Adhikarana annarakShAdhyAyaH saptamaH (2-3) · Śloka 3
অথাতোঽন্নরক্ষাধ্যাযং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাত্রেযাদযো মহর্ষযঃ| (গদ্যসূত্রে||২|| )||৩||
अथातोऽन्नरक्षाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२|| )||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAjanikaTe vaidyasthitiH (1) · Śloka 1
রাজা রাজগৃহাসন্নে প্রাণাচার্যং নিবেশযেত্| সর্বদা স ভবত্যেবং সর্বত্র প্রতিজাগৃবিঃ||১||
राजा राजगृहासन्ने प्राणाचार्यं निवेशयेत्| सर्वदा स भवत्येवं सर्वत्र प्रतिजागृविः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vaidyena rAj~jo~annapAnaM viShAdrakShyam (2) · Śloka 2
ননু, কিমেবং ক্রিযতে? ইত্যাহ- অন্নপানং বিষাদ্রক্ষেদ্বিশেষেণ মহীপতেঃ| যোগক্ষেমৌ তদাযত্তৌ ধর্মাদ্যা যন্নিবন্ধনাঃ||২||
ननु, किमेवं क्रियते? इत्याह- अन्नपानं विषाद्रक्षेद्विशेषेण महीपतेः| योगक्षेमौ तदायत्तौ धर्माद्या यन्निबन्धनाः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saviShAnnalakShaNam (3-4) · Śloka 4
সম্প্রতি বিষদুষ্টস্য ভক্তস্য লক্ষণমাহ ওদনো বিষবান্ সান্দ্রো যাত্যবিস্ত্রাব্যতামিব| চিরেণ পচ্যতে পক্বো ভবেত্পর্যুষিতোপমঃ||৩|| মযূরকণ্ঠতুল্যোষ্মা মোহমূর্ছাপ্রসেককৃত্| হীযতে বর্ণগন্ধাদ্যৈঃ ক্লিদ্যতে চন্দ্রিকাচিতঃ||৪||
सम्प्रति विषदुष्टस्य भक्तस्य लक्षणमाह ओदनो विषवान् सान्द्रो यात्यविस्त्राव्यतामिव| चिरेण पच्यते पक्वो भवेत्पर्युषितोपमः||३|| मयूरकण्ठतुल्योष्मा मोहमूर्छाप्रसेककृत्| हीयते वर्णगन्धाद्यैः क्लिद्यते चन्द्रिकाचितः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vya~jjanAdInAM parIkShA (5-6) · Śloka 6
ব্যঞ্জনানাং পরীক্ষামাহ ব্যঞ্জনান্যাশু শুষ্যন্তি ধ্যামক্বাথানি তত্র চ| হীনাঽতিরিক্তা বিকৃতা ছাযা দৃশ্যেত নৈব বা||৫|| ফেনোর্ধ্বরাজীসীমন্ততন্তুবুদ্বুদসম্ভবঃ| বিচ্ছিন্নবিরসা রাগাঃ খাণ্ডবাঃ শাকমামিষম্||৬||
व्यञ्जनानां परीक्षामाह व्यञ्जनान्याशु शुष्यन्ति ध्यामक्वाथानि तत्र च| हीनाऽतिरिक्ता विकृता छाया दृश्येत नैव वा||५|| फेनोर्ध्वराजीसीमन्ततन्तुबुद्बुदसम्भवः| विच्छिन्नविरसा रागाः खाण्डवाः शाकमामिषम्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAMsarasAdidraveShu reShA visheShaH,phaleShupAkavisheShaH mAlyavastradhAtvAdiShu visheShaH (7-12) · Śloka 12
যত্র দ্রবে যাদৃশী রাজী সম্ভবতি, তাং বিশেষতো দর্শযন্নাহ নীলা রাজী রসে, তাম্রা ক্ষীরে, দধনি দৃশ্যতে| শ্যাবাঽঽপীতাসিতা তক্রে, ঘৃতে পানীযসন্নিভা||৭|| মস্তুনি স্যাত্কপোতাভা, রাজী কৃষ্ণা তুষোদকে| কালী মদ্যাম্ভসোঃ, ক্ষৌদ্রে হরিত্তৈলেঽরুণোপমা||৮|| পাকঃ ফলানামামানাং পক্বানাং পরিকোথনম্| দ্রব্যাণামার্দ্রশুষ্কাণাং স্যাতাং ম্লানিবিবর্ণতে||৯|| মৃদূনাং কঠিনানাং চ ভবেত্স্পর্শবিপর্যযঃ| মাল্যস্য স্ফুটিতাগ্রত্বং ম্লানির্গন্ধান্তরোদ্ভবঃ||১০|| ধ্যামমণ্ডলতা বস্ত্রে, শদনং তন্তুপক্ষ্মণাম্| ধাতুমৌক্তিককাষ্ঠাশ্মরত্নাদিষু মলাক্ততা||১১|| স্নেহস্পর্শপ্রভাহানিঃ সপ্রভত্বং তু মৃণ্মযে| |১২|
