2. virēcanakalpādhyāyaḥ

Adhikarana virecanakalpAdhyAyaH (2) · Śloka 2

अथातो विरेचनकल्पं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)||२||

Adhikarana trivRucchyAmayoH kalpaH trivRuto guNAshca (1) · Śloka 1

अथ त्रिवृच्छ्यामयोः कल्पः| कषायमधुरा रूक्षा विपाके कटुका त्रिवृत्| कफपित्तप्रशमनी रौक्ष्याच्चानिलकोपनी||१||

Adhikarana trivRutaH saMyogAdikRutA guNAH (2) · Śloka 2

सेदानीमौषधैर्युक्ता वातपित्तकफापहैः| कल्पवैशेष्यमासाद्य जायते सर्वरोगजित्||२||

Adhikarana trivRuto Bedadvayam (3) · Śloka 3

द्विधा ख्यातं च तन्मूलं श्यामं श्यामाऽरुणं त्रिवृत्| |३|

Adhikarana arUNasya viShayaH (3-4) · Śloka 4

| त्रिवृदाख्यं वरतरं निरपायं सुखं तयोः||३|| सुकुमारे शिशौ वृद्धे मृदुकोष्ठे च तद्धितम्| |४|

Adhikarana shyAmasya viShayaH (4-5) · Śloka 5

सापायत्वे विशेषेण हेतुमाह | मूर्च्छासम्मोहहृत्कण्ठकषणक्षणनप्रदम्||४|| श्यामं तीक्ष्णाशुकारित्वादतस्तदपि शस्यते| क्रूरे कोष्ठे बहौ दोषे क्लेशक्षमिणि चातुरे||५||

Adhikarana grahaNavidhiH (6) · Śloka 6

गम्भीरानुगतं श्लक्ष्णमतिर्यग्विसृतं च यत्| गृहीत्वा विसृजेत्काष्ठं त्वचं शुष्कां निधापयेत्||६||

Adhikarana vAtaroge virecanayogaH (7) · Śloka 7

अथ काले ततश्चूर्णं किञ्चिन्नागरसैन्धवम्| वातामये पिबेदम्लैः|७|

Adhikarana pittaroge virecanayogaH (7-8) · Śloka 8

| पैत्ते साज्यसितामधु||७|| क्षीरद्राक्षेक्षुकाश्मर्यस्वादुस्कन्धवरारसैः| |८|

Adhikarana kaParoge virecanayogaH (8-9) · Śloka 9

| कफामये पीलुरसमूत्रमद्याम्लकाञ्जिकैः||८|| पञ्चकोलादिचूर्णैश्च युक्त्या युक्तं कफापहैः| |९|

Adhikarana hRudyo virecanayogaH (9-10) · Śloka 10

| त्रिवृत्कल्ककषायाभ्यां साधितः ससितो हिमः||९|| मधुत्रिजातसंयुक्तो लेहो हृद्यं विरेचनम्| |१०|

Adhikarana sannipAtajvarAdau virecanayogaH (10-11) · Śloka 11

| अजगन्धा तवक्षीरी विदारी शर्करा त्रिवृत्||१०|| चूर्णितं मधुसर्पिर्भ्यां लीढ्वा साधु विरिच्यते| सन्निपातज्वरस्तम्भपिपासादाहपीडितः||११||

Adhikarana sannipAtajvarAdau anyo virecanayogaH (12) · Śloka 12

लिम्पेदन्तस्त्रिवृतया द्विधाकृत्वेक्षुगण्डिकाम्| एकीकृत्य च तत्स्विन्नं पुटपाकेन भक्षयेत्||१२||

Adhikarana vAtarogAdiShu nirapAyo virecanayogaH (13-14) · Śloka 14

भृङ्गैलाभ्यां समा नीली तैस्त्रिवृत्तैश्च शर्करा| चूर्णं फलरसक्षौद्रसक्तुभिस्तर्पणं पिबेत्||१३|| वातपित्तकफोत्थेषु रोगेष्वल्पानलेषु च| नरेषु सुकुमारेषु निरपायं विरेचनम्||१४||

