6. sarvagatarōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

अथातः सर्वगतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

स्यन्दास्तु चत्वार इहोपदिष्टास्तावन्त एवेह तथाऽधिमन्थाः | शोफान्वितोऽशोफयुतश्च पाकावित्येवमेते दश सम्प्रदिष्टाः ||३|| हताधिमन्थोऽनिलपर्ययश्च शुष्काक्षिपाकोऽन्यत एव वातः | दृष्टिस्तथाऽम्लाध्युषिता सिराणामुत्पातहर्षावपि सर्वभागाः ||४||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

प्रायेण सर्वे नयनामयास्तु भवन्त्यभिष्यन्दनिमित्तमूलाः | तस्मादभिष्यन्दमुदीर्यमाणमुपाचरेदाशु हिताय धीमान् ||५||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

निस्तोदनं स्तम्भनरोमहर्षसङ्घर्षपारुष्यशिरोभितापाः | विशुष्कभावः शिशिराश्रुता च वाताभिपन्ने नयने भवन्ति ||६||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

दाहप्रपाकौ शिशिराभिनन्दा धूमायनं बाष्पसमुच्छ्रयश्च | उष्णाश्रुता पीतकनेत्रता च पित्ताभिपन्ने नयने भवन्ति ||७||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

उष्णाभिनन्दा गुरुताऽक्षिशोफः कण्डूपदेहौ सितताऽतिशैत्यम् | स्रावो मुहुः पिच्छिल एव चापि कफाभिपन्ने नयने भवन्ति ||८||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

ताम्राश्रुता लोहितनेत्रता च राज्यः समन्तादतिलोहिताश्च | पित्तस्य लिङ्गानि च यानि तानि रक्ताभिपन्ने नयने भवन्ति ||९||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

वृद्धैरेतैरभिष्यन्दैर्नराणामक्रियावताम् | तावन्तस्त्वधिमन्थाः स्युर्नयने तीव्रवेदनाः ||१०||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

उत्पाट्यत इवात्यर्थं नेत्रं निर्मथ्यते तथा | शिरसोऽर्धं च तं विद्यादधिमन्थं स्वलक्षणैः ||११||

Adhikarana 10 (12-13) · Śloka 13

नेत्रमुत्पाट्यत इव मथ्यतेऽरणिवच्च यत् | सङ्घर्षतोदनिर्भेदमांससंरब्धमाविलम् ||१२|| कुञ्चनास्फोटनाध्मानवेपथुव्यथनैर्युतम् | शिरसोऽर्धं च येन स्यादधिमन्थः स मारुतात् ||१३||

Adhikarana 11 (14-15) · Śloka 15

रक्तराजिचितं स्रावि वह्निनेवावदह्यते | यकृत्पिण्डोपमं दाहि क्षारेणाक्तमिव क्षतम् ||१४|| प्रपक्वोच्छूनवर्त्मान्तं सस्वेदं पीतदर्शनम् | मूर्च्छाशिरोदाहयुतं पित्तेनाक्ष्यधिमन्थितम् ||१५||

Adhikarana 12 (16-17) · Śloka 17

शोफवन्नातिसंरब्धं स्रावकण्डूसमन्वितम् | शैत्यगौरवपैच्छिल्यदूषिकाहर्षणान्वितम् ||१६|| रूपं पश्यति दुःखेन पांशुपूर्णमिवाविलम् | नासाध्मानशिरोदुःखयुतं श्लेष्माधिमन्थितम् ||१७||

Adhikarana 13 (18-19) · Śloka 19

बन्धुजीवप्रतीकाशं ताम्यति स्पर्शनाक्षमम् | रक्तास्रावं सनिस्तोदं पश्यत्यग्निनिभा दिशः ||१८|| रक्तमग्नारिष्टवच्च कृष्णभागश्च लक्ष्यते | यद्दीप्तं रक्तपर्यन्तं तद्रक्तेनाधिमन्थितम् ||१९||

Adhikarana 14 (20) · Śloka 20

हन्याद्दृष्टिं सप्तरात्रात् कफोत्थोऽधीमन्थोऽसृक्सम्भवः पञ्चरात्रात् | षड्रात्राद्वै मारुतोत्थो निहान्यान्मिथ्याचारात् पैत्तिकः सद्य एव ||२०||

Adhikarana 15 (21-22) · Śloka 22

कण्डूपदेहाश्रुयुतः पक्वोदुम्बरसन्निभः | दाहसंहर्षताम्रत्वशोफनिस्तोदगौरवैः ||२१|| जुष्टो मुहुः स्रवेच्चास्रमुष्णशीताम्बु पिच्छिलम् | संरम्भी पच्यते यश्च नेत्रपाकः सशोफजः ||२२||

Adhikarana 16 (23) · Śloka 23

शोफहीनानि लिङ्गानि नेत्रपाके त्वशोफजे |२३|

Adhikarana 17 (23) · Śloka 23

उपेक्षणादक्षि यदाऽधिमन्थो वातात्मकः सादयति प्रसह्य | रुजाभिरुग्राभिरसाध्य एष हताधिमन्थः खलु नाम रोगः ||२३||

Adhikarana 18 (24) · Śloka 24

अन्तःसिराणां श्वसनः स्थितो दृष्टिं प्रतिक्षिपन् | हताधिमन्थं जनयेत्तमसाध्यं विदुर्बुधाः ||२४||

Adhikarana 19 (25) · Śloka 25

पक्ष्मद्वयाक्षिभ्रुवमाश्रितस्तु यत्रानिलः सञ्चरति प्रदुष्टः | पर्यायशश्चापि रुजः करोति तं वातपर्यायमुदाहरन्ति ||२५||

Adhikarana 20 (26) · Śloka 26

यत् कूणितं दारुणरूक्षवर्त्म विलोकने चाविलदर्शनं यत् | सुदारुणं यत् प्रतिबोधने च शुष्काक्षिपाकोपहतं तदक्षि ||२६||

Adhikarana 21 (27) · Śloka 27

यस्यावटूकर्णशिरोहनुस्थो मन्यागतो वाऽप्यनिलोऽन्यतो वा | कुर्याद्रुजोऽति भ्रुवि लोचने वा तमन्यतोवातमुदाहरन्ति ||२७||

Adhikarana 22 (28) · Śloka 28

अम्लेन भुक्तेन विदाहिना च सञ्छाद्यते सर्वत एव नेत्रम् | शोफान्वितं लोहितकैः सनीलैरेतादृगम्लाध्युषितं वदन्ति ||२८||

Adhikarana 23 (29) · Śloka 29

अवेदना वाऽपि सवेदना वा यस्याक्षिराज्यो हि भवन्ति ताम्राः | मुहुर्विरज्यन्ति च ताः समन्ताद् व्याधिः सिरोत्पात इति प्रदिष्टः ||२९||

Adhikarana 24 (30) · Śloka 30

मोहात् सिरोत्पात उपेक्षितस्तु जायेत रोगस्तु सिराप्रहर्षः | ताम्राच्छमस्रं स्रवति प्रगाढं तथा न शक्नोत्यभिवीक्षितुं च ||३०||

Adhikarana puShpikA · Śloka 6

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रे सर्वगतरोगविज्ञानीयो नाम षष्ठोऽध्यायः ||६||