यत्र द्रवे यादृशी राजी सम्भवति, तां विशेषतो दर्शयन्नाह नीला राजी रसे, ताम्रा क्षीरे, दधनि दृश्यते| श्यावाऽऽपीतासिता तक्रे, घृते पानीयसन्निभा||७|| मस्तुनि स्यात्कपोताभा, राजी कृष्णा तुषोदके| काली मद्याम्भसोः, क्षौद्रे हरित्तैलेऽरुणोपमा||८|| पाकः फलानामामानां पक्वानां परिकोथनम्| द्रव्याणामार्द्रशुष्काणां स्यातां म्लानिविवर्णते||९|| मृदूनां कठिनानां च भवेत्स्पर्शविपर्ययः| माल्यस्य स्फुटिताग्रत्वं म्लानिर्गन्धान्तरोद्भवः||१०|| ध्याममण्डलता वस्त्रे, शदनं तन्तुपक्ष्मणाम्| धातुमौक्तिककाष्ठाश्मरत्नादिषु मलाक्तता||११|| स्नेहस्पर्शप्रभाहानिः सप्रभत्वं तु मृण्मये| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viShadAtRulakShaNam (12-13) · Śloka 13
ইদানীং যো বিষং দদাতি, তস্য লক্ষণমাহ | বিষদঃ শ্যাবশুষ্কাস্যো বিলক্ষো বীক্ষতে দিশঃ||১২|| স্বেদবেপথুমাংস্ত্রস্তো ভীতঃ স্খলতি জৃম্ভতে| |১৩|
इदानीं यो विषं ददाति, तस्य लक्षणमाह | विषदः श्यावशुष्कास्यो विलक्षो वीक्षते दिशः||१२|| स्वेदवेपथुमांस्त्रस्तो भीतः स्खलति जृम्भते| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saviShasyAnnasyAgnikShepAdinA parIkShA (13-14) · Śloka 14
ইদানীং সবিষযস্যাগ্নিপ্রক্ষেপণাদিকমুপদিশন্নাহ | প্রাপ্যান্নং সবিষং ত্বগ্নিরেকাবর্তঃ স্ফুটত্যতি||১৩|| শিখিকণ্ঠাভধূমার্চিরনর্চির্বোগ্রগন্ধবান্| |১৪|
इदानीं सविषयस्याग्निप्रक्षेपणादिकमुपदिशन्नाह | प्राप्यान्नं सविषं त्वग्निरेकावर्तः स्फुटत्यति||१३|| शिखिकण्ठाभधूमार्चिरनर्चिर्वोग्रगन्धवान्| |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana makShikAkAkAdiBiH parIkShA saviShAnnatyAgaprakAraH (14-18) · Śloka 18
স্নেহলবণযোগাদপ্যগ্নিরেবং স্যাত্, অতঃ পক্ষিমৃগৈরপি পরীক্ষাপ্রকারান্তরং দর্শযন্নাহ | ম্রীযন্তে মক্ষিকাঃ প্রাশ্য কাকঃ ক্ষামস্বরো ভবেত্|১৪| উত্ক্রোশন্তি চ দৃষ্ট্বৈতচ্ছুকদাত্যূহসারিকাঃ| হংসঃ প্রস্খলতি, গ্লানির্জীবঞ্জীবস্য জাযতে||১৫|| চকোরস্যাঽক্ষিবৈরাগ্যং, ক্রৌঞ্চস্য স্যান্মদোদযঃ| কপোতপরভৃদ্দক্ষচক্রবাকা জহত্যসূন্||১৬|| উদ্বেগং যাতি মার্জারঃ শকৃন্মুঞ্চতি বানরঃ| হৃষ্যেন্মযূরস্তদৃষ্ট্যা মন্দতেজো ভবেদ্বিষম্||১৭|| ইত্যন্নং বিষবজ্জ্ঞাত্বা ত্যজেদেবং প্রযত্নতঃ| যথা তেন বিপদ্যেরন্নপি ন ক্ষুদ্রজন্তবঃ||১৮||
स्नेहलवणयोगादप्यग्निरेवं स्यात्, अतः पक्षिमृगैरपि परीक्षाप्रकारान्तरं दर्शयन्नाह | म्रीयन्ते मक्षिकाः प्राश्य काकः क्षामस्वरो भवेत्|१४| उत्क्रोशन्ति च दृष्ट्वैतच्छुकदात्यूहसारिकाः| हंसः प्रस्खलति, ग्लानिर्जीवञ्जीवस्य जायते||१५|| चकोरस्याऽक्षिवैराग्यं, क्रौञ्चस्य स्यान्मदोदयः| कपोतपरभृद्दक्षचक्रवाका जहत्यसून्||१६|| उद्वेगं याति मार्जारः शकृन्मुञ्चति वानरः| हृष्येन्मयूरस्तदृष्ट्या मन्दतेजो भवेद्विषम्||१७|| इत्यन्नं विषवज्ज्ञात्वा त्यजेदेवं प्रयत्नतः| यथा तेन विपद्येरन्नपि न क्षुद्रजन्तवः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saviShasyAnnasyAgnikShepAdinA parIkShA (13-14) · Śloka 14
ইদানীং সবিষযস্যাগ্নিপ্রক্ষেপণাদিকমুপদিশন্নাহ | প্রাপ্যান্নং সবিষং ত্বগ্নিরেকাবর্তঃ স্ফুটত্যতি||১৩|| শিখিকণ্ঠাভধূমার্চিরনর্চির্বোগ্রগন্ধবান্| ||১৪||
इदानीं सविषयस्याग्निप्रक्षेपणादिकमुपदिशन्नाह | प्राप्यान्नं सविषं त्वग्निरेकावर्तः स्फुटत्यति||१३|| शिखिकण्ठाभधूमार्चिरनर्चिर्वोग्रगन्धवान्| ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vaktrage viShe lAlAdayaH teShAmauShadham (21-22) · Śloka 22
লালা জিহ্বোষ্ঠযোর্জাড্যমূষা চিমিচিমাযনম্| দন্তহর্ষো রসাজ্ঞত্বং হনুস্তম্ভশ্চ বক্ত্রগে||২১|| সেব্যাদ্যৈস্তত্র গণ্ডূষাঃ সর্বং চ বিষজিদ্ধিতম্| |২২|
