Adhikarana annarakShAdhyAyaH saptamaH (2-3) · Śloka 3
athātō'nnarakṣādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē||2|| )||3||
अथातोऽन्नरक्षाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२|| )||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAjanikaTe vaidyasthitiH (1) · Śloka 1
rājā rājagr̥hāsannē prāṇācāryaṁ nivēśayēt| sarvadā sa bhavatyēvaṁ sarvatra pratijāgr̥viḥ||1||
राजा राजगृहासन्ने प्राणाचार्यं निवेशयेत्| सर्वदा स भवत्येवं सर्वत्र प्रतिजागृविः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vaidyena rAj~jo~annapAnaM viShAdrakShyam (2) · Śloka 2
nanu, kimēvaṁ kriyatē? ityāha- annapānaṁ viṣādrakṣēdviśēṣēṇa mahīpatēḥ| yōgakṣēmau tadāyattau dharmādyā yannibandhanāḥ||2||
ननु, किमेवं क्रियते? इत्याह- अन्नपानं विषाद्रक्षेद्विशेषेण महीपतेः| योगक्षेमौ तदायत्तौ धर्माद्या यन्निबन्धनाः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saviShAnnalakShaNam (3-4) · Śloka 4
samprati viṣaduṣṭasya bhaktasya lakṣaṇamāha ōdanō viṣavān sāndrō yātyavistrāvyatāmiva| cirēṇa pacyatē pakvō bhavētparyuṣitōpamaḥ||3|| mayūrakaṇṭhatulyōṣmā mōhamūrchhāprasēkakr̥t| hīyatē varṇagandhādyaiḥ klidyatē candrikācitaḥ||4||
सम्प्रति विषदुष्टस्य भक्तस्य लक्षणमाह ओदनो विषवान् सान्द्रो यात्यविस्त्राव्यतामिव| चिरेण पच्यते पक्वो भवेत्पर्युषितोपमः||३|| मयूरकण्ठतुल्योष्मा मोहमूर्छाप्रसेककृत्| हीयते वर्णगन्धाद्यैः क्लिद्यते चन्द्रिकाचितः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vya~jjanAdInAM parIkShA (5-6) · Śloka 6
vyañjanānāṁ parīkṣāmāha vyañjanānyāśu śuṣyanti dhyāmakvāthāni tatra ca| hīnā'tiriktā vikr̥tā chhāyā dr̥śyēta naiva vā||5|| phēnōrdhvarājīsīmantatantubudbudasambhavaḥ| vicchinnavirasā rāgāḥ khāṇḍavāḥ śākamāmiṣam||6||
व्यञ्जनानां परीक्षामाह व्यञ्जनान्याशु शुष्यन्ति ध्यामक्वाथानि तत्र च| हीनाऽतिरिक्ता विकृता छाया दृश्येत नैव वा||५|| फेनोर्ध्वराजीसीमन्ततन्तुबुद्बुदसम्भवः| विच्छिन्नविरसा रागाः खाण्डवाः शाकमामिषम्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAMsarasAdidraveShu reShA visheShaH,phaleShupAkavisheShaH mAlyavastradhAtvAdiShu visheShaH (7-12) · Śloka 12
yatra dravē yādr̥śī rājī sambhavati, tāṁ viśēṣatō darśayannāha nīlā rājī rasē, tāmrā kṣīrē, dadhani dr̥śyatē| śyāvā''pītāsitā takrē, ghr̥tē pānīyasannibhā||7|| mastuni syātkapōtābhā, rājī kr̥ṣṇā tuṣōdakē| kālī madyāmbhasōḥ, kṣaudrē harittailē'ruṇōpamā||8|| pākaḥ phalānāmāmānāṁ pakvānāṁ parikōthanam| dravyāṇāmārdraśuṣkāṇāṁ syātāṁ mlānivivarṇatē||9|| mr̥dūnāṁ kaṭhinānāṁ ca bhavētsparśaviparyayaḥ| mālyasya sphuṭitāgratvaṁ mlānirgandhāntarōdbhavaḥ||10|| dhyāmamaṇḍalatā vastrē, śadanaṁ tantupakṣmaṇām| dhātumauktikakāṣṭhāśmaratnādiṣu malāktatā||11|| snēhasparśaprabhāhāniḥ saprabhatvaṁ tu mr̥ṇmayē| |12|
