālpamathavā sarujaskaṁ śanaiḥ śanaiḥ | vātakuṇḍalikāṁ taṁ tu vyādhiṁ vidyāt sudāruṇam ||6||

View original

रौक्ष्याद्वेगविघाताद्वा वायुरन्तरमाश्रितः | मूत्रं चरति सङ्गृह्य विगुणः कुण्डलीकृतः ||५|| सृजेदल्पाल्पमथवा सरुजस्कं शनैः शनैः | वातकुण्डलिकां तं तु व्याधिं विद्यात् सुदारुणम् ||६||

Meaning of the śloka

From dryness or suppression of urge, vāta lodges inside, seizes the urine and moves about with it, deranged and coiled; it passes urine little by little or slowly with pain: that is to be known as the very severe vātakuṇḍalikā.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

vātakuṇḍalikāyā hētusamprāptilakṣaṇānyāha- raukṣyādityādi| antaramāśrita iti bastimadhyamāśrita ityarthaḥ| mūtraṁ carati saṅgr̥hyēti mūtraṁ gr̥hītvā vāyuścarati bhramatītyarthaḥ| kuṇḍalīkr̥ta iti kuṇḍalākr̥tyā vartulībhūtaḥ| sr̥jēt pravartayēt| sarujaskaṁ savēdanaṁ mūtram| raukṣyādvēgavighātāditi vyavahitaḥ sannihitaśca hēturuktaḥ, vāyurantaramāśrita ityādisamprāptiḥ, kuṇḍalīkr̥ta ityādilakṣaṇam| ‘mūtramalpālpamathavā sarujaṁ sampravartatē’ iti kēcit paṭhanti| aparē ‘sarujaṁ sampravartayēt’ iti paṭhanti| sarvēṣāṁ mūtrāghātānāṁ vāyurēva prāyaśaḥ kāraṇaṁ bōddhavyam||5-6||

Meaning of the commentary

The commentary gives the cause, pathogenesis and signs. 'Lodged inside' means in the middle of the bladder; 'moves about' means circulates; 'coiled' means round like a ring. The urine is painful. The first line gives distant and near causes; 'vāta lodged...' the pathogenesis; 'coiled' the sign. Some read 'the urine is passed little or with pain'. Vāta is mostly the cause of all mūtrāghātas.

Key terms

kuṇḍalīkṛta
Coiled like a ring.
sarujaska
Painful.

Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8

śakr̥nmārgasya bastēśca vāyurantaramāśritaḥ | aṣṭhīlāvaddhanaṁ granthiṁ karōtyacalamunnatam ||7|| viṇmūtrānilasaṅgaśca tatrādhmānaṁ ca jāyatē | vēdanā ca parā bastau vātāṣṭhīlēti tāṁ viduḥ ||8||

View original

शकृन्मार्गस्य बस्तेश्च वायुरन्तरमाश्रितः | अष्ठीलावद्धनं ग्रन्थिं करोत्यचलमुन्नतम् ||७|| विण्मूत्रानिलसङ्गश्च तत्राध्मानं च जायते | वेदना च परा बस्तौ वाताष्ठीलेति तां विदुः ||८||

Meaning of the śloka

Vāta lodged between the stool-passage and the bladder produces a hard, immovable, raised knot like an aṣṭhīlā stone; there is retention of stool, urine and wind, distension in the bladder region, and great pain in the bladder: that they know as vātāṣṭhīlā.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

aṣṭhīlāyā hētusamprāptilakṣaṇānyāha- śakr̥nmārgasyētyādi| śakr̥nmārgō gudaḥ, bastiḥ mūtrādhāraḥ, vāyuratra apānō gudabastistharōgakaratvāt, antaraṁ madhyam| aṣṭhīlā uttarāpathē dīrghavartulapāṣāṇaviśēṣaḥ, anyē carmakārāṇāṁ lauhīṁ bhāṇḍīmāhuḥ| acalam īṣaccalam| ādhmānaṁ bastau bōddhavyam| apānō vāyuratra hētuḥ, śakr̥nmārgasyētyādiḥ samprāptiḥ, śēṣaṁ lakṣaṇam||7-8||

Meaning of the commentary

The commentary explains: the stool passage is the anus; the bladder is the urine reservoir; the vāyu here is apāna, which causes disorders of anus and bladder; 'between' means in the middle. Aṣṭhīlā is a long, round stone in the north, or a leather-worker's iron pot per others. 'Immovable' means slightly mobile. The distension is in the bladder region.

Key terms

vātāṣṭhīlā
A hard, stone-like swelling from vāta between anus and bladder.
apāna
Downward-moving vāta.

Adhikarana 5 (9-10) · Śloka 10

vēgaṁ vidhārayēdyastu mūtrasyākuśalō naraḥ | niruṇaddhi mukhaṁ tasya bastērbastigatō'nilaḥ ||9|| mūtrasaṅgō bhavēttēna bastikukṣinipīḍitaḥ | vātabastiḥ sa vijñēyō vyādhiḥ kr̥cchraprasādhanaḥ ||10||

View original

वेगं विधारयेद्यस्तु मूत्रस्याकुशलो नरः | निरुणद्धि मुखं तस्य बस्तेर्बस्तिगतोऽनिलः ||९|| मूत्रसङ्गो भवेत्तेन बस्तिकुक्षिनिपीडितः | वातबस्तिः स विज्ञेयो व्याधिः कृच्छ्रप्रसाधनः ||१०||

Meaning of the śloka

When an unskilled man holds back the urge to urinate, the vāta in the bladder blocks the bladder's mouth; from that, retention of urine occurs, with the bladder and abdomen pressed and pained: know it as vātabasti, a disorder that is difficult to treat.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

vātabastērhētusamprāptilakṣaṇānyāha- vēgamityādi| akuśalō mūrkhaḥ| tasya mūrkhasya| mūtrasaṅgō mūtrasyāpravr̥ttiḥ| tēna vyādhinā bastikukṣinipīḍita iti bastikukṣērnipīḍanaṁ vidyatē yasya(tra) sa tathā; nipīḍitaṁ nipīḍanaṁ vēdanētyarthaḥ| kr̥cchraprasādhanaḥ kaṣṭasādhyaḥ| vēgaṁ vidhārayēditi hētuḥ, niruṇaddhi mukhaṁ tasya bastēriti samprāptiḥ, śēṣaṁ lakṣaṇam||9-10||

Meaning of the commentary

The commentary gives cause, pathogenesis and signs of vātabasti. 'Unskilled' means foolish; 'retention of urine' is non-passage; the pain is in the bladder and abdomen. 'Difficult to treat' means curable with difficulty.

Key terms

vātabasti
Bladder disorder from vāta blocking the bladder mouth.
kṛcchraprasādhana
Curable with difficulty.

Adhikarana 6 (11-12) · Śloka 12

vēgaṁ sandhārya mūtrasya yō bhūyaḥ sraṣṭumicchati | tasya nābhyēti yadi vā kathañcitsampravartatē ||11|| pravāhatō mandarujamalpamalpaṁ punaḥ punaḥ | mūtrātītaṁ tu taṁ vidyānmūtravēgavighātajam ||12||

View original

वेगं सन्धार्य मूत्रस्य यो भूयः स्रष्टुमिच्छति | तस्य नाभ्येति यदि वा कथञ्चित्सम्प्रवर्तते ||११|| प्रवाहतो मन्दरुजमल्पमल्पं पुनः पुनः | मूत्रातीतं तु तं विद्यान्मूत्रवेगविघातजम् ||१२||

Meaning of the śloka

One who, having held back the urge to urinate, later wishes to pass it, and the urine does not come, or comes with difficulty by straining, with mild pain, little by little, again and again: know it as mūtrātīta, arising from suppression of the urine urge.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

mūtrātītasya hētuṁ samprāptiṁ lakṣaṇaṁ cāha- vēgamityādi| vēgaṁ pravr̥ttyunmukhatvaṁ, taṁ sandhārya samyagdhr̥tvā, bhūyaḥ punaḥ, sraṣṭumicchati mōktuṁ vāñchati| nābhyēti mūtraṁ nāgacchatītyarthaḥ| pravāhata iti nikuhanādityarthaḥ| yadyapi vēgaṁ sandhārya mūtrasyētyanēnaiva mūtravighātajatvamasya vyādhēḥ prāptaṁ, tathā'pi punarmūtravēgavighātajamiti karaṇaṁ mūtravighātōtthavātajatvapratipādanārtham| vēgaṁ sandhāryētyādirhētuḥ, yō bhūyaḥ sraṣṭumicchatītyādiḥ samprāptiḥ, śēṣaṁ lakṣaṇama||11-12||

Meaning of the commentary

The commentary gives cause, pathogenesis and signs of mūtrātīta. 'By straining' means by forcing out; the disease is stated again as arising from suppression to show it is vātaja arising from suppression. The cause is the suppression; the pathogenesis begins with 'later wishes to pass it'; the rest are signs.

Key terms

mūtrātīta
Urine that has passed the proper time: retention after suppression.