लाला जिह्वोष्ठयोर्जाड्यमूषा चिमिचिमायनम्| दन्तहर्षो रसाज्ञत्वं हनुस्तम्भश्च वक्त्रगे||२१|| सेव्याद्यैस्तत्र गण्डूषाः सर्वं च विषजिद्धितम्| |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmAshayagate vamanAdayaH pakkAshyagate vamanAdayaH teShAmauShadham (22-26) · Śloka 26
| আমাশযগতে স্বেদমূর্চ্ছাধ্মানমদভ্রমাঃ||২২|| রোমহর্ষো বমির্দাহশ্চক্ষুর্হৃদযরোধনম্| বিন্দুভিশ্চাচযোঽঙ্গানাং, পক্বাশযগতে পুনঃ||২৩|| অনেকবর্ণং বমতি মূত্রযত্যতিসার্যতে| তন্দ্রা কৃশত্বং পাণ্ডুত্বমুদরং বলসঙ্ক্ষযঃ||২৪|| তযোর্বান্তবিরিক্তস্য হরিদ্রে কটভীং গুডম্| সিন্দুবারিতনিষ্পাববাষ্পিকাশতপর্বিকাঃ||২৫|| তণ্ডুলীযকমূলানি কুক্কুটাণ্ডমবল্গুজম্| নাবনাঞ্জনপানেষু যোজযেদ্বিষশান্তযে||২৬||
| आमाशयगते स्वेदमूर्च्छाध्मानमदभ्रमाः||२२|| रोमहर्षो वमिर्दाहश्चक्षुर्हृदयरोधनम्| बिन्दुभिश्चाचयोऽङ्गानां, पक्वाशयगते पुनः||२३|| अनेकवर्णं वमति मूत्रयत्यतिसार्यते| तन्द्रा कृशत्वं पाण्डुत्वमुदरं बलसङ्क्षयः||२४|| तयोर्वान्तविरिक्तस्य हरिद्रे कटभीं गुडम्| सिन्दुवारितनिष्पावबाष्पिकाशतपर्विकाः||२५|| तण्डुलीयकमूलानि कुक्कुटाण्डमवल्गुजम्| नावनाञ्जनपानेषु योजयेद्विषशान्तये||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BuktaviShasyauShadham (27-28) · Śloka 28
বিষভুক্তায দদ্যাচ্চ শুদ্ধাযোর্ধ্বমধস্তথা| সূক্ষ্মং তাম্ররজঃ কালে সক্ষৌদ্রং হৃদ্বিশোধনম্||২৭|| শুদ্ধে হৃদি ততঃ শাণং হেমচূর্ণস্য দাপযেত্| |২৮|
विषभुक्ताय दद्याच्च शुद्धायोर्ध्वमधस्तथा| सूक्ष्मं ताम्ररजः काले सक्षौद्रं हृद्विशोधनम्||२७|| शुद्धे हृदि ततः शाणं हेमचूर्णस्य दापयेत्| |२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana suvarNaprayogaPalam (28-29) · Śloka 29
হেম্নি দত্তে সতি, যো গুণঃ স্যাত্তমাহ | ন সজ্জতে হেমপাঙ্গে পদ্মপত্রেঽম্বুবদ্বিষম্||২৮|| জাযতে বিপুলং চাযুর্গরেঽপ্যেষ বিধিঃ স্মৃতঃ| |২৯|
हेम्नि दत्ते सति, यो गुणः स्यात्तमाह | न सज्जते हेमपाङ्गे पद्मपत्रेऽम्बुवद्विषम्||२८|| जायते विपुलं चायुर्गरेऽप्येष विधिः स्मृतः| |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana virUddhAhArasya viShagarIpamatvam (29) · Śloka 29
| বিরুদ্ধমপি চাহারং বিদ্যাদ্বিষগরোপমম্||২৯||
| विरुद्धमपि चाहारं विद्याद्विषगरोपमम्||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana virUddhabhojanam (30-31) · Śloka 31
তদেব বিরুদ্ধভোজনমাহ আনূপমামিষং মাষক্ষৌদ্রক্ষীরবিরূঢকৈঃ| বিরুধ্যতে সহ বিসৈর্মূলকেন গুডেন বা||৩০|| বিশেষাত্পযসা মত্স্যা মত্স্যেষ্বপি চিলীচিমঃ| |৩১|
तदेव विरुद्धभोजनमाह आनूपमामिषं माषक्षौद्रक्षीरविरूढकैः| विरुध्यते सह बिसैर्मूलकेन गुडेन वा||३०|| विशेषात्पयसा मत्स्या मत्स्येष्वपि चिलीचिमः| |३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anUpamAMsasya mAShAdibhirvirodhaH payaso~amlAdibhirvirodhaH (31-32) · Śloka 32
বিরুদ্ধমম্লং পযসা সহ সর্বং ফলং তথা||৩১|| তদ্বত্কুলত্থবরককঙ্গুবল্লমকুষ্টকাঃ|৩২|
विरुद्धमम्लं पयसा सह सर्वं फलं तथा||३१|| तद्वत्कुलत्थवरककङ्गुवल्लमकुष्टकाः|३२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana payoharItakayorvirodhaH (32) · Śloka 32