यत्र द्रवे यादृशी राजी सम्भवति, तां विशेषतो दर्शयन्नाह नीला राजी रसे, ताम्रा क्षीरे, दधनि दृश्यते| श्यावाऽऽपीतासिता तक्रे, घृते पानीयसन्निभा||७|| मस्तुनि स्यात्कपोताभा, राजी कृष्णा तुषोदके| काली मद्याम्भसोः, क्षौद्रे हरित्तैलेऽरुणोपमा||८|| पाकः फलानामामानां पक्वानां परिकोथनम्| द्रव्याणामार्द्रशुष्काणां स्यातां म्लानिविवर्णते||९|| मृदूनां कठिनानां च भवेत्स्पर्शविपर्ययः| माल्यस्य स्फुटिताग्रत्वं म्लानिर्गन्धान्तरोद्भवः||१०|| ध्याममण्डलता वस्त्रे, शदनं तन्तुपक्ष्मणाम्| धातुमौक्तिककाष्ठाश्मरत्नादिषु मलाक्तता||११|| स्नेहस्पर्शप्रभाहानिः सप्रभत्वं तु मृण्मये| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viShadAtRulakShaNam (12-13) · Śloka 13
idānīṁ yō viṣaṁ dadāti, tasya lakṣaṇamāha | viṣadaḥ śyāvaśuṣkāsyō vilakṣō vīkṣatē diśaḥ||12|| svēdavēpathumāṁstrastō bhītaḥ skhalati jr̥mbhatē| |13|
इदानीं यो विषं ददाति, तस्य लक्षणमाह | विषदः श्यावशुष्कास्यो विलक्षो वीक्षते दिशः||१२|| स्वेदवेपथुमांस्त्रस्तो भीतः स्खलति जृम्भते| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saviShasyAnnasyAgnikShepAdinA parIkShA (13-14) · Śloka 14
idānīṁ saviṣayasyāgniprakṣēpaṇādikamupadiśannāha | prāpyānnaṁ saviṣaṁ tvagnirēkāvartaḥ sphuṭatyati||13|| śikhikaṇṭhābhadhūmārciranarcirvōgragandhavān| |14|
इदानीं सविषयस्याग्निप्रक्षेपणादिकमुपदिशन्नाह | प्राप्यान्नं सविषं त्वग्निरेकावर्तः स्फुटत्यति||१३|| शिखिकण्ठाभधूमार्चिरनर्चिर्वोग्रगन्धवान्| |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana makShikAkAkAdiBiH parIkShA saviShAnnatyAgaprakAraH (14-18) · Śloka 18
snēhalavaṇayōgādapyagnirēvaṁ syāt, ataḥ pakṣimr̥gairapi parīkṣāprakārāntaraṁ darśayannāha | mrīyantē makṣikāḥ prāśya kākaḥ kṣāmasvarō bhavēt|14| utkrōśanti ca dr̥ṣṭvaitacchukadātyūhasārikāḥ| haṁsaḥ praskhalati, glānirjīvañjīvasya jāyatē||15|| cakōrasyā'kṣivairāgyaṁ, krauñcasya syānmadōdayaḥ| kapōtaparabhr̥ddakṣacakravākā jahatyasūn||16|| udvēgaṁ yāti mārjāraḥ śakr̥nmuñcati vānaraḥ| hr̥ṣyēnmayūrastadr̥ṣṭyā mandatējō bhavēdviṣam||17|| ityannaṁ viṣavajjñātvā tyajēdēvaṁ prayatnataḥ| yathā tēna vipadyērannapi na kṣudrajantavaḥ||18||
स्नेहलवणयोगादप्यग्निरेवं स्यात्, अतः पक्षिमृगैरपि परीक्षाप्रकारान्तरं दर्शयन्नाह | म्रीयन्ते मक्षिकाः प्राश्य काकः क्षामस्वरो भवेत्|१४| उत्क्रोशन्ति च दृष्ट्वैतच्छुकदात्यूहसारिकाः| हंसः प्रस्खलति, ग्लानिर्जीवञ्जीवस्य जायते||१५|| चकोरस्याऽक्षिवैराग्यं, क्रौञ्चस्य स्यान्मदोदयः| कपोतपरभृद्दक्षचक्रवाका जहत्यसून्||१६|| उद्वेगं याति मार्जारः शकृन्मुञ्चति वानरः| हृष्येन्मयूरस्तदृष्ट्या मन्दतेजो भवेद्विषम्||१७|| इत्यन्नं विषवज्ज्ञात्वा त्यजेदेवं प्रयत्नतः| यथा तेन विपद्येरन्नपि न क्षुद्रजन्तवः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saviShasyAnnasyAgnikShepAdinA parIkShA (13-14) · Śloka 14