Adhikarana gulmAdiShu virecanayogaH (15-16) · Śloka 16

विडङ्गतण्डुलवरायावशूककणास्त्रिवृत्| सर्वतोऽर्धेन तल्लीढं मध्वाज्येन गुडेन वा||१५|| गुल्मं प्लीहोदरं कासं हलीमकमरोचकम्| कफवातकृतांश्चान्यान् परिमार्ष्टि गदान् बहून्||१६||

Adhikarana kalyANakaguDaH kuShThAdiShu (17-21) · Śloka 21

विडङ्गपिप्पलीमूलत्रिफलाधान्यचित्रकान्| मरीचेन्द्रयवाजाजीपिप्पलीहस्तिपिप्पलीः||१७|| दीप्यकं पञ्चलवणं चूर्णितं कार्षिकं पृथक्| तिलतैलत्रिवृच्चूर्णभागौ चाष्टपलोन्मितौ||१८|| धात्रीफलरसप्रस्थांस्त्रीन् गुडार्धतुलान्वितान्| पक्त्वा मृद्वग्निना खादेत्ततो मात्रामयन्त्रणः||१९|| कुष्ठार्शःकामलागुल्ममेहोदरभगन्दरान्| ग्रहणीपाण्डुरोगांश्च हन्ति पुंसवनश्च सः||२०|| गुडः कल्याणको नाम सर्वेष्वृतुषु यौगिकः| |२१|

Adhikarana avipattiyogo mUtrakRucCrAdiShu (21-23) · Śloka 23

| व्योषत्रिजातकाम्भोदकृमिघ्नामलकैस्त्रिवृत्||२१|| सर्वैः समा समसिता क्षौद्रेण गुटिकाः कृताः| मूत्रकृच्छ्रज्वरच्छर्दिकासशोषभ्रमक्षये||२२|| तापे पाण्ड्वामयेऽल्पेऽग्नौ शस्ताः सर्वविषेषु च| अविपत्तिरयं योगः प्रशस्तः पित्तरोगिणाम्||२३||

Adhikarana varShAsu virecanayogaH (24) · Śloka 24

त्रिवृता कौटजं बीजं पिप्पली विश्वभेषजम्| क्षौद्रद्राक्षारसोपेतं वर्षाकाले विरेचनम्||२४||

Adhikarana sharadi virecanayogaH (25) · Śloka 25

त्रिवृद्दुरालभामुस्तशर्करोदीच्यचन्दनम्| द्राक्षाम्बुना सयष्ट्याह्वसातलं जलदात्यये||२५||

Adhikarana hemante virecanayogaH (26) · Śloka 26

त्रिवृतां चित्रकं पाठामजाजीं सरलं वचाम्| स्वर्णक्षीरीं च हेमन्ते चूर्णमुष्णाम्बुना पिबेत्||२६||

Adhikarana grIShme virecanayogaH (27) · Śloka 27

त्रिवृता शर्करातुल्या ग्रीष्मकाले विरेचनम्| |२७|

Adhikarana snigdhAnAM sarvartuko virecanayogaH (27-28) · Śloka 28

| त्रिवृत्त्रायन्तिहपुषासातलाकटुरोहिणीः||२७|| स्वर्णक्षीरीं च सञ्चूर्ण्य गोमूत्रे भावयेत्त्र्यहम्| एष सर्वर्तुको योगः स्निग्धानां मलदोषहृत्||२८||

Adhikarana rUkShANAM sarvartuko virecanayogaH (29-1) · Śloka 1

श्यामात्रिवृद्दुरालम्भाहस्तिपिप्पलिवत्सकम्| नीलिनीकटुकामुस्ताश्रेष्ठायुक्तं सुचूर्णितम्||२९|| रसाज्योष्णाम्बुभिः शस्तं रूक्षाणामपि सर्वदा| |३०| इति त्रिवृच्छ्यामयोः कल्पः||१||

Adhikarana rAjavRukShakalpaH jvarAdiShu virecanayogaH (30-31) · Śloka 31

अथ राजवृक्षकल्पः| | ज्वरहृद्रोगवातासृगुदावर्तादिरोगिषु||३०|| राजवृक्षोऽधिकं पथ्यो मृदुर्मधुरशीतलः| |३१|