Adhikarana 7 (13-14) · Śloka 14

mūtrasya vihatē vēgē tadudāvartahētunā | apānaḥ kupitō vāyurudaraṁ pūrayēdbhr̥śam ||13|| nābhēradhastādādhmānaṁ janayēttīvravēdanam | taṁ mūtrajaṭharaṁ vidyādadhaḥsrōtōnirōdhanam ||14||

View original

मूत्रस्य विहते वेगे तदुदावर्तहेतुना | अपानः कुपितो वायुरुदरं पूरयेद्भृशम् ||१३|| नाभेरधस्तादाध्मानं जनयेत्तीव्रवेदनम् | तं मूत्रजठरं विद्यादधःस्रोतोनिरोधनम् ||१४||

Meaning of the śloka

When the urge to urinate is obstructed, through the cause of that udāvarta, the aggravated apāna vāyu fills the abdomen greatly, produces distension below the navel with severe pain: know it as mūtrajaṭhara, which blocks the lower channels.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

mūtrajaṭharasya hētvādikamāha- mūtrasyētyādi| tadudāvartahētunēti tadudāvartō mūtrōdāvartaḥ sa ēva hētustēnētyarthaḥ; ētēna mūtravēgē'varuddhē sati tadudāvartahētunā'pānō vāyuḥ kupitaḥ san udaraṁ pūrayēt, tataśca nābhēradhōbhāgē tīvrapīḍamādhmānaṁ janayēt; taṁ mūtrajaṭharamadhaḥsrōtōnirōdhanaṁ vidyāt mūtrapurīṣamārgāvarōdhakaṁ jānīyādityarthaḥ| kēcit ‘adhōbastinirōdhajam’ iti paṭhanti| yē tu ‘apānaḥ kupitō vāyuḥ’ ityādikamēva mūtrajaṭharaṁ paṭhanti, tē ‘mūtrasya vēgē vihatē tadudāvartahētunā’ iti pāṭhaṁ mūtrātītapāṭhamadhyē paṭhanti| tathā ca sati tē prakōpakāraṇānuktāvapānaprakōpakāraṇaṁ balavadvigrahādikaṁ manyantē| tādr̥śaśca pāṭhō na vr̥ddhacittāhlādakaraḥ| mūtrasya vēgē vihatē ityādirhētuḥ, udaraṁ pūrayēdbhr̥śamityādiḥ samprāptiḥ, śēṣaṁ lakṣaṇam||13-14||

Meaning of the commentary

The commentary gives cause, pathogenesis and signs of mūtrajaṭhara. 'That udāvarta' means urinary udāvarta itself as the cause. The aggravated apāna fills the abdomen and produces distension with severe pain below the navel; it obstructs the channels of urine and stool. Some read 'adhobastinirodhajam'. Those who read 'the aggravated apāna...' as the definition itself place the earlier line among the mūtrātīta lines; the commentary finds this unsatisfying to the learned, since the cause of aggravation would then be unstated.

Key terms

mūtrajaṭhara
Abdominal distension from retained urine.
adhaḥsrotonirodhana
Blocking the lower channels.

Adhikarana 8 (15-16) · Śloka 16

bastau vā'pyathavā nālē maṇau vā yasya dēhinaḥ | mūtraṁ pravr̥ttaṁ sajjēta saraktaṁ vā pravāhataḥ ||15|| sravēcchanairalpamalpaṁ sarujaṁ vā'tha nīrujam | viguṇānilajō vyādhiḥ sa mūtrōtsaṅgasañjñitaḥ ||16||

View original

बस्तौ वाऽप्यथवा नाले मणौ वा यस्य देहिनः | मूत्रं प्रवृत्तं सज्जेत सरक्तं वा प्रवाहतः ||१५|| स्रवेच्छनैरल्पमल्पं सरुजं वाऽथ नीरुजम् | विगुणानिलजो व्याधिः स मूत्रोत्सङ्गसञ्ज्ञितः ||१६||

Meaning of the śloka

When, in a person, urine that has started gets stuck at the bladder, the tube (nāla) or the glans, and comes out slowly with straining, little by little, with blood or with pain or without pain: that disorder arising from deranged vāta is called mūtrotsaṅga.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

mūtrōtsaṅgasya hētvādikamāha- bastāvityādi| nālē mēḍhrasrōtasi| maṇau mēḍhrāgradēśē| yadyapi nālē ityanēnaiva maṇērapi grahaṇaṁ sañjātaṁ, tathā'pi maṇērupādānaṁ maṇāvatyantamūtrōtsaṅgapratipādanārtham| sajjēta avarudhyēta| ‘saraktam’ ityatra ‘saṁsaktam’ iti pāṭhē saṁsaktaṁ sambaddham| pravāhataḥ nikuhanādityarthaḥ| sarujam ativātaprakōpāt, nīrujaṁ hīnavātaprakōpāt| viguṇānilaja iti vimārgavāyujaḥ, vāyōrvimārgagamanaṁ mārgāvarōdhāt svahētubhiśca; kēcinmārgāvarōdhamēva vimārgagamanē kāraṇamicchanti| viguṇānilajō vyādhiriti hētuḥ, bastāvityādiḥ samprāptiḥ, śēṣaṁ lakṣaṇam||15-16||

Meaning of the commentary

The commentary gives cause, pathogenesis and signs. Nāla is the urinary channel of the penis; maṇi is the tip of the penis; although 'tube' already includes the tip, the tip is named to show extreme obstruction there. Some read 'saṃsaktam' (attached) for 'saraktam' (with blood). 'By straining' means by forcing. 'Painful' from great vāta aggravation; 'painless' from little. 'From deranged vāta' means from vāta gone astray, from blocked path or its own causes; some think blockage of the path is the only cause of straying.

Key terms

mūtrotsaṅga
Urine that gets stuck along the urinary passage.
nāla
The urethral channel.
maṇi
The glans (tip of the penis).

Adhikarana 9 (17) · Śloka 17

rūkṣasya klāntadēhasya bastisthau pittamārutau | sadāhavēdanaṁ kr̥cchraṁ kuryātāṁ mūtrasaṅkṣayam ||17||

View original

रूक्षस्य क्लान्तदेहस्य बस्तिस्थौ पित्तमारुतौ | सदाहवेदनं कृच्छ्रं कुर्यातां मूत्रसङ्क्षयम् ||१७||

Meaning of the śloka

In one who is dry and tired in body, pitta and vāta, lodged in the bladder, cause difficult and burning, painful urination with depletion of urine (mūtrasaṅkṣaya).

🔊 Audio coming soon

Show commentary

mr̥trakṣayasya hētvādikamāha- rūkṣasyētyādi| klāntadēhasya glānadēhasya| yadyapi rūkṣaglānadēhatvaṁ na pittaprakōpakāraṇaṁ tathā'pi vātānvitapittasya prakōpakaṁ jñēyam| kuryātām utpādayētām| kr̥cchraṁ kuṣṭhajananam| mūtrasaṅkṣayamiti mūtraśōṣaṇānmūtrasaṅkṣayō rōgaḥ| rūkṣasyētyādiḥ hētuḥ, bastisthāvityādiḥ samprāptiḥ, śēṣaṁ lakṣaṇam| ‘bastisthau pittamārutau’ ityatra ‘bastau tiṣṭhan sadāgatiḥ’ iti kēcit paṭhanti; sa cānārṣaḥ pāṭhaḥ||17||

Meaning of the commentary

The commentary gives cause, pathogenesis and signs of mūtrakṣaya. Dryness and fatigue are not normally causes of pitta aggravation, but they aggravate pitta when it is joined with vāta. 'Difficult' means bringing on trouble; mūtrasaṅkṣaya is a disease from drying up of urine. Some read 'in the bladder, always moving', which the commentary rejects as non-original.

Key terms

mūtrasaṅkṣaya
Depletion or drying up of urine.
sadāha vedanā (sadāhavedanā)
Burning pain.

Adhikarana 10 (18-19) · Śloka 19

abhyantarē bastimukhē vr̥ttō'lpaḥ sthira ēva ca | vēdanāvānati sadā mūtramārganirōdhanaḥ ||18|| jāyatē sahasā yasya granthiraśmarilakṣaṇaḥ | sa mūtragranthirityēvamucyatē vēdanādibhiḥ ||19||

View original

अभ्यन्तरे बस्तिमुखे वृत्तोऽल्पः स्थिर एव च | वेदनावानति सदा मूत्रमार्गनिरोधनः ||१८|| जायते सहसा यस्य ग्रन्थिरश्मरिलक्षणः | स मूत्रग्रन्थिरित्येवमुच्यते वेदनादिभिः ||१९||

Meaning of the śloka

When a small, round, firm and always painful knot with the signs of a stone, blocking the urinary path, suddenly forms inside the mouth of the bladder in someone, it is called mūtragranthi by its pains and other features.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

mūtragranthērhētvādikamāha- abhyantara ityādi| abhyantarē bastimukhē iti bastidvārasyābhyantarē ityarthaḥ| vr̥ttō vartulaḥ| sthiraḥ acalaḥ| mūtramārganirōdhanaḥ mūtravāhisrōtōnirōdhakārītyarthaḥ| sahasā jhaṭiti| aśmarīlakṣaṇa ityatra vēdanādibhiriti sambadhyatē| tēna vēdanābhiḥ kr̥tvā aśmaryāstulyalakṣaṇō na tvadhiṣṭhānādibhiraśmarītulyalakṣaṇaḥ, ēṣa ēvāśmarīmūtragranthyōrbhēdaḥ; tathā aśmaryāṁ raktasambandhō nāsti, mūtragranthau tu tantrāntaradarśanādraktasambandhō jñēya ityapi bhēdaḥ| tathā ca tadvacaḥ- “raktaṁ vātakaphādduṣṭaṁ bastidvārē sudāruṇam| granthiṁ kuryāt sa kr̥cchrēṇa sr̥jēnmūtraṁ tadāvr̥tam| aśmarīsamaśūlaṁ taṁ mūtragranthiṁ pracakṣatē”- iti| abhyantara ityādisamprāptiḥ, vēdanāvānityādilakṣaṇaṁ, hēturatrānuktō'pi uṣṇavātahētusāhacaryāt pittaṁ jñēyaḥ| yadyēvaṁ tarhi uṣṇavātē vāyurapi hēturuktaḥ; sō'trakimiti na gr̥hyatē? satyaṁ, mūtragranthērvyatikramapāṭhādēva vāyuratra kāraṇaṁ na bhavatīti jñēyam||18-19||

Meaning of the commentary

The commentary gives the description. 'Inside the bladder mouth' means within the door of the bladder. 'Signs of a stone' attaches to pain: it resembles a stone by its pains, not by its seat and so on; this is the difference between stone and mūtragranthi. In stone there is no relation to blood; in mūtragranthi, another tantra says there is: 'blood spoiled by vāta and kapha at the bladder mouth makes a knot, terrible; with difficulty he passes urine covered by it; this is called mūtragranthi, with pain like stone'. The cause is not stated but is understood to be pitta, by the association with hot-vāta; vāta is not the cause since the disease is described out of order, which is why it follows.