idānīṁ saviṣayasyāgniprakṣēpaṇādikamupadiśannāha | prāpyānnaṁ saviṣaṁ tvagnirēkāvartaḥ sphuṭatyati||13|| śikhikaṇṭhābhadhūmārciranarcirvōgragandhavān| ||14||
इदानीं सविषयस्याग्निप्रक्षेपणादिकमुपदिशन्नाह | प्राप्यान्नं सविषं त्वग्निरेकावर्तः स्फुटत्यति||१३|| शिखिकण्ठाभधूमार्चिरनर्चिर्वोग्रगन्धवान्| ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vaktrage viShe lAlAdayaH teShAmauShadham (21-22) · Śloka 22
lālā jihvōṣṭhayōrjāḍyamūṣā cimicimāyanam| dantaharṣō rasājñatvaṁ hanustambhaśca vaktragē||21|| sēvyādyaistatra gaṇḍūṣāḥ sarvaṁ ca viṣajiddhitam| |22|
लाला जिह्वोष्ठयोर्जाड्यमूषा चिमिचिमायनम्| दन्तहर्षो रसाज्ञत्वं हनुस्तम्भश्च वक्त्रगे||२१|| सेव्याद्यैस्तत्र गण्डूषाः सर्वं च विषजिद्धितम्| |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmAshayagate vamanAdayaH pakkAshyagate vamanAdayaH teShAmauShadham (22-26) · Śloka 26
| āmāśayagatē svēdamūrcchhādhmānamadabhramāḥ||22|| rōmaharṣō vamirdāhaścakṣurhr̥dayarōdhanam| bindubhiścācayō'ṅgānāṁ, pakvāśayagatē punaḥ||23|| anēkavarṇaṁ vamati mūtrayatyatisāryatē| tandrā kr̥śatvaṁ pāṇḍutvamudaraṁ balasaṅkṣayaḥ||24|| tayōrvāntaviriktasya haridrē kaṭabhīṁ guḍam| sinduvāritaniṣpāvabāṣpikāśataparvikāḥ||25|| taṇḍulīyakamūlāni kukkuṭāṇḍamavalgujam| nāvanāñjanapānēṣu yōjayēdviṣaśāntayē||26||
| आमाशयगते स्वेदमूर्च्छाध्मानमदभ्रमाः||२२|| रोमहर्षो वमिर्दाहश्चक्षुर्हृदयरोधनम्| बिन्दुभिश्चाचयोऽङ्गानां, पक्वाशयगते पुनः||२३|| अनेकवर्णं वमति मूत्रयत्यतिसार्यते| तन्द्रा कृशत्वं पाण्डुत्वमुदरं बलसङ्क्षयः||२४|| तयोर्वान्तविरिक्तस्य हरिद्रे कटभीं गुडम्| सिन्दुवारितनिष्पावबाष्पिकाशतपर्विकाः||२५|| तण्डुलीयकमूलानि कुक्कुटाण्डमवल्गुजम्| नावनाञ्जनपानेषु योजयेद्विषशान्तये||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BuktaviShasyauShadham (27-28) · Śloka 28
viṣabhuktāya dadyācca śuddhāyōrdhvamadhastathā| sūkṣmaṁ tāmrarajaḥ kālē sakṣaudraṁ hr̥dviśōdhanam||27|| śuddhē hr̥di tataḥ śāṇaṁ hēmacūrṇasya dāpayēt| |28|
विषभुक्ताय दद्याच्च शुद्धायोर्ध्वमधस्तथा| सूक्ष्मं ताम्ररजः काले सक्षौद्रं हृद्विशोधनम्||२७|| शुद्धे हृदि ततः शाणं हेमचूर्णस्य दापयेत्| |२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana suvarNaprayogaPalam (28-29) · Śloka 29
hēmni dattē sati, yō guṇaḥ syāttamāha | na sajjatē hēmapāṅgē padmapatrē'mbuvadviṣam||28|| jāyatē vipulaṁ cāyurgarē'pyēṣa vidhiḥ smr̥taḥ| |29|
