3. raktapittakāsanidānādhyāyaḥ

Adhikarana raktapittakAsanidAnAdhyAyaH (2) · Śloka 2

अथातो रक्तपित्तकासनिदानं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)|२|

Adhikarana raktapittanidAnam,raktapittasya saMprAptiH (1-2) · Śloka 2

भृशोष्णतीक्ष्णकट्वम्ललवणादिविदाहिभिः| कोद्रवोद्दालकैश्चान्नैस्तद्युक्तैरतिसेवितैः||१|| कुपितं पित्तलैः पित्तं द्रवं रक्तं च मूर्च्छिते| ते मिथस्तुल्यरूपत्वमागम्य व्याप्नुतस्तनुम्||२||

Adhikarana pittasya raktatve vAcye hetuH (3) · Śloka 3

एवमाशङ्क्याह - - - - पित्तं रक्तस्य विकृतेः संसर्गाद्दूषणादपि| गन्धवर्णानुवृत्तेश्च रक्तेन व्यपदिश्यते||३||

Adhikarana raktodgamasthAnam (4) · Śloka 4

तत्कथमेतत् ? इत्याह - - - - प्रभवत्यसृजः स्थानात्प्लीहतो यकृतश्च तत्| |४|

Adhikarana raktapittasya pUrvarUpam (4-7) · Śloka 7

अथास्य पूर्वरूपाण्याह - | शिरोगुरुत्वमरुचिः शीतेच्छा धूमकोऽम्लकः||४|| छर्दिश्छर्दितबैभत्स्यं कासः श्वासो भ्रमः क्लमः| लोहलोहितमत्स्यामगन्धास्यत्वं स्वरक्षयः||५|| रक्तहारिद्रहरितवर्णता नयनादिषु| नीललोहितपीतानां वर्णानामविवेचनम्||६|| स्वप्ने तद्वर्णदर्शित्वं भवत्यस्मिन् भविष्यति| |७|

Adhikarana raktapittasya rUpam (7-8) · Śloka 8

तत्रोर्ध्वगमाह - | ऊर्ध्वं नासाक्षिकर्णास्यैर्मेढ्रयोनिगुदैरधः||७|| कुपितं रोमकूपैश्च समस्तैस्तत्प्रवर्तते| |८|

Adhikarana Urdhvagasya sAdhyatvam virecyatvasya hetutve yuktiH bahvauShadhatvadarSanam (8-10) · Śloka 10

| ऊर्ध्वं साध्यं कफाद्यस्मात्तद्विरेचनसाधनम्||८|| बह्वौषधं च, पित्तस्य विरेको हि वरौषधम्| अनुबन्धी कफो यश्च तत्र तस्यापि शुद्धिकृत्||९|| कषायाः स्वादवोऽप्यस्य विशुद्धश्लेष्मणो हिताः| किमु तिक्ताः कषाया वा ये निसर्गात्कफापहाः||१०||

Adhikarana adhogasya yApyatvam (11-12) · Śloka 12

अधो याप्यं चलाद्यस्मात्तत्प्रच्छर्दनसाधनम्| अल्पौषधं च पित्तस्य वमनं न वरौषधम्||११|| अनुबन्धी चलो यश्च शान्तयेऽपि न तस्य तत्| कषायाश्च हितास्तस्य मधुरा एव केवलम्||१२||

Adhikarana UrdhvAdhogasyAsAdhyatvam (13-15) · Śloka 15

कफमारुतसंसृष्टमसाध्यमुभयायनम्| अशक्यप्रातिलोम्यत्वादभावादौषधस्य च||१३|| न हि संशोधनं किञ्चिदस्त्यस्य प्रतिलोमगम्| शोधनं प्रतिलोमं च रक्तपित्ते भिष्ग्जितम्||१४|| एवमेवोपशमनं सर्वशो विद्यते| संसृष्टेषु हि दोषेषु सर्वजिच्छमनं हितम्||१५||

Adhikarana anubodhidoShaj~jAnopAyaH (16) · Śloka 16

तत्र दोषानुगमनं सिरास्र इव लक्षयेत्| |१६|

Adhikarana raktapittasya upadravAH (16-17) · Śloka 17

| उपद्रवाश्चं विकृतिज्ञानतस्तेषु चाधिकम्||१६|| आशुकारी यतः कासस्तमेवातः प्रवक्ष्यति| |१७|

Adhikarana kAsaprakaraNam, kAsaBedAH (17) · Śloka 17

| पञ्च कासाः स्मृता वातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः||१७||

Adhikarana pa~jcAnAM kShayahetutvam (18) · Śloka 18

क्षयायोपेक्षिताः सर्वे| |१८|

Adhikarana pa~jcAnAmuttarottaraM duHsAdhyatvam (18) · Śloka 18

बलिनश्चोत्तरोत्तरम्| |१८|

Adhikarana pUrvarUpam (18-19) · Śloka 19

तेषां कासानां पूर्वरूपमाह - | तेषां भविष्यतां रूपं कण्ठे कण्डूररोचकः||१८|| शूकपूर्णाभकण्ठत्वम्| |१९|