| ভক্ষযিত্বা হরিতকং মূলকাদি পযস্ত্যজেত্||৩২||
| भक्षयित्वा हरितकं मूलकादि पयस्त्यजेत्||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana varAhashvAvidhoH pRuShatakukkuTayordagdhA AmamAMsapittayoH mAShasUpamUlakayoH avikusumbhashAkayoH bisavirUdakayoH lakucaphalasya mAShAdibhiH kadalIphalasya takradibhiH kAkamAcyAH kaNAdibhiH (33-36) · Śloka 36
বারাহং শ্বাবিধা নাদ্যাদ্দধ্না পৃষতকুক্কুটৌ| আমমাংসানি পিত্তেন, মাষসূপেন মূলকম্||৩৩|| অবিং কুসুম্ভশাকেন, বিসৈঃ, সহ বিরূঢকম্| মাষসূপগুডক্ষীরদধ্যাজ্যৈর্লাকুচং ফলম্||৩৪|| ফলং কদল্যাস্তক্রেণ দধ্না তালফলেন বা| কণোষণাভ্যাং মধুনা কাকমাচীং গুডেন বা||৩৫|| সিদ্ধাং বা মত্স্যপচনে পচনে নাগরস্য বা| সিদ্ধামন্যত্র বা পাত্রে কামাত্তামুষিতাং নিশাম্||৩৬||
वाराहं श्वाविधा नाद्याद्दध्ना पृषतकुक्कुटौ| आममांसानि पित्तेन, माषसूपेन मूलकम्||३३|| अविं कुसुम्भशाकेन, बिसैः, सह विरूढकम्| माषसूपगुडक्षीरदध्याज्यैर्लाकुचं फलम्||३४|| फलं कदल्यास्तक्रेण दध्ना तालफलेन वा| कणोषणाभ्यां मधुना काकमाचीं गुडेन वा||३५|| सिद्धां वा मत्स्यपचने पचने नागरस्य वा| सिद्धामन्यत्र वा पात्रे कामात्तामुषितां निशाम्||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pippalyAH matsyanistalanasnehena sarShiShaH kAMsye dashAhamuShitasya uShNArUShkarayoH (37) · Śloka 37
মত্স্যনিস্তলস্নেহে সাধিতাঃ পিপ্পলীস্ত্যজেত্| ` কাংস্যে দশাহমুষিতং সর্পিরুষ্ণং ত্বরুষ্করে||৩৭||
मत्स्यनिस्तलस्नेहे साधिताः पिप्पलीस्त्यजेत्| ` कांस्ये दशाहमुषितं सर्पिरुष्णं त्वरुष्करे||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BAsasya shUlasaMskArAt kampillasya takrasaMskArAt (38) · Śloka 38
ভাসো বিরুধ্যতে শূল্যঃ কম্পিল্লস্তক্রসাধিতঃ| |৩৮|
भासो विरुध्यते शूल्यः कम्पिल्लस्तक्रसाधितः| |३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pAyasAdInAM mithaH saMyogAt (38) · Śloka 38
| একধ্যং পাযসসুরাকৃশরাঃ প্রিবর্জযেত্||৩৮||
| एकध्यं पायससुराकृशराः प्रिवर्जयेत्||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhvAdInAM mithaH saMyuktAnAm (39) · Śloka 39
মধুসর্পির্বসাতৈলপানীযানি দ্বিশস্ত্রিশঃ| একত্র বা সমাংশানি বিরুধ্যন্তে পরস্পরম্||৩৯||
मधुसर्पिर्वसातैलपानीयानि द्विशस्त्रिशः| एकत्र वा समांशानि विरुध्यन्ते परस्परम्||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhvAjyayordivyAnupAnAt madhupuShkarabIjayoH madhumaireyashArkarANAm kShaireyasya manthAnupAnAt hAridrakaTutailayoH (40-41) · Śloka 41
ভিন্নাংশে অপি মধ্বাজ্যে দিব্যবার্যনুপানতঃ| মধুপুষ্করবীজং চ, মধুমৈরেযশার্করম্||৪০|| মন্থানুপানঃ ক্ষৈরেযো, হারিদ্রঃ কটুতৈলবান্| |৪১|
भिन्नांशे अपि मध्वाज्ये दिव्यवार्यनुपानतः| मधुपुष्करबीजं च, मधुमैरेयशार्करम्||४०|| मन्थानुपानः क्षैरेयो, हारिद्रः कटुतैलवान्| |४१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upodakAyAstilakalkasaMskAreNa (41) · Śloka 41
| উপোদকাঽতিসারায তিলকল্কেন সাধিতা||৪১||
| उपोदकाऽतिसाराय तिलकल्केन साधिता||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balAkAyA varAhavasABarjanAt (42) · Śloka 42
বলাকা বারুণিযুক্তা কুল্মাষৈশ্চ বিরুধ্যতে| ভৃষ্টা বরাহবসযা সৈব সদ্যো নিহন্ত্যসূন্||৪২||