हेम्नि दत्ते सति, यो गुणः स्यात्तमाह | न सज्जते हेमपाङ्गे पद्मपत्रेऽम्बुवद्विषम्||२८|| जायते विपुलं चायुर्गरेऽप्येष विधिः स्मृतः| |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana virUddhAhArasya viShagarIpamatvam (29) · Śloka 29
| viruddhamapi cāhāraṁ vidyādviṣagarōpamam||29||
| विरुद्धमपि चाहारं विद्याद्विषगरोपमम्||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana virUddhabhojanam (30-31) · Śloka 31
tadēva viruddhabhōjanamāha ānūpamāmiṣaṁ māṣakṣaudrakṣīravirūḍhakaiḥ| virudhyatē saha bisairmūlakēna guḍēna vā||30|| viśēṣātpayasā matsyā matsyēṣvapi cilīcimaḥ| |31|
तदेव विरुद्धभोजनमाह आनूपमामिषं माषक्षौद्रक्षीरविरूढकैः| विरुध्यते सह बिसैर्मूलकेन गुडेन वा||३०|| विशेषात्पयसा मत्स्या मत्स्येष्वपि चिलीचिमः| |३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anUpamAMsasya mAShAdibhirvirodhaH payaso~amlAdibhirvirodhaH (31-32) · Śloka 32
viruddhamamlaṁ payasā saha sarvaṁ phalaṁ tathā||31|| tadvatkulatthavarakakaṅguvallamakuṣṭakāḥ|32|
विरुद्धमम्लं पयसा सह सर्वं फलं तथा||३१|| तद्वत्कुलत्थवरककङ्गुवल्लमकुष्टकाः|३२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana payoharItakayorvirodhaH (32) · Śloka 32
| bhakṣayitvā haritakaṁ mūlakādi payastyajēt||32||
| भक्षयित्वा हरितकं मूलकादि पयस्त्यजेत्||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana varAhashvAvidhoH pRuShatakukkuTayordagdhA AmamAMsapittayoH mAShasUpamUlakayoH avikusumbhashAkayoH bisavirUdakayoH lakucaphalasya mAShAdibhiH kadalIphalasya takradibhiH kAkamAcyAH kaNAdibhiH (33-36) · Śloka 36
vārāhaṁ śvāvidhā nādyāddadhnā pr̥ṣatakukkuṭau| āmamāṁsāni pittēna, māṣasūpēna mūlakam||33|| aviṁ kusumbhaśākēna, bisaiḥ, saha virūḍhakam| māṣasūpaguḍakṣīradadhyājyairlākucaṁ phalam||34|| phalaṁ kadalyāstakrēṇa dadhnā tālaphalēna vā| kaṇōṣaṇābhyāṁ madhunā kākamācīṁ guḍēna vā||35|| siddhāṁ vā matsyapacanē pacanē nāgarasya vā| siddhāmanyatra vā pātrē kāmāttāmuṣitāṁ niśām||36||
वाराहं श्वाविधा नाद्याद्दध्ना पृषतकुक्कुटौ| आममांसानि पित्तेन, माषसूपेन मूलकम्||३३|| अविं कुसुम्भशाकेन, बिसैः, सह विरूढकम्| माषसूपगुडक्षीरदध्याज्यैर्लाकुचं फलम्||३४|| फलं कदल्यास्तक्रेण दध्ना तालफलेन वा| कणोषणाभ्यां मधुना काकमाचीं गुडेन वा||३५|| सिद्धां वा मत्स्यपचने पचने नागरस्य वा| सिद्धामन्यत्र वा पात्रे कामात्तामुषितां निशाम्||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pippalyAH matsyanistalanasnehena sarShiShaH kAMsye dashAhamuShitasya uShNArUShkarayoH (37) · Śloka 37
matsyanistalasnēhē sādhitāḥ pippalīstyajēt| ` kāṁsyē daśāhamuṣitaṁ sarpiruṣṇaṁ tvaruṣkarē||37||