Adhikarana bAlAdiShu visheSheNa yogaH (31-32) · Śloka 32

| बाले वृद्धे क्षते क्षीणे सुकुमारे च मानवे||३१|| योज्यो मृद्वनपायित्वाद्विशेषाच्चतुरङ्गुलः| |३२|

Adhikarana grahaNavidhiH (32-34) · Śloka 34

| फलकाले परिणतं फलं तस्य समाहरेत्||३२|| तेषां गुणवतां भारं सिकतासु विनिक्षिपेत्| सप्तरात्रात्समुद्धृत्य शोषयेदातपे ततः||३३|| ततो मज्जानमुद्धृत्य शुचौ पात्रे निधापयेत्| |३४|

Adhikarana dAhodAvartayoH virecanayogaH (34-35) · Śloka 35

| द्राक्षारसेन तं दद्याद्दाहोदावर्तपीडिते||३४|| चतुर्वर्षे सुखं बाले यावद्द्वादशवार्षिके| |३५|

Adhikarana dAhodAvartayoH anye pa~jca yogAH (35-36) · Śloka 36

| चतुरङ्गुलमज्ज्ञो वा कषायं पाययेद्धिमम्||३५|| दधिमण्डसुरामण्डधात्रीफलरसैः पृथक्| सौवीरकेण वा युक्तम् कल्केन त्रैवृतेन वा||३६||

Adhikarana rAjavRukShAriShTaM virecanayogaH (37-2) · Śloka 2

दन्तीकषाये तन्मज्ज्ञो गुडं जीर्णं च निक्षिपेत्| तमरिष्टं स्थितं मासं पाययेत् पक्षमेव वा||३७|| इति राजवृक्षकल्पः||२||

Adhikarana tilvakakalpaH tilvakamUlacUrNasya yogaH (38-40) · Śloka 40

अथ तिल्वककल्पः| त्वचं तिल्वकमूलस्य त्यक्त्वाऽऽभ्यन्तरवल्कलम्| विशोष्य चूर्णयित्वा च द्वौ भागौ गालयेत्ततः||३८|| रोध्रस्यैव कषायेण तृतीयं तेन भावयेत्| कषाये दशमूलस्य तं भागं भावितं पुनः||३९|| शुष्कं चूर्णं पुनः कृत्वा ततः पाणितलं पिबेत्| मस्तुमूत्रसुरामण्डकोलधात्रीफलाम्बुभिः||४०||

Adhikarana tilvakamUlakalkasya yogaH (41-3) · Śloka 3

तिल्वकस्य कषायेण कल्केन च सशर्करः| सघृतः साधितो लेहः स च श्रेष्ठं विरेचनम्||४१|| इति तिल्वककल्पः||३||

Adhikarana sudhAkalpaH sudhAkShIrasya virecanayogaH (42-47) · Śloka 47

अथ सुधाकल्पः| सुधा भिनत्ति दोषाणां महान्तमपि सञ्चयम्| आश्वेव कष्ठविभ्रंशान्नैव तां कल्पयेदतः||४२|| मृदौ कोष्ठेऽबले बाले स्थविरे दीर्घरोगिणि| कल्प्या गुल्मोदरगरत्वग्रोगमधुमेहिषु||४३|| पाण्डौ दूषीविषे शोफे दोषविभ्रान्तचेतसि| सा श्रेष्ठा कण्टकैस्तीक्ष्णैर्बहुभिश्च समाचिता||४४|| द्विवर्षां वा त्रिवर्षां वा शिशिरान्ते विशेषतः| तां पाटयित्वा शस्त्रेण क्षीरमुद्धारयेत्ततः||४५|| बिल्वादीनां बृहत्योर्वा क्वाथेन सममेकशः| मिश्रयित्वा सुधाक्षीरं ततोऽङ्गारेषु शोषयेत्||४६|| पिबेत्कृत्वा तु गुटिकां मस्तुमूत्रसुरादिभिः| |४७|