Key terms

mūtragranthi
A knot-like growth at the bladder mouth blocking the urine.
aśmarī
Urinary stone.

Adhikarana 11 (20-21) · Śloka 21

pratyupasthitamūtrastu maithunaṁ yō'bhinandati | tasya mūtrayutaṁ rētaḥ sahasā sampravartatē ||20|| purastādvā'pi mūtrasya paścādvā'pi kadācana | bhasmōdakapratīkāśaṁ mūtraśukraṁ taducyatē ||21||

View original

प्रत्युपस्थितमूत्रस्तु मैथुनं योऽभिनन्दति | तस्य मूत्रयुतं रेतः सहसा सम्प्रवर्तते ||२०|| पुरस्ताद्वाऽपि मूत्रस्य पश्चाद्वाऽपि कदाचन | भस्मोदकप्रतीकाशं मूत्रशुक्रं तदुच्यते ||२१||

Meaning of the śloka

One who, with urine ready to be passed, gives in to sexual intercourse: semen mixed with urine flows out suddenly; either before or after the urine, at times, it is called mūtraśukra, resembling ash-water.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

mūtraśukrasya hētvādikamāha- pratyupasthitētyādi| pratyupasthitamūtra iti sañjātamūtravēga ityarthaḥ| yaḥpuruṣaḥ, maithunamabhinandati icchati karōtīti tātparyārthaḥ| rētaḥ śukram| purastādvā'pi mūtrasya ādāvityarthaḥ| bhasmōdakapratīkāśaṁ bhasmamiśritapānīyatulyam | ētacca rētōviśēṣaṇam| yaḥpuruṣaḥ sañjātamūtravēgaḥ san maithunaṁ karōti tasya puṁsō bhasmōdakapratīkāśaṁ mūtrayutaṁ rētō mūtrasyādau kadācit paścādvā vāyōrvicitrakriyākaratvāt pravartatē, tanmūtraśukramucyata iti phalitō'rthaḥ| atra hētusamprāptyādikaṁ svayamapyūhya jñēyam||20-21||

Meaning of the commentary

The commentary describes mūtraśukra. 'With urine ready' means when the urge to urinate has arisen. The semen resembles water mixed with ash. Because vāyu is of varied action, this occurs sometimes before and sometimes after the urine. The reader should supply cause, pathogenesis and signs.

Key terms

mūtraśukra
Semen mixed with urine, ash-water-like.
bhasmodakapratīkāśa
Resembling water mixed with ash.

Adhikarana 12 (22-23) · Śloka 23

vyāyāmādhvātapaiḥ pittaṁ bastiṁ prāpyānilāvr̥tam | bastiṁ mēḍhraṁ gudaṁ caiva pradahan srāvayēdadhaḥ ||22|| mūtraṁ hāridramathavā saraktaṁ raktamēva vā | kr̥cchrāt pravartatē jantōruṣṇavātaṁ vadanti tam ||23||

View original

व्यायामाध्वातपैः पित्तं बस्तिं प्राप्यानिलावृतम् | बस्तिं मेढ्रं गुदं चैव प्रदहन् स्रावयेदधः ||२२|| मूत्रं हारिद्रमथवा सरक्तं रक्तमेव वा | कृच्छ्रात् प्रवर्तते जन्तोरुष्णवातं वदन्ति तम् ||२३||

Meaning of the śloka

From exertion, travelling and heat, pitta reaching the bladder, covered by vāta, burns the bladder, penis and anus, and makes the urine flow downward yellow, or blood-tinged, or pure blood, with difficulty: that they call uṣṇavāta.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

vyāyāmādhvātapairityādi| anilāvr̥taṁ vātānvitaṁ pittam| hāridraṁ haridrāvarṇam| saraktam īṣadrakta varṇamīṣacchōṇitaṁ vā| raktaṁ vēti kēvalaṁ śōṇitam, atyantaraktavarṇaṁ mūtraṁ vētyarthaḥ| nanu, atrōddēśasūtrapāṭhānmūtragranthimūtraśukrayōrupādānaṁ prāpnōti nōṣṇavātasya, tat kathamatrōṣṇavātō nirdiṣṭaḥ? ucyatē- yathā mūtrakṣayasya vātapittē hētū tathā'syāpi ta ēva hētū iti hētusāmyādvyatikramēṇōṣṇavātō nirdiṣṭaḥ| yadyēvaṁ tarhi uddēśē'pyuṣṇavātō mūtrakṣayānantaramēva kimiti na paṭhitaḥ? satyaṁ, mūtragranthau kēvalapittasyānuvartanārthamuṣṇavātō mūtrakṣayānantaraṁ paṭhitaḥ| vyāyāmādikō hētuḥ, bastiṁ prāpyētyādiḥ samprāptiḥ, śēṣaṁ lakṣaṇam||22-23||

Meaning of the commentary

The commentary describes uṣṇavāta. 'Covered by vāta' means pitta with vāta; the urine is turmeric-coloured, slightly blood-coloured or purely blood. An objection: from the summary list the next after mūtragranthi and mūtraśukra would be mūtrakṣaya, so why is uṣṇavāta taken out of order? Answer: its causes are the same as those of mūtrakṣaya (vāta and pitta); and uṣṇavāta is placed after mūtrakṣaya in the summary to keep pure pitta in mūtragranthi.

Key terms

uṣṇavāta
A burning urinary disorder from pitta covered by vāta.
hāridra mūtra (hāridraṃ mūtram)
Turmeric-coloured (yellow) urine.

Adhikarana 13 (24-26) · Śloka 26

viśadaṁ pītakaṁ mūtraṁ sadāhaṁ bahalaṁ tathā | śuṣkaṁ bhavati yaccāpi rōcanācūrṇasannibham ||24|| mūtraukasādaṁ taṁ vidyādrōgaṁ pittakr̥taṁ budhaḥ | picchilaṁ saṁhataṁ śvētaṁ tathā kr̥cchrapravartanam ||25|| śuṣkaṁ bhavati yaccāpi śaṅkhacūrṇaprapāṇḍuram | mūtraukasādaṁ taṁ vidyādāmayaṁ dvādaśaṁ kaphāt ||26||

View original

विशदं पीतकं मूत्रं सदाहं बहलं तथा | शुष्कं भवति यच्चापि रोचनाचूर्णसन्निभम् ||२४|| मूत्रौकसादं तं विद्याद्रोगं पित्तकृतं बुधः | पिच्छिलं संहतं श्वेतं तथा कृच्छ्रप्रवर्तनम् ||२५|| शुष्कं भवति यच्चापि शङ्खचूर्णप्रपाण्डुरम् | मूत्रौकसादं तं विद्यादामयं द्वादशं कफात् ||२६||

Meaning of the śloka

Urine that is clear, yellowish, burning, thick, that dries and looks like gorocanā powder: the wise know that as the pitta-caused mūtraukasāda. Urine that is slimy, clotted, white, passing with difficulty, and dries to look like conch powder, pale: know that as the kapha-caused mūtraukasāda, the twelfth disease.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

mūtraukasādalakṣaṇamāha- viśadamityādi| viśadaṁ picchilaviparītam| pītakaṁ pītavarṇam| bahalaṁ sthūlaṁ ghanamityarthaḥ| śuṣkamiti ātapādinā śuṣkam| rōcanā gōrōcanā| dvitīyamūtraukasādalakṣaṇamāha- picchilamityādi| picchilamiti viśadaviparītam, saṁhataṁ ghanam, śvētaṁ śvētavarṇam, kr̥cchrapravartanaṁ duḥkhēna pravartata ityarthaḥ| dvādaśēti punarupādānaṁ mūtraukasādayōrēkanāmatvādēva mandamatīnāṁ cētasyēkatvaṁ mā bhūditi dyōtanārtham||24-26||

Meaning of the commentary

The commentary gives the signs of the two mūtraukasādas. Clear (viśada) is the opposite of slimy; thick means dense; 'dries' means dries in the sun and the like; gorocanā is a yellow cow-derived pigment. The second: slimy is the opposite of clear; clotted is thick; white; 'passes with difficulty' means comes out with distress. 'Twelfth' is repeated so that, since both are called mūtraukasāda, dull minds do not count them as one.

Key terms

mūtraukasāda
Urine with a settled deposit.
gorocanā
A yellow pigment; used as a comparison for colour.