मत्स्यनिस्तलस्नेहे साधिताः पिप्पलीस्त्यजेत्| ` कांस्ये दशाहमुषितं सर्पिरुष्णं त्वरुष्करे||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BAsasya shUlasaMskArAt kampillasya takrasaMskArAt (38) · Śloka 38
bhāsō virudhyatē śūlyaḥ kampillastakrasādhitaḥ| |38|
भासो विरुध्यते शूल्यः कम्पिल्लस्तक्रसाधितः| |३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pAyasAdInAM mithaH saMyogAt (38) · Śloka 38
| ēkadhyaṁ pāyasasurākr̥śarāḥ privarjayēt||38||
| एकध्यं पायससुराकृशराः प्रिवर्जयेत्||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhvAdInAM mithaH saMyuktAnAm (39) · Śloka 39
madhusarpirvasātailapānīyāni dviśastriśaḥ| ēkatra vā samāṁśāni virudhyantē parasparam||39||
मधुसर्पिर्वसातैलपानीयानि द्विशस्त्रिशः| एकत्र वा समांशानि विरुध्यन्ते परस्परम्||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhvAjyayordivyAnupAnAt madhupuShkarabIjayoH madhumaireyashArkarANAm kShaireyasya manthAnupAnAt hAridrakaTutailayoH (40-41) · Śloka 41
bhinnāṁśē api madhvājyē divyavāryanupānataḥ| madhupuṣkarabījaṁ ca, madhumairēyaśārkaram||40|| manthānupānaḥ kṣairēyō, hāridraḥ kaṭutailavān| |41|
भिन्नांशे अपि मध्वाज्ये दिव्यवार्यनुपानतः| मधुपुष्करबीजं च, मधुमैरेयशार्करम्||४०|| मन्थानुपानः क्षैरेयो, हारिद्रः कटुतैलवान्| |४१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upodakAyAstilakalkasaMskAreNa (41) · Śloka 41
| upōdakā'tisārāya tilakalkēna sādhitā||41||
| उपोदकाऽतिसाराय तिलकल्केन साधिता||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balAkAyA varAhavasABarjanAt (42) · Śloka 42
balākā vāruṇiyuktā kulmāṣaiśca virudhyatē| bhr̥ṣṭā varāhavasayā saiva sadyō nihantyasūn||42||
बलाका वारुणियुक्ता कुल्माषैश्च विरुध्यते| भृष्टा वराहवसया सैव सद्यो निहन्त्यसून्||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tittiryAdInAM saMskAravisheShAt (43) · Śloka 43
tadvattittiripatrāḍhyagōdhālāvakapiñjalāḥ| ēraṇḍēnāgninā siddhāstattailēna vimūrcchitāḥ||43||
तद्वत्तित्तिरिपत्राढ्यगोधालावकपिञ्जलाः| एरण्डेनाग्निना सिद्धास्तत्तैलेन विमूर्च्छिताः||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hArItasya saMskAravisheShAt (44) · Śloka 44
hārītamāṁsaṁ hāridraśūlakaprōtapācitam| haridrāvahninā sadyō vyāpādayati jīvitam||44||
हारीतमांसं हारिद्रशूलकप्रोतपाचितम्| हरिद्रावह्निना सद्यो व्यापादयति जीवितम्||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hAritasya BasmAdisaMyogAt (45) · Śloka 45
bhasmapāṁśuparidhvastaṁ tadēva ca samākṣikam| |45|
भस्मपांशुपरिध्वस्तं तदेव च समाक्षिकम्| |४५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana virUddhasya sAmAnyalakShaNAm (45-46) · Śloka 46