बलाका वारुणियुक्ता कुल्माषैश्च विरुध्यते| भृष्टा वराहवसया सैव सद्यो निहन्त्यसून्||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tittiryAdInAM saMskAravisheShAt (43) · Śloka 43
তদ্বত্তিত্তিরিপত্রাঢ্যগোধালাবকপিঞ্জলাঃ| এরণ্ডেনাগ্নিনা সিদ্ধাস্তত্তৈলেন বিমূর্চ্ছিতাঃ||৪৩||
तद्वत्तित्तिरिपत्राढ्यगोधालावकपिञ्जलाः| एरण्डेनाग्निना सिद्धास्तत्तैलेन विमूर्च्छिताः||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hArItasya saMskAravisheShAt (44) · Śloka 44
হারীতমাংসং হারিদ্রশূলকপ্রোতপাচিতম্| হরিদ্রাবহ্নিনা সদ্যো ব্যাপাদযতি জীবিতম্||৪৪||
हारीतमांसं हारिद्रशूलकप्रोतपाचितम्| हरिद्रावह्निना सद्यो व्यापादयति जीवितम्||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hAritasya BasmAdisaMyogAt (45) · Śloka 45
ভস্মপাংশুপরিধ্বস্তং তদেব চ সমাক্ষিকম্| |৪৫|
भस्मपांशुपरिध्वस्तं तदेव च समाक्षिकम्| |४५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana virUddhasya sAmAnyalakShaNAm (45-46) · Śloka 46
| যত্কিঞ্চিদ্দোষমুত্ক্লেশ্য ন হরেত্তত্সমাসতঃ||৪৫|| বিরুদ্ধং| |৪৬|
| यत्किञ्चिद्दोषमुत्क्लेश्य न हरेत्तत्समासतः||४५|| विरुद्धं| |४६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana virUddhajavyAdhInAM pratIkAraH (46) · Śloka 46
শুদ্ধিরত্রেষ্টা শমো বা তদ্বিরোধিভিঃ| |৪৬|
शुद्धिरत्रेष्टा शमो वा तद्विरोधिभिः| |४६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anutpannAnAM pratibandhahetuH pratIkAraH (46) · Śloka 46
ন চ শোধনশমনরূপ এবোপক্রমোঽত্রেত্যাহ- | দ্রব্যৈস্তৈরেব বা পূর্বং শরীরস্যাভিসংস্কৃতিঃ||৪৬||
न च शोधनशमनरूप एवोपक्रमोऽत्रेत्याह- | द्रव्यैस्तैरेव वा पूर्वं शरीरस्याभिसंस्कृतिः||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vyAyAmAdInAmanutpattihetutvam (47) · Śloka 47
ব্যাযামস্নিগ্ধদীপ্তাগ্নিবযঃস্থবলশালিনাম্| বিরোধ্দ্যপি ন পীডাযৈ সাত্ম্যমল্পং চ ভোজনম্||৪৭||
व्यायामस्निग्धदीप्ताग्निवयःस्थबलशालिनाम्| विरोध्द्यपि न पीडायै सात्म्यमल्पं च भोजनम्||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAtmyIkaraNe kramaH (48) · Śloka 48
পাদেনাপথ্যমভ্যস্তং পাদপাদেন বা ত্যজেত্| নিষেবেত হিতং তদ্বদেকদ্বিত্র্যন্তরীকৃতম্||৪৮||
पादेनापथ्यमभ्यस्तं पादपादेन वा त्यजेत्| निषेवेत हितं तद्वदेकद्वित्र्यन्तरीकृतम्||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana akrameNa sAtmyIkaraNe doShaH (41) · Śloka 41
এবমনেন ক্রমেণাপথ্যদোষাস্ত্যক্তাঃ পীডাযৈ ন ভবন্তি, পথ্যগুণাশ্চ সংবর্ধিতাঃ স্থিরতাং প্রাপ্নুবন্তি| ইত্যত আহ অপথ্যমপি হি ত্যক্তং শীলিতং পথ্যমেব বা| সাত্ম্যাসাত্ম্যবিকারায জাযতে সহসাঽন্যথা||৪১||
एवमनेन क्रमेणापथ्यदोषास्त्यक्ताः पीडायै न भवन्ति, पथ्यगुणाश्च संवर्धिताः स्थिरतां प्राप्नुवन्ति| इत्यत आह अपथ्यमपि हि त्यक्तं शीलितं पथ्यमेव वा| सात्म्यासात्म्यविकाराय जायते सहसाऽन्यथा||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana krameNa sAtmyIkaraNe guNAH (50) · Śloka 50
ক্রমেণ ত্বপথ্যত্যাগপথ্যশীলনে বিধীযমানে গুণায স্যাতামিতি দর্শযতি ক্রমেণাপচিতা দোষাঃ ক্রমেণোপচিতা গুণাঃ| সন্তো যান্ত্যপুনর্ভাবমপ্রকম্প্যা ভবন্তি চ||৫০||