Adhikarana 14 (27) · Śloka 28

kaṣāyakalkasarpīṁṣi bhakṣyān lēhān payāṁsi ca | kṣāramadyā(dhvā)savasvēdān bastīṁścōttarasañjñitān ||27|| vidadhyānmatimāṁstatra vidhiṁ cāśmarināśanam |28|

View original

कषायकल्कसर्पींषि भक्ष्यान् लेहान् पयांसि च | क्षारमद्या(ध्वा)सवस्वेदान् बस्तींश्चोत्तरसञ्ज्ञितान् ||२७|| विदध्यान्मतिमांस्तत्र विधिं चाश्मरिनाशनम् |२८|

Meaning of the śloka

The wise physician should apply decoctions, pastes, ghṛtas, foods, licks, milks, alkalis, wines (āsavas), sweatings, and the bastis called uttara; and the regimen that destroys stones.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

mūtrāghātānāṁ cikitsāmāha- kaṣāyētyādi| kaṣāyaḥ kvāthaḥ, kalkō dr̥ṣadi pēṣitaḥ sadravaḥ| bhakṣyān laḍḍukaprabhr̥tīn| payāṁsi kṣīrāṇi| āsavō madyabhēdaḥ| svēdā upanāhādyāḥ| bastīṁścōttarasañjñitāniti uttarabastīnityarthaḥ| cakārāt snēhavirēcanamapi| vidadhyāt kuryāt| matimāniti ūhāpōhavidvaidyaḥ| tatra mūtrāghātarōgē| vidhimaśmarīsādhanamaśmarīcikitsitōktam| nanu, yathā vātādibhēdēna bhinnā mūtrāghātā darśitāḥ, tathaiva cikitsā'pi bhinnā vaktumucitā, tat kathamatra sāmānyēna cikitsōktā? ucyatē- sarvēṣu mūtrāghātēṣu yatō vātaḥ kāraṇam ataḥ sāmānyēna cikitsitaṁ vaktumucitaṁ bhavati; ēvaṁ yadi tatra vāyurēva kāraṇaṁ kiṁ tarhi tatra pittakaphāvapyārambhakatvēna nirdiṣṭau, tat kathamēkaiva cikitsā sarvēṣu mr̥trāghātēṣu kriyatē? satyaṁ, sarvē'pi mūtrāghātāḥ prāyaśō vātajanyāḥ pittakaphau punarāvarakau; tasmāttēṣāmēkaiva cikitsā dōṣādibalavikalpaṁ dravyatattvaṁ rōgatattvaṁ ca jñātvā bhiṣajā prayōjyā, ata ēva matimānityuktavānācāryaḥ| kēcidatra ‘ataḥ paraṁ pravakṣyāmi mūtradōṣasya bhēṣajam’ ityādipāṭhaṁ paṭhanti, sa ca kaṣāyakalpamityanēnōpasaṅgr̥hīta iti na darśitaḥ| aparē tu ‘strīṇāmatiprasaṅgēna’ ityādipāṭhaṁ paṭhanti, sa ca nārṣaḥ||27||

Meaning of the commentary

The commentary gives the treatment of the urinary obstructions. Kaṣāya is decoction; kalka is a paste ground on a stone, with liquid; bhakṣya includes laddūs; āsava is a kind of madya; sweatings include poultices; uttara-basti is urethral (or genital) enema; by 'ca', snehavirecana too. 'The wise' means one who reasons and weighs. 'The regimen' is that for stones. An objection: as the disorders differ by vāta and the rest, the treatments should differ; why is a general treatment given? Reply: vāta is the cause in all of them; pitta and kapha are only obstructing, so one treatment is stated, to be applied by the physician after assessing the strength of the doṣas, the substance and the disease. Some read a different set of lines here, including one on 'excess of women', which the commentary rejects as not original.

Key terms

uttarabasti
Enema through the urethra (or genital passage).
kṣāra
Alkali.
āsava
Fermented liquid preparation.

Adhikarana 15 (28) · Śloka 28

mūtrōdāvartayōgāṁśca kārtsnyēnātra prayōjayēt ||28||

View original

मूत्रोदावर्तयोगांश्च कार्त्स्न्येनात्र प्रयोजयेत् ||२८||

Meaning of the śloka

And he should apply here the yogas for urinary udāvarta completely.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

mūtrāghātēṣu mūtrōdāvartacikitsitamatidēśēnāha- mūtrōdāvartētyādi| mūtrōdāvartayōgā ya uditā bhavanti tē'tra yōjyā iti atrārthaḥ| mūtrōdāvartayōgān ‘sauvarcalāḍhyāṁ madirām’ ityādimūtrōdāvartapratiṣēdhōktān| kārtsnyēna sāmastyēna| ētēna yasyāmavasthāyāṁ yē mūtrōdāvartayōgā ucitā bhavanti tē'tra yōjyā ityarthaḥ| kārtsnyēnētyatra kartikakuṇḍēna bahudhā prajalpitaṁ, tattu śiṣyabuddhivyākulahētutvādgranthagauravabhayācca parihr̥tam| atra mūtrāghātē||28||

Meaning of the commentary

The commentary extends treatment by reference: the yogas stated for mūtrodāvarta, such as 'madirā rich in sauvarcala', are to be applied here, in the stage each suits. Kārttikakuṇḍa is said to have argued at length about 'completely', which is omitted for fear of confusing students and length.

Key terms

mūtrodāvarta yoga (mūtrodāvartayogāḥ)
Formulas stated for urinary udāvarta.

Adhikarana 16 (29) · Śloka 29

kalkamērvārubījānāmakṣamātraṁ sasaindhavam | dhānyāmlayuktaṁ pītvaiva mūtrakr̥cchrāt pramucyatē ||29||

View original

कल्कमेर्वारुबीजानामक्षमात्रं ससैन्धवम् | धान्याम्लयुक्तं पीत्वैव मूत्रकृच्छ्रात् प्रमुच्यते ||२९||

Meaning of the śloka

A paste of ervāru (cucumber) seeds, in akṣa measure, with rock salt and dhānyāmla, drunk, frees one from mūtrakṛcchra.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

kalkamityādi| ērvāruḥ grīṣmakarkaṭikā| akṣamātraṁ karṣapramāṇam dhānyāmlaṁ kāñjikam| kēcidamuṁ pāṭhamanyathā paṭhanti, sa cābhāvānna likhitaḥ||29||

Meaning of the commentary

The commentary says ervāru is summer cucumber (grīṣmakarkaṭikā); akṣa measure is a karṣa; dhānyāmla is kāñjika. Some read the verse differently; not shown.

Key terms

ervāru
Summer cucumber.
mūtrakṛcchra
Painful, difficult urination.

Adhikarana 17 (30) · Śloka 30

surāṁ sauvarcalavatīṁ mūtrakr̥cchrī pibēnnaraḥ | madhu māṁsōpadaṁśaṁ vā pibēdvā'pyatha gauḍikam ||30||

View original

सुरां सौवर्चलवतीं मूत्रकृच्छ्री पिबेन्नरः | मधु मांसोपदंशं वा पिबेद्वाऽप्यथ गौडिकम् ||३०||

Meaning of the śloka

A man with mūtrakṛcchra may drink surā rich in sauvarcala; or honey (madya) with meat as accompaniment; or gauḍika (jaggery liquor).

🔊 Audio coming soon

Show commentary

surāmityādi| surā piṣṭakr̥tā| madhu madyaṁ; tacca madhukr̥taṁ, samānatantradarśanāt| tathā ca- ‘māṁsōpadaṁśaṁ madhunā madyaṁ vā'pi pibēnnaraḥ’- iti| māṁsōpadaṁśaṁ māṁsabhakṣaṇayutam| gauḍikaṁ guḍakr̥taṁ madyam||30||

Meaning of the commentary

The commentary says surā is flour-made; madhu here is madya, made with honey, as a similar tantra shows: 'let a man drink madya with honey, with meat as accompaniment'. Gauḍika is jaggery liquor.

Key terms

surā
Fermented liquor.
gauḍika
Jaggery-based liquor.

Adhikarana 18 (31) · Śloka 31

pibēt kuṅkumakarṣaṁ vā madhūdakasamāyutam | rātriparyuṣitaṁ prātastathā sukhamavāpnuyāt ||31||

View original

पिबेत् कुङ्कुमकर्षं वा मधूदकसमायुतम् | रात्रिपर्युषितं प्रातस्तथा सुखमवाप्नुयात् ||३१||

Meaning of the śloka

Or he may drink a karṣa of saffron with honey-water, kept overnight, in the morning, and so obtain comfort.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

pibēdityādi| madhūdakaṁ madhuyuktamudakam| prātariti pibēdityatra yōjyaṁ; tēna prabhātē pibēdityarthaḥ||31||

Meaning of the commentary

The commentary says madhūdaka is water with honey; 'in the morning' attaches to 'drink'.

Key terms

kuṅkuma
Saffron.
madhūdaka
Honey water.

Adhikarana 19 (32) · Śloka 32

dāḍimāmlāṁ yutāṁ mukhyāmēlājīrakanāgaraiḥ | pītvā surāṁ salavaṇāṁ mūtrakr̥cchrāt pramucyatē ||32||

View original

दाडिमाम्लां युतां मुख्यामेलाजीरकनागरैः | पीत्वा सुरां सलवणां मूत्रकृच्छ्रात् प्रमुच्यते ||३२||

Meaning of the śloka

Best surā sour with pomegranate, mixed with elā, jīraka and nāgara, and with salt, drunk, frees one from mūtrakṛcchra.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

dāḍimāmlāmityādi| dāḍimāmlāṁ dāḍimēnāmlīkr̥tām| yutāmityatra ēlājīrakanāgarairiti yōjyam| surāṁ mukhyāṁ paiṣṭīmityarthaḥ| salavaṇāṁ saundhavayuktām||32||

Meaning of the commentary

The commentary says the surā is sourened with pomegranate; 'best' surā means flour-made; with rock salt.

Key terms

surā
Fermented liquor (flour-made).

Adhikarana 20 (33-34) · Śloka 34

pr̥thakparṇyādivargasya mūlaṁ gōkṣurakasya ca | ardhaprasthēna tōyasya pacēt kṣīracaturguṇam ||33|| kṣīrāvaśiṣṭaṁ tacchītaṁ sitākṣaudrayutaṁ pibēt | narō mārutapittōtthamūtrāghātanivāraṇam ||34||

View original

पृथक्पर्ण्यादिवर्गस्य मूलं गोक्षुरकस्य च | अर्धप्रस्थेन तोयस्य पचेत् क्षीरचतुर्गुणम् ||३३|| क्षीरावशिष्टं तच्छीतं सिताक्षौद्रयुतं पिबेत् | नरो मारुतपित्तोत्थमूत्राघातनिवारणम् ||३४||

Meaning of the śloka

The roots of the pṛthakparṇyādi group and of gokṣura, cooked with half a prastha of water and four times milk; the milk left, cooled, drunk with sugar and honey, wards off urinary obstruction arising from vāta and pitta.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

pr̥thakparṇyādivargasyētyādi| pr̥thakparṇyādivargō vidārigandhādikaḥ||33-34||

Meaning of the commentary

The commentary says the pṛthakparṇyādi group is the vidārigandhādi group.