| yatkiñciddōṣamutklēśya na harēttatsamāsataḥ||45|| viruddhaṁ| |46|
| यत्किञ्चिद्दोषमुत्क्लेश्य न हरेत्तत्समासतः||४५|| विरुद्धं| |४६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana virUddhajavyAdhInAM pratIkAraH (46) · Śloka 46
śuddhiratrēṣṭā śamō vā tadvirōdhibhiḥ| |46|
शुद्धिरत्रेष्टा शमो वा तद्विरोधिभिः| |४६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anutpannAnAM pratibandhahetuH pratIkAraH (46) · Śloka 46
na ca śōdhanaśamanarūpa ēvōpakramō'trētyāha- | dravyaistairēva vā pūrvaṁ śarīrasyābhisaṁskr̥tiḥ||46||
न च शोधनशमनरूप एवोपक्रमोऽत्रेत्याह- | द्रव्यैस्तैरेव वा पूर्वं शरीरस्याभिसंस्कृतिः||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vyAyAmAdInAmanutpattihetutvam (47) · Śloka 47
vyāyāmasnigdhadīptāgnivayaḥsthabalaśālinām| virōdhdyapi na pīḍāyai sātmyamalpaṁ ca bhōjanam||47||
व्यायामस्निग्धदीप्ताग्निवयःस्थबलशालिनाम्| विरोध्द्यपि न पीडायै सात्म्यमल्पं च भोजनम्||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAtmyIkaraNe kramaH (48) · Śloka 48
pādēnāpathyamabhyastaṁ pādapādēna vā tyajēt| niṣēvēta hitaṁ tadvadēkadvitryantarīkr̥tam||48||
पादेनापथ्यमभ्यस्तं पादपादेन वा त्यजेत्| निषेवेत हितं तद्वदेकद्वित्र्यन्तरीकृतम्||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana akrameNa sAtmyIkaraNe doShaH (41) · Śloka 41
ēvamanēna kramēṇāpathyadōṣāstyaktāḥ pīḍāyai na bhavanti, pathyaguṇāśca saṁvardhitāḥ sthiratāṁ prāpnuvanti| ityata āha apathyamapi hi tyaktaṁ śīlitaṁ pathyamēva vā| sātmyāsātmyavikārāya jāyatē sahasā'nyathā||41||
एवमनेन क्रमेणापथ्यदोषास्त्यक्ताः पीडायै न भवन्ति, पथ्यगुणाश्च संवर्धिताः स्थिरतां प्राप्नुवन्ति| इत्यत आह अपथ्यमपि हि त्यक्तं शीलितं पथ्यमेव वा| सात्म्यासात्म्यविकाराय जायते सहसाऽन्यथा||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana krameNa sAtmyIkaraNe guNAH (50) · Śloka 50
kramēṇa tvapathyatyāgapathyaśīlanē vidhīyamānē guṇāya syātāmiti darśayati kramēṇāpacitā dōṣāḥ kramēṇōpacitā guṇāḥ| santō yāntyapunarbhāvamaprakampyā bhavanti ca||50||
क्रमेण त्वपथ्यत्यागपथ्यशीलने विधीयमाने गुणाय स्यातामिति दर्शयति क्रमेणापचिता दोषाः क्रमेणोपचिता गुणाः| सन्तो यान्त्यपुनर्भावमप्रकम्प्या भवन्ति च||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apathyasya sAtmyIkaraNaniShedhaH (51) · Śloka 51
sāmpratamahitāhārasēvanaṁ sadā tyājyamiti sadyuktiṁ darśayati atyantasannidhānānāṁ dōṣāṇāṁ dūṣaṇātmanām| ahitairdūṣaṇaṁ bhūyō na vidvān kartumarhati||51||