Adhikarana sudhAkShIrasya anyo virecanayogaH (47-4) · Śloka 4

| त्रिवृतादीन्नव वरां स्वर्णक्षीरीं ससातलाम्||४७|| सप्ताहं स्नुक्पयः पीतान् रसेनाज्येन वा पिबेत्| तद्वद्व्योषोत्तमाकुम्भनिकुम्भाग्नीन् गुडाम्बुना||४८|| इति सुधाकल्पः||४||

Adhikarana sha~gkhinIphalasya kalpaH saptalAmUlasya kalpaH (49-5) · Śloka 5

अथ शङ्खिनीसप्तलयोः कल्पः| नातिशुष्कं फलं ग्राह्यं शङ्खिन्या निस्तुषीकृतम्| सप्तलायास्तथा मूलं ते तु तीक्ष्णविकाषिणी||४९|| श्लेष्मामयोदरगरश्वयथ्वादिषु कल्पयेत्| अक्षमात्रं तयोः पिण्डं मदिरालवणान्वितम्||५०|| हृद्रोगे वातकफजे तद्वद्गुल्मेऽपि योजयेत्| |५१| इति शङ्खिनीसप्तलयोः कल्पः||५||

Adhikarana dantIdravantyoH kalpaH praklinnadehAdiShu kalpaH (51-57) · Śloka 57

अथ दन्तीद्रवन्त्योः कल्पः| | दन्तिदन्तस्थिरं स्थूलं मूलं दन्तीद्रवन्तिजम्||५१|| आताम्रश्यावतीक्ष्णोष्णमाशुकारि विकाशि च| गुरु प्रकोपि वातस्य पित्तश्लेष्मविलायनम्||५२|| तत्क्षौद्रपिप्पलीलिप्तं स्वेद्यं मृद्दर्भवेष्टितम्| शोष्यं मन्दातपेऽग्न्यर्कौ हतो ह्यस्य विकाशिताम्||५३|| तत्पिबेन्मस्तुमदिरातक्रपीलुरसासवैः| अभिष्यण्णतनुर्गुल्मी प्रमेही जठरी गरी||५४|| गोमृगाजरसैः पाण्डुः कृमिकोष्ठी भगन्दरी| सिद्धं तत्क्वाथकल्काभ्यां दशमूलरसेन च||५५|| विसर्पविद्रध्यलजीकक्षादाहान् जयेद्धृतम्| तैलं तु गुल्ममेहार्शोविबन्धकफमारुतान्||५६|| महास्नेहः शकृच्छुक्रवातसङ्गानिलव्यथाः| इति दन्तीद्रवन्त्योः कल्पः| विरेचने मुख्यतमा नवैते त्रिवृतादयः||५७||

Adhikarana harItakIkalpaH grahaNyAdiShu kalpaH (58-6) · Śloka 6

अथ हरीतकीकल्पः| हरीतकीमपि त्रिवृद्विधानेनोपकल्पयेत्| गुडस्याष्टपले पथ्याविंशतिः स्यात्पलं पलम्||५८|| दन्तीचित्रकयोः कर्षौ पिप्पलीत्रिवृतोर्दश| प्रकल्प्य मोदकानेकं दशमे दशमेऽहनि||५९|| उष्णाम्भोऽनु पिबेत्खादेत्तान् सर्वान्विधिनाऽमुना| एते निष्परिहाराः स्युः सर्वव्याधिनिबर्हणाः||६०|| विशेषाद्ग्रहणीपाण्डुकण्डूकोठार्शसां हिताः| |६१| इति हरीतकीकल्पः||६||

Adhikarana uktAnAM virecanakalpAnAM ki~jcidvisheShaH (2) · Śloka 2

अल्पस्यापि महार्थत्वं प्रभूतस्याल्पकर्मताम्||६१|| कुर्यात्संश्लेषविश्लेषकालसंस्कारयुक्तिभिः| ६१ १/२| त्वक्केसराम्रातकदाडिमैला- सितोपलामाक्षिकमातुलुङ्गैः| मद्येन तैस्तैश्च मनोनुकूलै- र्युक्तानि देयानि विरेचनानि| ६२ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां पञ्चमे कल्पसिद्धिस्थाने विरेचनकल्पो नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||