Key terms

gokṣura (gokṣurakasya mūla)
Root of Tribulus terrestris.
pṛthakparṇyādi
The vidārigandhā group of drugs.

Adhikarana 21 (35) · Śloka 35

niṣpīḍya vāsasā samyagvarcō rāsabhavājinōḥ | rasasya kuḍavaṁ tasya pibēnmūtrarujāpaham ||35||

View original

निष्पीड्य वाससा सम्यग्वर्चो रासभवाजिनोः | रसस्य कुडवं तस्य पिबेन्मूत्ररुजापहम् ||३५||

Meaning of the śloka

The dung of donkey and horse, well pressed through cloth, its juice, a kuḍava of it, drunk, removes urinary pain.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

niṣpīḍyētyādi| varcaḥ purīṣam| rāsabhō gardabhaḥ| vājī ghōṭakaḥ| kuḍavaṁ catvāri palāni||35||

Meaning of the commentary

The commentary says varcas is stool; rāsabha is donkey; vājī is horse; a kuḍava is four palas.

Key terms

rāsabha
Donkey.
vāji (vājin)
Horse.

Adhikarana 22 (36) · Śloka 36

mustābhayādēvadārumūrvāṇāṁ madhukasya ca | pibēdakṣasamaṁ kalkaṁ mūtradōṣanivāraṇam ||36||

View original

मुस्ताभयादेवदारुमूर्वाणां मधुकस्य च | पिबेदक्षसमं कल्कं मूत्रदोषनिवारणम् ||३६||

Meaning of the śloka

A paste of mustā, abhayā, devadāru, mūrvā and madhuka in akṣa measure, drunk, wards off urinary disorder.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

mustētyādi| mūrvā cōrasnāyuḥ| madhukaṁ yaṣṭīmadhu| akṣasamaṁ karṣapramāṇam||36||

Meaning of the commentary

The commentary says mūrvā is corasnāyu; madhuka is yaṣṭīmadhu; akṣa measure is a karṣa.

Key terms

mustā
Nut grass (Cyperus).
mūrvā
Corasnāyu.

Adhikarana 23 (37) · Śloka 37

abhayāmalakākṣāṇāṁ kalkaṁ badarasammitam | ambhasā'lavaṇōpētaṁ pibēnmūtrarujāpaham ||37||

View original

अभयामलकाक्षाणां कल्कं बदरसम्मितम् | अम्भसाऽलवणोपेतं पिबेन्मूत्ररुजापहम् ||३७||

Meaning of the śloka

A paste of abhayā, āmalaka and akṣa in badara measure, with water and a little salt, drunk, removes urinary pain.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

abhayētyādi| akṣō bibhītakaḥ| badarasammitam ardhakarṣapramāṇam| ambhasā pānīyēna| alavaṇōpētaṁ kiñcitsaindhavayutam||37||

Meaning of the commentary

The commentary says akṣa is bibhītaka; badara measure is half a karṣa; 'not salted' means with a little rock salt.

Key terms

triphalā (abhayāmalakākṣa)
The three myrobalans.

Adhikarana 24 (38) · Śloka 38

udumbarasamaṁ kalkaṁ drākṣāyā jalasaṁyutam | pibēt paryuṣitaṁ rātrau śītaṁ mūtrarujāpaham ||38||

View original

उदुम्बरसमं कल्कं द्राक्षाया जलसंयुतम् | पिबेत् पर्युषितं रात्रौ शीतं मूत्ररुजापहम् ||३८||

Meaning of the śloka

A paste of grapes the size of an udumbara fruit, mixed with water and kept overnight, drunk cool, removes urinary pain.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

udumbarasamaṁ karṣapramāṇaṁ, drākṣāyāḥ kalkam udumbarasamaṁ jalānvitaṁ rātriparyuṣitaṁ pibēditi piṇḍārthaḥ||38||

Meaning of the commentary

The commentary says the paste, one karṣa in measure, is mixed with water and kept overnight before drinking.

Key terms

drākṣā
Grape.

Adhikarana 25 (39) · Śloka 39

nidigdhikāyāḥ svarasaṁ pibēt kuḍavasammitam | mūtradōṣaharaṁ kalya ... |39|

View original

निदिग्धिकायाः स्वरसं पिबेत् कुडवसम्मितम् | मूत्रदोषहरं कल्य ... |३९|

Meaning of the śloka

He may drink the juice of nidigdhikā, a kuḍava in measure, in the morning, which removes urinary disorder... (the verse is cut off).

🔊 Audio coming soon

Show commentary

nidigdhikā kaṇṭakārikā| kuḍavasammitaṁ catuṣpalōnmitam| kalyaṁ prātarityarthaḥ|39|-

Meaning of the commentary

The commentary says nidigdhikā is kaṇṭakārikā; a kuḍava is four palas; kalyam means in the morning.

Key terms

nidigdhikā
Kaṇṭakārī.
kuḍava
A unit of measure (four palas).

Adhikarana 26 (39-40) · Śloka 40

... mathavā kṣaudrasaṁyutam ||39|| prapīḍyāmalakānāṁ tu rasaṁ kuḍavasammitam | pītvā'gadī bhavējjanturmūtradōṣarujāturaḥ ||40||

View original

... मथवा क्षौद्रसंयुतम् ||३९|| प्रपीड्यामलकानां तु रसं कुडवसम्मितम् | पीत्वाऽगदी भवेज्जन्तुर्मूत्रदोषरुजातुरः ||४०||

Meaning of the śloka

... or with honey; or the pressed juice of āmalakas, a kuḍava in measure, drunk: the person afflicted with urinary disorder and pain becomes free of disease.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

athavētyādi| prapīḍyēti vāsasā gālayitvētyarthaḥ| kuḍavaṁ catvāri palāni| agadī bhavēt nīrōgō bhavēt||39-40||

Meaning of the commentary

The commentary says 'pressed' means strained through cloth; a kuḍava is four palas; 'agadī' means free of disease.

Key terms

āmalaka rasa (āmalakānāṃ rasa)
Juice of emblic myrobalan.
agadin (agadī)
One who is free of disease.

Adhikarana 27 (41) · Śloka 41

dhātrīphalarasēnaivaṁ sūkṣmailāṁ vā pibēnnaraḥ |41|

View original

धात्रीफलरसेनैवं सूक्ष्मैलां वा पिबेन्नरः |४१|

Meaning of the śloka

In the same way, with āmalaka juice, one may drink sūkṣmailā.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

dhātrīphalarasēnaivamityādi| dhātrīphalarasēna āmalakarasēna| ēvamiti kṣaudrayutāmityarthaḥ|41|-

Meaning of the commentary

The commentary says that 'in the same way' means with honey added.

Key terms

sūkṣmailā
Small cardamom.

Adhikarana 28 (41-42) · Śloka 42

piṣṭvā'thavā suśītēna śālitaṇḍulavāriṇā ||41|| tālasya taruṇaṁ mūlaṁ trapusasya rasaṁ tathā | śvētaṁ karkaṭakaṁ caiva prātastu payasā pibēt ||42||

View original

पिष्ट्वाऽथवा सुशीतेन शालितण्डुलवारिणा ||४१|| तालस्य तरुणं मूलं त्रपुसस्य रसं तथा | श्वेतं कर्कटकं चैव प्रातस्तु पयसा पिबेत् ||४२||

Meaning of the śloka

Or the tender root of tāla, ground and drunk with cold water in which śāli rice was washed; or the juice of trapusa (cucumber); or white karkaṭaka; drunk in the morning with milk.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

piṣṭvētyādi| tālasyābhinavaṁ mūlaṁ piṣṭvā śālitaṇḍulōdakēna pibēt, trapusasvarasamatha vā pibēt| trapusaḥ sudhāvāsaḥ| śvētamityādi| śvētaṁ karkaṭakaṁ trapusam| payasā kṣīrēṇa, samānatantradarśanāt; ‘trapusaṁ vā'tha dugdhēna mūtradōṣaharaṁ pibēt’ iti||41-42||

Meaning of the commentary

The commentary says tender tāla root is ground and drunk with rice-washing water; or the cucumber juice is drunk; trapusa is cucumber; white karkaṭaka (cucumber) is drunk with milk, as a similar tantra says: 'or cucumber with milk, removing urinary disorder'.

Key terms

tālamūla (tālasya taruṇaṃ mūlam)
Tender root of the palmyra.
trapusa
Cucumber.

Adhikarana 29 (43) · Śloka 43

śr̥taṁ vā madhuraiḥ kṣīraṁ sarpirmiśraṁ pibēnnaraḥ | mūtradōṣaviśuddhyarthaṁ tathaivāśmarināśanam ||43||

View original

शृतं वा मधुरैः क्षीरं सर्पिर्मिश्रं पिबेन्नरः | मूत्रदोषविशुद्ध्यर्थं तथैवाश्मरिनाशनम् ||४३||

Meaning of the śloka

Or milk cooked with sweet drugs, mixed with ghṛta, may be drunk for cleansing the urinary disorder, and likewise it destroys stones.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śr̥tamityādi| madhuraiḥ kākōlyādibhiḥ| ayaṁ yōgō mūtraśukrasya bāhulyēna bōddhavyaḥ||43||

Meaning of the commentary

The commentary says the sweet drugs are kākolī and the like; this yoga is to be understood as mainly for mūtraśukra.

Key terms

madhura varga (madhura)
The sweet drugs such as kākolī.
aśmarīnāśana
Stone-destroying.