साम्प्रतमहिताहारसेवनं सदा त्याज्यमिति सद्युक्तिं दर्शयति अत्यन्तसन्निधानानां दोषाणां दूषणात्मनाम्| अहितैर्दूषणं भूयो न विद्वान् कर्तुमर्हति||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yuktiprayojitairAhArAdiBiH sharIradhAraNam (52) · Śloka 52
ētatprasaṅgēna cēdamāha āhāraśayanābrahmacaryēryuktyā prayōjitaiḥ| śarīraṁ dhāryatē nityamāgāramiva dhāraṇaiḥ||52||
एतत्प्रसङ्गेन चेदमाह आहारशयनाब्रह्मचर्येर्युक्त्या प्रयोजितैः| शरीरं धार्यते नित्यमागारमिव धारणैः||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tatrAhArasyAtideshaH (2) · Śloka 2
āhārō varṇitastatra tatra tatra ca vakṣyatē| ||2||
आहारो वर्णितस्तत्र तत्र तत्र च वक्ष्यते| ||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nidrAyattaM sukhaduHkhAdikam (53-54) · Śloka 54
śayanābrahmacaryayōstvihaiva vidhiṁ vaktukāma āha- | nidrāyattaṁ sukhaṁ duḥkhaṁ puṣṭiḥ kārśyaṁ balābalam||53|| vr̥ṣatā klībatā jñānamajñānaṁ jīvitaṁ na ca| |54|
शयनाब्रह्मचर्ययोस्त्विहैव विधिं वक्तुकाम आह- | निद्रायत्तं सुखं दुःखं पुष्टिः कार्श्यं बलाबलम्||५३|| वृषता क्लीबता ज्ञानमज्ञानं जीवितं न च| |५४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nidrAyAshcaturvidhatvam (54-55) · Śloka 55
sāmprataṁ duṣṭanidrāṁ nirdiśati- | akālē'tiprasaṅgācca na ca nidrā niṣēvitā||54|| sukhāyuṣī parākuryāt kālarātririvāparā| |55|
साम्प्रतं दुष्टनिद्रां निर्दिशति- | अकालेऽतिप्रसङ्गाच्च न च निद्रा निषेविता||५४|| सुखायुषी पराकुर्यात् कालरात्रिरिवापरा| |५५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana caturvidhAyAH svarUpam (55-56) · Śloka 56
atha nidrāguṇaprasaṅgēna tatpratipakṣabhūtasya jāgaraṇasyāpi guṇamāha | rātrau jāgaraṇaṁ rūkṣaṁ, snigdhaṁ prasvapanaṁ divā||55|| arūkṣamanabhiṣyandi tvāsīnapracalāyitam| |56|
अथ निद्रागुणप्रसङ्गेन तत्प्रतिपक्षभूतस्य जागरणस्यापि गुणमाह | रात्रौ जागरणं रूक्षं, स्निग्धं प्रस्वपनं दिवा||५५|| अरूक्षमनभिष्यन्दि त्वासीनप्रचलायितम्| |५६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana divAsvapnasyApavAdaH (56-59) · Śloka 59
yadi snigdhatvādabhiṣyandī divāsvapnaḥ, tatkiṁ kadācidapi na kāryaḥ? ityāha- grīṣmē vāyucayādānaraukṣyarātryalpabhāvataḥ||56|| divāsvapnō hitō'nyasmin kaphapittakarō hi saḥ| muktvā tu bhāṣyayānādhvamadyastrībhārakarmabhiḥ||57|| krōdhaśōkabhayaiḥ klāntān śvāsahidhmātisāriṇaḥ| vr̥ddhabālābalakṣīṇakṣatatr̥ṭśūlapīḍitān||58|| ajīrṇyabhihatōnmattān divāsvapnōcitānapi| dhātusāmyaṁ tathā hyēṣāṁ ślēṣmā cāṅgāni puṣyati||59||