क्रमेण त्वपथ्यत्यागपथ्यशीलने विधीयमाने गुणाय स्यातामिति दर्शयति क्रमेणापचिता दोषाः क्रमेणोपचिता गुणाः| सन्तो यान्त्यपुनर्भावमप्रकम्प्या भवन्ति च||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apathyasya sAtmyIkaraNaniShedhaH (51) · Śloka 51
সাম্প্রতমহিতাহারসেবনং সদা ত্যাজ্যমিতি সদ্যুক্তিং দর্শযতি অত্যন্তসন্নিধানানাং দোষাণাং দূষণাত্মনাম্| অহিতৈর্দূষণং ভূযো ন বিদ্বান্ কর্তুমর্হতি||৫১||
साम्प्रतमहिताहारसेवनं सदा त्याज्यमिति सद्युक्तिं दर्शयति अत्यन्तसन्निधानानां दोषाणां दूषणात्मनाम्| अहितैर्दूषणं भूयो न विद्वान् कर्तुमर्हति||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yuktiprayojitairAhArAdiBiH sharIradhAraNam (52) · Śloka 52
এতত্প্রসঙ্গেন চেদমাহ আহারশযনাব্রহ্মচর্যের্যুক্ত্যা প্রযোজিতৈঃ| শরীরং ধার্যতে নিত্যমাগারমিব ধারণৈঃ||৫২||
एतत्प्रसङ्गेन चेदमाह आहारशयनाब्रह्मचर्येर्युक्त्या प्रयोजितैः| शरीरं धार्यते नित्यमागारमिव धारणैः||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tatrAhArasyAtideshaH (2) · Śloka 2
আহারো বর্ণিতস্তত্র তত্র তত্র চ বক্ষ্যতে| ||২||
आहारो वर्णितस्तत्र तत्र तत्र च वक्ष्यते| ||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nidrAyattaM sukhaduHkhAdikam (53-54) · Śloka 54
শযনাব্রহ্মচর্যযোস্ত্বিহৈব বিধিং বক্তুকাম আহ- | নিদ্রাযত্তং সুখং দুঃখং পুষ্টিঃ কার্শ্যং বলাবলম্||৫৩|| বৃষতা ক্লীবতা জ্ঞানমজ্ঞানং জীবিতং ন চ| |৫৪|
शयनाब्रह्मचर्ययोस्त्विहैव विधिं वक्तुकाम आह- | निद्रायत्तं सुखं दुःखं पुष्टिः कार्श्यं बलाबलम्||५३|| वृषता क्लीबता ज्ञानमज्ञानं जीवितं न च| |५४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nidrAyAshcaturvidhatvam (54-55) · Śloka 55
সাম্প্রতং দুষ্টনিদ্রাং নির্দিশতি- | অকালেঽতিপ্রসঙ্গাচ্চ ন চ নিদ্রা নিষেবিতা||৫৪|| সুখাযুষী পরাকুর্যাত্ কালরাত্রিরিবাপরা| |৫৫|
साम्प्रतं दुष्टनिद्रां निर्दिशति- | अकालेऽतिप्रसङ्गाच्च न च निद्रा निषेविता||५४|| सुखायुषी पराकुर्यात् कालरात्रिरिवापरा| |५५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana caturvidhAyAH svarUpam (55-56) · Śloka 56
অথ নিদ্রাগুণপ্রসঙ্গেন তত্প্রতিপক্ষভূতস্য জাগরণস্যাপি গুণমাহ | রাত্রৌ জাগরণং রূক্ষং, স্নিগ্ধং প্রস্বপনং দিবা||৫৫|| অরূক্ষমনভিষ্যন্দি ত্বাসীনপ্রচলাযিতম্| |৫৬|
अथ निद्रागुणप्रसङ्गेन तत्प्रतिपक्षभूतस्य जागरणस्यापि गुणमाह | रात्रौ जागरणं रूक्षं, स्निग्धं प्रस्वपनं दिवा||५५|| अरूक्षमनभिष्यन्दि त्वासीनप्रचलायितम्| |५६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana divAsvapnasyApavAdaH (56-59) · Śloka 59
যদি স্নিগ্ধত্বাদভিষ্যন্দী দিবাস্বপ্নঃ, তত্কিং কদাচিদপি ন কার্যঃ? ইত্যাহ- গ্রীষ্মে বাযুচযাদানরৌক্ষ্যরাত্র্যল্পভাবতঃ||৫৬|| দিবাস্বপ্নো হিতোঽন্যস্মিন্ কফপিত্তকরো হি সঃ| মুক্ত্বা তু ভাষ্যযানাধ্বমদ্যস্ত্রীভারকর্মভিঃ||৫৭|| ক্রোধশোকভযৈঃ ক্লান্তান্ শ্বাসহিধ্মাতিসারিণঃ| বৃদ্ধবালাবলক্ষীণক্ষততৃট্শূলপীডিতান্||৫৮|| অজীর্ণ্যভিহতোন্মত্তান্ দিবাস্বপ্নোচিতানপি| ধাতুসাম্যং তথা হ্যেষাং শ্লেষ্মা চাঙ্গানি পুষ্যতি||৫৯||