Adhikarana 30 (44-45) · Śloka 45

balāśvadaṁṣṭrākrauñcāsthikōkilākṣakataṇḍulān | śataparvakamūlaṁ ca dēvadāru sacitrakam ||44|| akṣabījaṁ ca surayā kalkīkr̥tya pibēnnaraḥ | mūtradōṣaviśuddhyarthaṁ tathaivāśmarināśanam ||45||

View original

बलाश्वदंष्ट्राक्रौञ्चास्थिकोकिलाक्षकतण्डुलान् | शतपर्वकमूलं च देवदारु सचित्रकम् ||४४|| अक्षबीजं च सुरया कल्कीकृत्य पिबेन्नरः | मूत्रदोषविशुद्ध्यर्थं तथैवाश्मरिनाशनम् ||४५||

Meaning of the śloka

Balā, śvadaṃṣṭrā, the seed of krauñca, kokilākṣaka seed, śataparvaka root, devadāru, citraka and akṣa seed, made into a paste with surā, drunk by the man for cleansing urinary disorder, and likewise stone-destroying.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

balāśvadaṁṣṭrētyādi| balā svanāmakhyātā, śvadaṁṣṭrā gōkṣurakaḥ, krauñcaḥ pakṣiviśēṣaḥ, ‘kaicara’ iti lōkē, kōkilākṣakaḥ khaggalī, śataparvakō jalagaṇḍīraḥ| akṣabījaṁ bibhītakamajjā| ētadbalādikaṁ kalkīkr̥tya mūtradōṣaviśuddhyarthaṁ pibēdityarthaḥ| tathā'śmarīcikitsitōktamapi mūtradōṣaviśuddhyarthaṁ pibēdityarthaḥ| aśmarīcikitsitaṁ yadatra vāraṁvāraṁ bhaṇitaṁ, tadatyantahitatvāpādanārtham| kēcit bhōjasaṁvādād balādikaṁ yōgacatuṣṭayaṁ manyantē; tanna, vr̥ddhānāmasammatatvāt||44-45||

Meaning of the commentary

The commentary says balā is well known; śvadaṃṣṭrā is gokṣura; krauñca is a bird, commonly called 'kaicara' (the ingredient is a plant with that name); kokilākṣaka is khaggalī; śataparvaka is water-gaṇḍīra; akṣabīja is bibhītaka kernel. The stone regimen is mentioned repeatedly to stress how beneficial it is. Some, following Bhoja, count the balā and the rest as four yogas; the commentary rejects this as not accepted by elders.

Key terms

krauñcāsthi (krau~jcāsthi)
A named ingredient (a plant known as 'kaicara').
surā
Fermented liquor.

Adhikarana 31 (46) · Śloka 46

pāṭalākṣāramāhr̥tya saptakr̥tvaḥ parisrutam | pibēnmūtravikāraghnaṁ saṁsr̥ṣṭaṁ tailamātrayā ||46||

View original

पाटलाक्षारमाहृत्य सप्तकृत्वः परिस्रुतम् | पिबेन्मूत्रविकारघ्नं संसृष्टं तैलमात्रया ||४६||

Meaning of the śloka

Kṣāra (alkali) of pāṭalā, obtained and strained seven times, mixed with a little oil, drunk, destroys urinary disorders.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

pāṭalākṣāramityādi| saptakr̥tvaḥ saptavārān| parisrutaṁ gālitam| saṁsr̥ṣṭaṁ saṁyuktam| tailamātrayā stōkēna tailēna| atra mātrāśabdō'lpavācī| yathā- “mātrāṁ khādēdbubhukṣitaḥ” ityādiṣu| atra kṣārasya tōyasya ca pramāṇaṁ kṣārakalpōktaṁ jñātavyam| tēna caturguṇēna jalēna kṣāraḥ parisrāvaṇīyaḥ||46||

Meaning of the commentary

The commentary says the alkali is filtered seven times; the alkali water is made by the rule given in the kṣāra chapter, with four times water; 'a little oil' means a small amount, as in the expression 'a small measure'.

Key terms

pāṭalākṣāra
Alkali from pāṭalā ash.
parisrutam
Strained, filtered.

Adhikarana 32 (47) · Śloka 47

nalāśmabhēdadarbhēkṣutrapusairvārubījakān | kṣīrē pariśr̥tān tatra pibēt sarpiḥsamāyutān ||47||

View original

नलाश्मभेददर्भेक्षुत्रपुसैर्वारुबीजकान् | क्षीरे परिशृतान् तत्र पिबेत् सर्पिःसमायुतान् ||४७||

Meaning of the śloka

Nala, aśmabheda, darbha, ikṣu, trapusa and ervāru seeds, cooked in milk, may be drunk there, mixed with ghṛta.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

nalāśmabhēdētyādi| nalaḥ svanāmaprasiddhaḥ śuṣiraparvā, aśmabhēdaḥ pāṣāṇabhēdaḥ, ērvāruḥ grīṣmakarkaṭikā, bījakaḥ asanasāraḥ| kārtikakuṇḍastu vr̥ddhakāśyapīyasaṁvādāttrapusairvārubījānyēvācakṣatē, bījakānityatra svārthikāśca prakr̥tiliṅgavacanānyatikrāmantītyuktatvāt puṁliṅgatēti ca kathayati tatra| mūtrāghātē||47||

Meaning of the commentary

The commentary explains: nala is a hollow-jointed reed; aśmabheda is pāṣāṇabheda; ervāru is summer cucumber; bījaka is asanasāra. Kārttikakuṇḍa reads it as the seeds of trapusa and ervāru alone, quoting Vṛddhakāśyapa, saying that the word 'bījaka' does not go beyond the natural gender and number, so it is masculine.

Key terms

aśmabheda
Pāṣāṇabheda (stone-breaker).
bījaka
Asanasāra (Pterocarpus marsupium heartwood).

Adhikarana 33 (48) · Śloka 49

pāṭalyā yāvaśūkācca pāribhadrāttilādāpi | kṣārōdakēna matimān tvagēlōṣaṇacūrṇakam ||48|| pibēdguḍēna miśraṁ vā lihyāllēhān pr̥thak pr̥thak |49|

View original

पाटल्या यावशूकाच्च पारिभद्रात्तिलादापि | क्षारोदकेन मतिमान् त्वगेलोषणचूर्णकम् ||४८|| पिबेद्गुडेन मिश्रं वा लिह्याल्लेहान् पृथक् पृथक् |४९|

Meaning of the śloka

The wise physician should give the bark powder of ela and uṣaṇa with the alkali water of pāṭalī, yavaśūka, pāribhadra and tila, drunk, or mixed with jaggery and licked, as separate licks, one by one.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

pāṭalyā ityādi| yāvaśūkō yavakṣāraḥ| pāribhadraḥ parvatanimbaḥ, anyē pāribhadraśabdēna kaṇṭakivr̥kṣaṁ raktakusumaṁ phalabhadrasañjñakaṁ vadanti| ūṣaṇaṁ pippalī| pāṭalyādīnāṁ kṣārōdakēna saha tvagēlōṣaṇacūrṇaṁ pibēt, pāṭalyādikṣārōdakaguḍakr̥tān lēhān vā lihyāt| kārtikakuṇḍastu ‘tvagēlōṣaṇacūrṇakaṁ’ ityatra ‘tvagēlōṣaṇasaṁyutam’ iti paṭhati| tatra pāṭalyāditilāntānāṁ dravyāṇāṁ yat cūrṇaṁ tat kṣārōdakēna muṣkakakṣārōdakēna pibēt, tatkr̥tānvā pr̥thak pr̥thak tvagēlōṣaṇasaṁyutān lēhān guḍamiśritān lihyāditi vyākhyānayati| tathā ca viśvāmitraḥ- ‘pāṭalyāḥ pāribhadrādvā tilādvā'pi yavāgrajāt| kaṇailātvagyutaṁ cūrṇaṁ muṣkakakṣāravāriṇā|| pibēdguḍēna miśraṁ vā lihyāllēhān pr̥thak pr̥thak’ iti| ‘gatimān’ ityatra ‘madirāṁ’ iti kēcit paṭhanti, tathā ‘guḍēna miśraṁ vā’ ityatra ‘guḍōpadaṁśaṁ vā’ iti ca paṭhanti| tacca pāṭhadvayamanārṣam||48||

Meaning of the commentary

The commentary explains: yavaśūka is yavakṣāra; pāribhadra is parvatanimba, though others say a red-flowered thorny tree called phalabhadra; ūṣaṇa is pippalī. The powder of tvac-ela-ūṣaṇa is drunk with the alkali water of pāṭalī and the others, or licks made with the alkali water and jaggery are licked. Kārttikakuṇḍa reads 'tvageloṣaṇasaṃyutam' and explains the powder of pāṭalī to tila with muṣkaka-alkali water, quoting Viśvāmitra. Others read 'madirā' for 'the wise', and 'jaggery as relish', which the commentary calls non-original.

Key terms

kṣārodaka
Alkali water.
yavaśūka
Yavakṣāra.