Adhikarana saMprAptiH (19-21) · Śloka 21

अधुना सर्वकासानां सम्प्राप्तिं दर्शयति - तत्राधो विहतोऽनिलः| ऊर्ध्वं प्रवृत्तः प्राप्योरस्तस्मिन् कण्ठे च संसजन्||१९|| शिरःस्रोतांसि सम्पूर्य ततोऽङ्गान्युत्क्षिपन्निव| क्षिपन्निवाक्षिणी पृष्ठमुरः पार्श्वे च पीडयन्||२०|| प्रवर्तते स वक्त्रेण भिन्नकांस्योपमध्वनिः| |२१|

Adhikarana kAsaBede yuktiH (21-22) · Śloka 22

ननु, कथमेकरूपायां काससम्प्राप्तौ सत्यामनेकरूपता कासरुग्ध्वनीनां जायते ? इत्याह - | हेतुभेदात्प्रतीघातभेदो वायोः सरंहसः||२१|| यद्रुजाशब्दवैषम्यं कासानां जायते ततः| |२२|

Adhikarana vAtakAsasya lakShaNam (22-24) · Śloka 24

अधुना वातकासस्य निदानादिनिर्देशार्थमाह - | कुपितो वातलैर्वातः शुष्कोरःकण्ठवक्क्रताम्||२२|| हृत्पार्श्वोरःशिरःशूलं मोहक्षोभस्वरक्षयान्| करोति शुष्कं कासं च महावेगरुजास्वनम्||२३|| सोऽङ्गहर्षी कफं शुष्कं कृच्छ्रान्मुक्त्वाऽल्पतां व्रजेत्| |२४|

Adhikarana pittakAsasya lakShaNam (24-25) · Śloka 25

| पित्तात्पीताक्षिकफता तिक्तास्यत्वं ज्वरो भ्रमः||२४|| पित्तासृग्वमनं तृष्णा वैस्वर्यं धूमकोऽम्लकः| प्रततं कासवेगेन ज्योतिषामिव दर्शनम्||२५||

Adhikarana kaphakAsasya lakShaNam (26-27) · Śloka 27

कफादुरोऽल्परुड्मूर्द्धहृदयं स्तिमितं गुरु| कण्ठोपलेपः सदनं पीनसच्छर्द्यरोचकाः||२६|| रोमहर्षो घनस्निग्धश्वेतश्लेष्मप्रवर्तनम्| |२७|

Adhikarana kShatakAsasya lakShaNam (27-32) · Śloka 32

इदानीं क्षतकासस्य निदानादि निरूपयति - - - - | युद्धाद्यैः साहसैस्तैस्तैः सेवितैरयथाबलम्||२७|| उरस्यन्तःक्षते वायुः पित्तेनानुगतो बली| कुपितः कुरुते कासं कफं तेन सशोणितम्||२८|| पीतं श्यावं च शुष्कं च ग्रथितं कुथितं बहु| ष्ठीवेत्कण्ठेन रुजता विभिन्नेनेव चोरसा||२९|| सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना| पर्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्यकम्पवान्||३०|| पारावत इवाकूजन् पार्श्वशूली ततोऽस्य च| क्रमाद्वीर्यं रुचिः पक्ता बलं वर्णश्च हीयते||३१|| क्षीणस्य सासृङ्मूत्रत्वं स्याच्च पृष्ठकटीग्रहः| |३२|

Adhikarana kShayakAsasya lakShaNam (32-35) · Śloka 35

इदानीं क्षयकासलक्षणं निरूपयति - - - - | वायुप्रधानाः कुपिता धातवो राजयक्ष्मिणः||३२|| कुर्वन्तिः यक्ष्मायतनैः कासं ष्ठीवेत्कफं ततः| पूतिपूयोपमं पीतं विस्रं हरितलोहितम्||३३|| लुच्येत इव पार्श्वे च हृदयं पततीव च| अकस्मादुष्णशीतेच्छा बह्वाशित्वं बलक्षयः||३४|| स्निग्धप्रसन्नवक्क्रत्वं श्रीमद्दशननेत्रता| ततोऽस्य क्षयरूपाणि सर्वाण्याविर्भवन्ति च||३५||

Adhikarana kShayakAsasya sAdhyatvAdikam (36-37) · Śloka 37

इत्येष क्षयजः कासः क्षीणानां देहनाशनः| याप्यो वा बलिनां, तद्वत् क्षतजोऽभिनवौ तु तौ||३६|| सिध्येतामपि सानाथ्यात्| |३७|

Adhikarana kShatakAsasya sAdhyatvAdikam, kShayakShatakAsayoHsAdhyatvAdikam (37) · Śloka 37

इदानीं शेषाणामपि कासानां साध्ययाप्यविभागं निरूपयति - - - - साध्या दोषैः पृथक् त्रयः| मिश्रा याप्या द्वयात्सर्वे जरसा स्थविरस्य च||३७||

Adhikarana vAtAdyekadoShajakAsAnAM sAdhyatvAdikam dvidoShajakAsAnAM sAdhyatvAdikam sarveShAM kAsAnAM sAdhyatvAdikam kAsasyAnupekShaNIyatvam (3) · Śloka 3

कासाच्छ्वासक्षयच्छर्दिस्वरसादादयो गदाः| भवन्त्युपेक्षया यस्मात्तस्मात्तं त्वरया जयेत्||३८|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने रक्तपित्तकासनिदानं नाम तृतीयोऽध्यायः||३||