यदि स्निग्धत्वादभिष्यन्दी दिवास्वप्नः, तत्किं कदाचिदपि न कार्यः? इत्याह- ग्रीष्मे वायुचयादानरौक्ष्यरात्र्यल्पभावतः||५६|| दिवास्वप्नो हितोऽन्यस्मिन् कफपित्तकरो हि सः| मुक्त्वा तु भाष्ययानाध्वमद्यस्त्रीभारकर्मभिः||५७|| क्रोधशोकभयैः क्लान्तान् श्वासहिध्मातिसारिणः| वृद्धबालाबलक्षीणक्षततृट्शूलपीडितान्||५८|| अजीर्ण्यभिहतोन्मत्तान् दिवास्वप्नोचितानपि| धातुसाम्यं तथा ह्येषां श्लेष्मा चाङ्गानि पुष्यति||५९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana divAsvapnasyAsamyagyogatvam,rAtrisvapnasyApavAdaH (60) · Śloka 60
বহুমেদঃকফাঃ স্বপ্যুঃ স্নেহনিত্যাশ্চ নাহনি| বিষার্তঃ কণ্ঠরোগী চ নৈব জাতু নিশাস্বপি||৬০||
बहुमेदःकफाः स्वप्युः स्नेहनित्याश्च नाहनि| विषार्तः कण्ठरोगी च नैव जातु निशास्वपि||६०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana akAlashayanAnmohAdayaH (61) · Śloka 61
অকালশযনান্মোহজ্বরস্তৈমিত্যপীনসাঃ| শিরোরুক্শোফহৃল্লাসস্রোতোরোধাগ্নিমন্দতাঃ||৬১||
अकालशयनान्मोहज्वरस्तैमित्यपीनसाः| शिरोरुक्शोफहृल्लासस्रोतोरोधाग्निमन्दताः||६१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tatra cikitsA (62-63) · Śloka 63
অত্র চ কা চিকিত্সা? ইত্যাহ তত্রোপবাসবমনস্বেদনাবনমৌষধম্| যোজযেদতিনিদ্রাযাং তীক্ষ্ণং প্রচ্ছর্দনাঞ্জনম্||৬২|| নাবনং লঙ্ঘনং চিন্তাং ব্যবাযং শোকভীক্রুধঃ| এভিরেব চ নিদ্রাযা নাশঃ শ্লেষ্মাতিসঙ্ক্ষযাত্||৬৩||
अत्र च का चिकित्सा? इत्याह तत्रोपवासवमनस्वेदनावनमौषधम्| योजयेदतिनिद्रायां तीक्ष्णं प्रच्छर्दनाञ्जनम्||६२|| नावनं लङ्घनं चिन्तां व्यवायं शोकभीक्रुधः| एभिरेव च निद्राया नाशः श्लेष्मातिसङ्क्षयात्||६३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nidrAnAshajanyavikArAH (64) · Śloka 64
সম্প্রতি নিদ্রানাশজান্ বিকারানাচষ্টে নিদ্রানাশাদঙ্গমর্দশিরোগৌরবজৃম্ভিকাঃ| জাড্যগ্লানিভ্রমাপক্তিতন্দ্রা রোগাশ্চ বাতজাঃ||৬৪||
सम्प्रति निद्रानाशजान् विकारानाचष्टे निद्रानाशादङ्गमर्दशिरोगौरवजृम्भिकाः| जाड्यग्लानिभ्रमापक्तितन्द्रा रोगाश्च वातजाः||६४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yathAkAlaM rAtrau nidrA rAtrAvanidritasya divAsvanpaH (65) · Śloka 65
যথাকালমতো নিদ্রাং রাত্রৌ সেবেত সাত্ম্যতঃ| অসাত্ম্যাজ্জাগরাদর্ধং প্রাতঃ স্বপ্যাদভুক্তবান্||৬৫||
यथाकालमतो निद्रां रात्रौ सेवेत सात्म्यतः| असात्म्याज्जागरादर्धं प्रातः स्वप्यादभुक्तवान्||६५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mandanidrasya kShIrAdisevanam (66-68) · Śloka 68
শীলযেন্মন্দনিদ্রস্তু ক্ষীরমদ্যরসান্ দধি| অভ্যঙ্গোদ্বর্তনস্নানমূর্ধকর্ণাক্ষিতর্পণম্||৬৬|| কান্তাবাহুলতাশ্লেষো নির্বৃতিঃ কৃতকৃত্যতা| মনোঽনুকূলা বিষযাঃ কামং নিদ্রাসুখপ্রদাঃ||৬৭|| ব্রহ্মচর্যরতের্গ্রাম্যসুখনিঃস্পৃহচেতসঃ| নিদ্রা সন্তোষতৃপ্তস্য স্বং কালে নাতিবর্ততে||৬৮||
शीलयेन्मन्दनिद्रस्तु क्षीरमद्यरसान् दधि| अभ्यङ्गोद्वर्तनस्नानमूर्धकर्णाक्षितर्पणम्||६६|| कान्ताबाहुलताश्लेषो निर्वृतिः कृतकृत्यता| मनोऽनुकूला विषयाः कामं निद्रासुखप्रदाः||६७|| ब्रह्मचर्यरतेर्ग्राम्यसुखनिःस्पृहचेतसः| निद्रा सन्तोषतृप्तस्य स्वं काले नातिवर्तते||६८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana maithune niShiddhAni (69-72) · Śloka 72