Adhikarana 34 (49-50) · Śloka 50

ata ūrdhvaṁ pravakṣyāmi mūtradōṣē kramaṁ hitam ||49|| snēhasvēdōpapannānāṁ hitaṁ tēṣu virēcanam | tataḥ saṁśuddhadēhānāṁ hitāścōttarabastayaḥ ||50||

View original

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि मूत्रदोषे क्रमं हितम् ||४९|| स्नेहस्वेदोपपन्नानां हितं तेषु विरेचनम् | ततः संशुद्धदेहानां हिताश्चोत्तरबस्तयः ||५०||

Meaning of the śloka

Now I shall tell the beneficial sequence in urinary disorders: for those prepared by oleation and sweating, purgation is beneficial; after which, for those whose bodies are well cleansed, uttarabastis are beneficial.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sāmānyēna ca kriyākramārthamāha- ata ūrdhvamityādi| tēṣu mūtradōṣēṣu| ‘tēṣu virēcanaṁ’ ityatra ‘snēhavirēcanaṁ’ iti kēcit paṭhanti| kārtikakuṇḍasta imaṁ pāṭhaṁ na paṭhati, ‘kaṣāyakalkasarpīṣi’ ityādinaiva gatārthatvāt| jējjaṭācāryastu snigdhaśuddhadēhānāṁ pūrvōktā yōgāḥ prayōktavyā ityāvēdanāya paṭhati, tatpaṭhitatvānmayā'pi paṭhitaḥ||49-50||

Meaning of the commentary

The commentary gives the general treatment sequence. Some read 'snehavirecana' for 'virecana'. Kārttikakuṇḍa does not read this verse, since it is implied by 'decoctions, pastes, ghṛtas' and the like; Jejjaṭācārya reads it to indicate that the earlier yogas are used in the oleated and cleansed; the commentator follows Jejjaṭa.

Key terms

virecana
Purgation.
uttarabasti
Urethral or genital enema.

Adhikarana 35 (51) · Śloka 51

sttrīṇāmatiprasaṅgēna śōṇitaṁ yasya dr̥śyatē | maithunōparamastasya br̥ṁhaṇaśca vidhiḥ smr̥taḥ ||51||

View original

स्त्त्रीणामतिप्रसङ्गेन शोणितं यस्य दृश्यते | मैथुनोपरमस्तस्य बृंहणश्च विधिः स्मृतः ||५१||

Meaning of the śloka

In one in whom blood is seen (in the urine) from excessive indulgence with women, abstinence from intercourse and a nourishing regimen are recommended.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

atra ca kēcinmūtradōṣaprasaṅgēna mūtramārgapravr̥ttaraktasyāpi vidhānaṁ kathayanti strīṇāmityādi| atiprasaṅgēna atyantasēvayā| maithunōparamō maithunanivr̥ttiḥ| br̥ṁhaṇaśca vidhiḥ māṁsakṣīraghr̥tādisēvanam| amumapi pāṭhaṁ kārtikakuṇḍō na paṭhati, śukrakṣayaliṅgēnaivōktatvāt saṅkhyātirēkabhayācca; jējjaṭastu prakaraṇāt tathā śiṣyasukhabōdhārthaṁ paṭhati ; tatpaṭhitatvānmayā'pi paṭhitaḥ||51||

Meaning of the commentary

The commentary says some state, on the occasion of urinary disorders, a regimen for blood passed by the urinary path. 'Excess indulgence' is over-use; abstinence is stopping intercourse; a nourishing regimen means eating meat, milk, ghṛta and the like. Kārttikakuṇḍa does not read this verse, since it is implied by the signs of semen depletion and to avoid exceeding the count; Jejjaṭa reads it for context and ease of students; the commentator follows Jejjaṭa.

Key terms

bṛṃhaṇa
Nourishing regimen.
maithunoparama
Abstinence from intercourse.

Adhikarana 36 (52) · Śloka 52

tāmracūḍavasā tailaṁ hitaṁ cōttarabastiṣu | vidhānaṁ tasya pūrvaṁ hi vyāsataḥ parikīrtitam ||52||

View original

ताम्रचूडवसा तैलं हितं चोत्तरबस्तिषु | विधानं तस्य पूर्वं हि व्यासतः परिकीर्तितम् ||५२||

Meaning of the śloka

Cock's fat and oil are beneficial in uttarabastis; its procedure has been fully described before.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

kimētadēva tatra raktē hitamutānyadapītyāha- tāmracūḍētyādi| tāmracūḍavasā kukkuṭavasā, vidhānaṁ vidhiḥ, uttarabastiṣu uttarabasticikitsitē, tasya uttarabastēḥ, ‘vyāsataḥ’ ityatra ‘vyāpadaḥ’ iti kēcit paṭhanti||52||

Meaning of the commentary

The commentary asks whether this alone is beneficial in blood in the urine or other things too. Tāmracūḍa-vasā is cock's fat; the procedure is in the uttarabasti treatment; some read 'vyāpadaḥ' (complications) for 'vyāsataḥ' (fully).

Key terms

tāmracūḍavasā
Fat of the cock.
uttarabasti
Urethral or genital enema.

Adhikarana 37 (53-57) · Śloka 57

kṣaudrārdhapātraṁ dattvā ca pātraṁ tu kṣīrasarpiṣaḥ | śarkarāyāśca cūrṇaṁ ca drākṣācūrṇaṁ ca tatsamam ||53|| svayaṅguptāphalaṁ caiva tathaivēkṣurakasya ca | pippalīcūrṇasaṁyuktamardhabhāgaṁ prakalpayēt ||54|| tadaikadhyaṁ samānīya khajēnābhipramanthayēt | tataḥ pāṇitalaṁ cūrṇaṁ līḍhvā kṣīraṁ tataḥ pibēt ||55|| ētat sarpiḥ prayuñjānaḥ śuddhadēhō naraḥ sadā | mūtradōṣāñjayēt sarvānanyayōgaiḥ sudurjayān ||56|| jayēcchōṇitadōṣāṁśca vandhyā garbhaṁ labhēta ca | nārī caitat prayuñjānā yōnidōṣāt pramucyatē ||57||

View original

क्षौद्रार्धपात्रं दत्त्वा च पात्रं तु क्षीरसर्पिषः | शर्करायाश्च चूर्णं च द्राक्षाचूर्णं च तत्समम् ||५३|| स्वयङ्गुप्ताफलं चैव तथैवेक्षुरकस्य च | पिप्पलीचूर्णसंयुक्तमर्धभागं प्रकल्पयेत् ||५४|| तदैकध्यं समानीय खजेनाभिप्रमन्थयेत् | ततः पाणितलं चूर्णं लीढ्वा क्षीरं ततः पिबेत् ||५५|| एतत् सर्पिः प्रयुञ्जानः शुद्धदेहो नरः सदा | मूत्रदोषाञ्जयेत् सर्वानन्ययोगैः सुदुर्जयान् ||५६|| जयेच्छोणितदोषांश्च वन्ध्या गर्भं लभेत च | नारी चैतत् प्रयुञ्जाना योनिदोषात् प्रमुच्यते ||५७||

Meaning of the śloka

A half-vessel of honey and a vessel of milk-ghṛta, sugar powder and grape powder in equal amounts, kapikacchū fruit and ikṣuraka in the same way, with half a part of pippalī powder: all this is brought together and churned with a stick; then a handful of the powder is licked and milk is drunk after it. One who uses this ghṛta, with a purified body, always overcomes all urinary disorders that are otherwise very hard to overcome; it overcomes disorders of blood; a barren woman obtains a child; a woman who uses it is freed from disorders of the womb.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

kṣaudrārdhapātramityādi| kṣaudrārdhapātraṁ madhvardhāḍhakaṁ, kṣīrasarpiṣaḥ kṣīrasammathanōtthaghr̥tasya| svayaṅguptāphalādīnāṁ pippalyantānāṁ cūrṇamardhabhāgaṁ prakalpayēdityarthaḥ| svayaṅguptā kapikacchūḥ, hakṣurakaḥ kōkilākṣakaḥ, khajēna manthanadaṇḍēna; pāṇitalaṁ cūrṇamiti aṅgulirahitaṁ hastatalaṁ cūrṇamityarthaḥ; anyē pāṇitalaśabdēna karṣaṁ vadanti||53-57||

Meaning of the commentary

The commentary explains: 'half-vessel of honey' is half an āḍhaka of honey; the ghṛta is from churned milk; the powders of kapikacchū fruit through pippalī are in half part; svayaṃguptā is kapikacchū; ikṣuraka is kokilākṣaka; 'with a stick' is with the churning rod; 'a handful' means a palm without the fingers, or a karṣa per others.

Key terms

svayaṃguptā
Kapikacchū (velvet bean).
ikṣuraka
Kokilākṣaka.
vandhyā
A barren woman.

Adhikarana 38 (58-64) · Śloka 65

balā kōlāsthi madhukaṁ śvadaṁṣṭrā'tha śatāvarī | mr̥ṇālaṁ ca kaśēruśca bījānīkṣurakasya ca ||58|| sahasravīryāṁ'śumatī payasyā saha kālayā | śr̥gālavinnā'tibalā br̥ṁhaṇīyō gaṇastathā ||59|| ētāni samabhāgāni matimān saha sādhayēt | caturguṇēna payasā guḍasya tulayā saha ||60|| drōṇāvaśiṣṭaṁ tat pūtaṁ pacēttēna ghr̥tāḍhakam | tat siddhaṁ kalaśē sthāpyaṁ kṣaudraprasthēna saṁyutam ||61|| sarpirētat prayuñjānō mūtradōṣāt pramucyatē | tugākṣīryāśca cūrṇāni śarkarāyāstathaiva ca ||62|| kṣaudrēṇa tulyānyālōḍya praśastē'hani lēhayēt | tasya khādēdyathāśakti mātrāṁ kṣīraṁ tataḥ pibēt ||63|| śukradōṣāñjayēnmartyaḥ prāśya samyak suyantritaḥ | vyavāyakṣīṇarētāstu sadyaḥ saṁlabhatē sukham ||64|| ōjasvī balavānmartyaḥ pibannēva ca hr̥ṣyati |65|

View original

बला कोलास्थि मधुकं श्वदंष्ट्राऽथ शतावरी | मृणालं च कशेरुश्च बीजानीक्षुरकस्य च ||५८|| सहस्रवीर्यांऽशुमती पयस्या सह कालया | शृगालविन्नाऽतिबला बृंहणीयो गणस्तथा ||५९|| एतानि समभागानि मतिमान् सह साधयेत् | चतुर्गुणेन पयसा गुडस्य तुलया सह ||६०|| द्रोणावशिष्टं तत् पूतं पचेत्तेन घृताढकम् | तत् सिद्धं कलशे स्थाप्यं क्षौद्रप्रस्थेन संयुतम् ||६१|| सर्पिरेतत् प्रयुञ्जानो मूत्रदोषात् प्रमुच्यते | तुगाक्षीर्याश्च चूर्णानि शर्करायास्तथैव च ||६२|| क्षौद्रेण तुल्यान्यालोड्य प्रशस्तेऽहनि लेहयेत् | तस्य खादेद्यथाशक्ति मात्रां क्षीरं ततः पिबेत् ||६३|| शुक्रदोषाञ्जयेन्मर्त्यः प्राश्य सम्यक् सुयन्त्रितः | व्यवायक्षीणरेतास्तु सद्यः संलभते सुखम् ||६४|| ओजस्वी बलवान्मर्त्यः पिबन्नेव च हृष्यति |६५|

Meaning of the śloka

A long ghṛta (balāghṛta) formula: balā, kola-stone kernel, madhuka, śvadaṃṣṭrā, śatāvarī, lotus stalk, kaseru, ikṣuraka seeds, sahasravīryā, aṃśumatī, payasyā, kālā, śṛgālavinnā, atibalā and the nourishing group, in equal parts, boiled with four times milk and a tulā of jaggery; reduced to a droṇa, strained; an āḍhaka of ghṛta is cooked with it and stored in a jar with a prastha of honey. One who uses this ghṛta is freed from urinary disorder. Powders of tugākṣīrī and sugar, equal to honey, are mixed and licked on an auspicious day, in a dose as suits, followed by milk: a man well restrained overcomes disorders of semen; one whose semen has been wasted by intercourse quickly gains comfort; vigorous and strong, he delights even as he drinks.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

agarbhaṁ balāghr̥tamāha- balētyādi| kōlāsthi badaramajjā, madhukaṁ yaṣṭīmadhu, śvadaṁṣṭrā gōkṣurakaḥ, ikṣurakaḥ kōkilākṣaḥ, sahasravīryā dūrvā, aṁśumatī śālaparṇī, payasyā arkapuṣpī, dugdhikāmanyē, kālā kālānusārivā, śrīparṇikāmanyē, śr̥gālavinnā pr̥śniparṇī, br̥ṁhaṇīyō gaṇō guḍūcīvarjitaḥ kākōlyādiḥ ‘guḍūcīrahitō vargaḥ kākōlyādirudāhr̥taḥ| br̥ṁhaṇīyaḥ’ ityādisamānatantrasaṁvādāt| caturguṇēna payasā dugdhēna, jalēnētyanyē| pūtaṁ vastragālitam| pacēttēna ghr̥tāḍhakamiti akalkamēva| kārtikakuṇḍastvamuṁ yōgamanyathā paṭhati vyākhyānayati ca, sa ca granthagauravabhayānna likhitaḥ| kēcidēnamanārṣaṁ vadanti; tanna, sukīrasudhīrādibhiṣṭīkākr̥dbhirārṣatvēna varṇitatvāt||58-64||-

Meaning of the commentary

The commentary explains the balā ghṛta. Kola-asthi is jujube kernel; śvadaṃṣṭrā is gokṣura; ikṣuraka is kokilākṣa; sahasravīryā is dūrvā; aṃśumatī is śālaparṇī; payasyā is arkapuṣpī, or dugdhikā per others; kālā is kālānusārivā, or śrīparṇikā per others; śṛgālavinnā is pṛśniparṇī; the nourishing group is kākolī and the rest except guḍūcī, by agreement with another tantra. 'Four times milk' means milk (some say water). 'Strained' means through cloth; the ghṛta is cooked with the decoction alone, without paste. Kārttikakuṇḍa reads and explains this yoga differently; omitted for length. Some call this yoga non-original, but the commentary says the earlier commentators Sukīra, Sudhīra and others described it as original.

Key terms

balāghṛta
A named ghṛta made with balā and a nourishing drug group.
tugākṣīrī
Vaṃśalocanā.
śukradoṣa
Disorder of semen.

Adhikarana 39 (65-72) · Śloka 72

citrakaḥ sārivā caiva balā kālānusārivā ||65|| drākṣā viśālā pippalyastathā citraphalā bhavēt | tathaiva madhukaṁ pathyāṁ dadyādāmalakāni ca ||66|| ghr̥tāḍhakaṁ pacēdēbhiḥ kalkaiḥ karṣasamanvitaiḥ | kṣīradrōṇē jaladrōṇē tatsiddhamavatārayēt ||67|| śītaṁ parisrutaṁ caiva śarkarāprasthasaṁyutam | tugākṣīryāśca tat sarvaṁ matimān parimiśrayēt ||68|| tatō mitaṁ pibētkālē yathādōṣaṁ yathābalam | vātarētāḥ ślēṣmarētāḥ pittarētāstu yō bhavēt ||69|| raktarētā granthirētāḥ pibēdicchannarōgatām | jīvanīyaṁ ca vr̥ṣyaṁ ca sarpirētadbalāvaham ||70|| prajñāhitaṁ ca dhanyaṁ ca sarvarōgāpahaṁ śivam | sarpirētat prayuñjānā strī garbhaṁ labhatē'cirāt ||71|| asr̥gdōṣāñjayēccāpi yōnidōṣāṁśca saṁhatān | mūtradōṣēṣu sarvēṣu kuryādētaccikitsitam ||72||

View original

चित्रकः सारिवा चैव बला कालानुसारिवा ||६५|| द्राक्षा विशाला पिप्पल्यस्तथा चित्रफला भवेत् | तथैव मधुकं पथ्यां दद्यादामलकानि च ||६६|| घृताढकं पचेदेभिः कल्कैः कर्षसमन्वितैः | क्षीरद्रोणे जलद्रोणे तत्सिद्धमवतारयेत् ||६७|| शीतं परिस्रुतं चैव शर्कराप्रस्थसंयुतम् | तुगाक्षीर्याश्च तत् सर्वं मतिमान् परिमिश्रयेत् ||६८|| ततो मितं पिबेत्काले यथादोषं यथाबलम् | वातरेताः श्लेष्मरेताः पित्तरेतास्तु यो भवेत् ||६९|| रक्तरेता ग्रन्थिरेताः पिबेदिच्छन्नरोगताम् | जीवनीयं च वृष्यं च सर्पिरेतद्बलावहम् ||७०|| प्रज्ञाहितं च धन्यं च सर्वरोगापहं शिवम् | सर्पिरेतत् प्रयुञ्जाना स्त्री गर्भं लभतेऽचिरात् ||७१|| असृग्दोषाञ्जयेच्चापि योनिदोषांश्च संहतान् | मूत्रदोषेषु सर्वेषु कुर्यादेतच्चिकित्सितम् ||७२||

Meaning of the śloka

Citraka, sārivā, balā, kālānusārivā, drākṣā, viśālā, pippalī, citraphalā, madhuka, pathyā and āmalaka are given as pastes in karṣa measure; an āḍhaka of ghṛta is cooked with them in a droṇa of milk and a droṇa of water; the cooked ghṛta is taken down, cooled and strained, mixed with a prastha of sugar and tugākṣīrī, all well combined by the wise. Then he should drink a measure at the proper time according to doṣa and strength: a man with vāta-, kapha-, pitta-, blood- or knot-type semen, wishing to be free of disease. This ghṛta is life-giving and virilising, strength-bringing, good for intelligence, wealth-giving, removing all diseases, auspicious; a woman using this ghṛta soon conceives; it overcomes blood disorders and clotted disorders of the womb; this is the treatment in all urinary disorders.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

mahābalaṁ ghr̥tamāha- citraka ityādi| citraphalā guḍadugdhikā indravāruṇīparyāyā | tugākṣīryāścētyatrāpi prasthasaṁyutamiti sambadhyatē| mitaṁ mātrōpētam| yathābalamityasya prāk agniśabdō luptō draṣṭavya; tēna yathāgnibalamityarthaḥ| kēcididaṁ ghr̥taṁ na paṭhanti||65-72||

Meaning of the commentary

The commentary describes the mahābalā ghṛta. Citraphalā is guḍadugdhikā, a synonym of indravāruṇī. 'And tugākṣīrī' also takes 'with a prastha'. Mita means in measure; 'according to strength' is understood as 'according to the strength of digestive fire'. Some do not read this ghṛta.

Key terms

mahābalā ghṛta
A named ghṛta formula.
citraphalā
Indravāruṇī (Citrullus colocynthis), a strong purgative.
vṛṣya
Virilising, aphrodisiac.

Adhikarana puṣpikā · Śloka 58

iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrāntargatē kāyacikitsātantrē mūtrāghātapratiṣēdhō nāma (viṁśō'dhyāyaḥ, āditaḥ) aṣṭapañcāśattamō'dhyāyaḥ ||58||

View original

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे मूत्राघातप्रतिषेधो नाम (विंशोऽध्यायः, आदितः) अष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ||५८||

Meaning of the śloka

Thus ends the fifty-eighth chapter (the twentieth from the beginning of this section), named Mūtrāghātapratiṣedha, in the Kāyacikitsā-tantra within the Uttaratantra of the Suśruta Saṃhitā.

🔊 Audio coming soon

Show commentary

iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrē mūtrāghātapratiṣēdhō nāmāṣṭapañcāśatamō'dhyāyaḥ||58||

Meaning of the commentary

Thus ends the fifty-eighth chapter, named Mūtrāghātapratiṣedha, in the Uttaratantra, in the Suśruta commentary called Nibandhasaṅgraha composed by Śrī Ḍalhaṇa.

Key terms

mūtrāghātapratiṣedha
The chapter on measures against urinary obstruction.
nibandhasaṅgraha
Ḍalhaṇa's commentary on the Suśruta Saṃhitā.