যদা তু গ্রাম্যধর্মেণ বিনা ন রতিঃ, অপত্যার্থিতা বা, তদা তদধিকারার্থমুচ্যতে গ্রাম্যধর্মে ত্যজেন্নারীমনুত্তানাং রজস্বলাম্| অপ্রিযামপ্রিযাচারাং দুষ্টসঙ্কীর্ণমেহনাম্||৬৯|| অতিস্থূলকৃশাং সূতাং গর্ভিণীমন্যযোষিতম্| বর্ণিনীমন্যযোনিং চ গুরুদেবনৃপালযম্||৭০|| চৈত্যশ্মশানাঽঽযতনচত্বরাম্বুচতুষ্পথম্| পর্বাণ্যনঙ্হ্গং দিবসং শিরোহৃদযতাডনম্||৭১|| অত্যাশিতোঽধৃতিঃ ক্ষুদ্বান্ দুঃস্থিতাঙ্গঃ পিপাসিতঃ| বালো বৃদ্ধোঽন্যবেগার্তস্ত্যজেদ্রোগী চ মৈথুনম্||৭২||
यदा तु ग्राम्यधर्मेण विना न रतिः, अपत्यार्थिता वा, तदा तदधिकारार्थमुच्यते ग्राम्यधर्मे त्यजेन्नारीमनुत्तानां रजस्वलाम्| अप्रियामप्रियाचारां दुष्टसङ्कीर्णमेहनाम्||६९|| अतिस्थूलकृशां सूतां गर्भिणीमन्ययोषितम्| वर्णिनीमन्ययोनिं च गुरुदेवनृपालयम्||७०|| चैत्यश्मशानाऽऽयतनचत्वराम्बुचतुष्पथम्| पर्वाण्यनङ्ह्गं दिवसं शिरोहृदयताडनम्||७१|| अत्याशितोऽधृतिः क्षुद्वान् दुःस्थिताङ्गः पिपासितः| बालो वृद्धोऽन्यवेगार्तस्त्यजेद्रोगी च मैथुनम्||७२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana RutuvisheShe samBoganiyamaH (73) · Śloka 73
সম্প্রতি ঋতুবিশেষেষু নিধুবনং নিযমযতি সেবেত কামতঃ কামং তৃপ্তো বাজীকৃতাং হিমে| ত্র্যহাদ্বসন্তশরদোঃ পক্ষাদ্বর্ষানিদাঘযোঃ||৭৩||
सम्प्रति ऋतुविशेषेषु निधुवनं नियमयति सेवेत कामतः कामं तृप्तो वाजीकृतां हिमे| त्र्यहाद्वसन्तशरदोः पक्षाद्वर्षानिदाघयोः||७३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyaprakAreNa strIgamane bhramAdayaH (74) · Śloka 74
ভ্রমক্লমোরুদৌর্বল্যবলধাত্বিন্দ্রিযক্ষযাঃ| অপর্বমরণং চ স্যাদন্যথা গচ্ছতঃ স্ত্রিযম্||৭৪||
भ्रमक्लमोरुदौर्बल्यबलधात्विन्द्रियक्षयाः| अपर्वमरणं च स्यादन्यथा गच्छतः स्त्रियम्||७४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samyaksamBogAcaraNe Palam (75) · Śloka 75
স্মৃতিমেধাযুরারোগ্যপুষ্টীন্দ্রিযযশোবলৈঃ| অধিকা মন্দজরসো ভবন্তি স্ত্রীষু সংযতাঃ||৭৫||
स्मृतिमेधायुरारोग्यपुष्टीन्द्रिययशोबलैः| अधिका मन्दजरसो भवन्ति स्त्रीषु संयताः||७५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samBogAvasAne sevyAH (76) · Śloka 76
স্নানানুলেপনহিমানিলখণ্ডখাদ্য শীতাম্বুদুগ্ধরসযূষসুরাপ্রসন্নাঃ| সেবেত চানু শযনং বিরতৌ রতস্য তস্যৈবমাশু বপুষঃ পুনরেতি ধাম||৭৬||
स्नानानुलेपनहिमानिलखण्डखाद्य शीताम्बुदुग्धरसयूषसुराप्रसन्नाः| सेवेत चानु शयनं विरतौ रतस्य तस्यैवमाशु वपुषः पुनरेति धाम||७६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vaidyAdhIne deharakShaNe Palam (7) · Śloka 7
এতঞ্চ সর্বং পূর্বোক্তং হিতাহিতং বৈদ্য এব বেত্তি| তস্মাদ্বৈদ্যস্য সর্বথা শরীরং রাজ্ঞা নিবেদ্যমিতি দর্শযন্নাহ শ্রুতচরিতসমৃদ্ধে কর্মদক্ষে দযালৌ ভিষজি নিরনুবন্ধং দেহরক্ষাং নিবেশ্য| ভবতি বিপুলতেজঃস্বাস্থ্যকীর্তিপ্রভাবঃ স্বকুশলফলভোগী ভূমিপালশ্চিরাযুঃ||৭৭|| ইতি শ্রীবৈদ্যপতিসিংহগুপ্তসূনুশ্রীমদ্বাগ্ভটবিরচিতাযামষ্টাঙ্গহৃদযসংহিতাযাং সূত্রস্থানেঽন্নরক্ষা নাম সপ্তমোঽধ্যাযঃ||৭||
एतञ्च सर्वं पूर्वोक्तं हिताहितं वैद्य एव वेत्ति| तस्माद्वैद्यस्य सर्वथा शरीरं राज्ञा निवेद्यमिति दर्शयन्नाह श्रुतचरितसमृद्धे कर्मदक्षे दयालौ भिषजि निरनुबन्धं देहरक्षां निवेश्य| भवति विपुलतेजःस्वास्थ्यकीर्तिप्रभावः स्वकुशलफलभोगी भूमिपालश्चिरायुः||७७|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थानेऽन्नरक्षा नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
🔊 Audio coming soon