यदि स्निग्धत्वादभिष्यन्दी दिवास्वप्नः, तत्किं कदाचिदपि न कार्यः? इत्याह- ग्रीष्मे वायुचयादानरौक्ष्यरात्र्यल्पभावतः||५६|| दिवास्वप्नो हितोऽन्यस्मिन् कफपित्तकरो हि सः| मुक्त्वा तु भाष्ययानाध्वमद्यस्त्रीभारकर्मभिः||५७|| क्रोधशोकभयैः क्लान्तान् श्वासहिध्मातिसारिणः| वृद्धबालाबलक्षीणक्षततृट्शूलपीडितान्||५८|| अजीर्ण्यभिहतोन्मत्तान् दिवास्वप्नोचितानपि| धातुसाम्यं तथा ह्येषां श्लेष्मा चाङ्गानि पुष्यति||५९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana divAsvapnasyAsamyagyogatvam,rAtrisvapnasyApavAdaH (60) · Śloka 60
bahumēdaḥkaphāḥ svapyuḥ snēhanityāśca nāhani| viṣārtaḥ kaṇṭharōgī ca naiva jātu niśāsvapi||60||
बहुमेदःकफाः स्वप्युः स्नेहनित्याश्च नाहनि| विषार्तः कण्ठरोगी च नैव जातु निशास्वपि||६०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana akAlashayanAnmohAdayaH (61) · Śloka 61
akālaśayanānmōhajvarastaimityapīnasāḥ| śirōrukśōphahr̥llāsasrōtōrōdhāgnimandatāḥ||61||
अकालशयनान्मोहज्वरस्तैमित्यपीनसाः| शिरोरुक्शोफहृल्लासस्रोतोरोधाग्निमन्दताः||६१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tatra cikitsA (62-63) · Śloka 63
atra ca kā cikitsā? ityāha tatrōpavāsavamanasvēdanāvanamauṣadham| yōjayēdatinidrāyāṁ tīkṣṇaṁ pracchhardanāñjanam||62|| nāvanaṁ laṅghanaṁ cintāṁ vyavāyaṁ śōkabhīkrudhaḥ| ēbhirēva ca nidrāyā nāśaḥ ślēṣmātisaṅkṣayāt||63||
अत्र च का चिकित्सा? इत्याह तत्रोपवासवमनस्वेदनावनमौषधम्| योजयेदतिनिद्रायां तीक्ष्णं प्रच्छर्दनाञ्जनम्||६२|| नावनं लङ्घनं चिन्तां व्यवायं शोकभीक्रुधः| एभिरेव च निद्राया नाशः श्लेष्मातिसङ्क्षयात्||६३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nidrAnAshajanyavikArAH (64) · Śloka 64
samprati nidrānāśajān vikārānācaṣṭē nidrānāśādaṅgamardaśirōgauravajr̥mbhikāḥ| jāḍyaglānibhramāpaktitandrā rōgāśca vātajāḥ||64||
सम्प्रति निद्रानाशजान् विकारानाचष्टे निद्रानाशादङ्गमर्दशिरोगौरवजृम्भिकाः| जाड्यग्लानिभ्रमापक्तितन्द्रा रोगाश्च वातजाः||६४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yathAkAlaM rAtrau nidrA rAtrAvanidritasya divAsvanpaH (65) · Śloka 65
yathākālamatō nidrāṁ rātrau sēvēta sātmyataḥ| asātmyājjāgarādardhaṁ prātaḥ svapyādabhuktavān||65||
यथाकालमतो निद्रां रात्रौ सेवेत सात्म्यतः| असात्म्याज्जागरादर्धं प्रातः स्वप्यादभुक्तवान्||६५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mandanidrasya kShIrAdisevanam (66-68) · Śloka 68
śīlayēnmandanidrastu kṣīramadyarasān dadhi| abhyaṅgōdvartanasnānamūrdhakarṇākṣitarpaṇam||66|| kāntābāhulatāślēṣō nirvr̥tiḥ kr̥takr̥tyatā| manō'nukūlā viṣayāḥ kāmaṁ nidrāsukhapradāḥ||67|| brahmacaryaratērgrāmyasukhaniḥspr̥hacētasaḥ| nidrā santōṣatr̥ptasya svaṁ kālē nātivartatē||68||
शीलयेन्मन्दनिद्रस्तु क्षीरमद्यरसान् दधि| अभ्यङ्गोद्वर्तनस्नानमूर्धकर्णाक्षितर्पणम्||६६|| कान्ताबाहुलताश्लेषो निर्वृतिः कृतकृत्यता| मनोऽनुकूला विषयाः कामं निद्रासुखप्रदाः||६७|| ब्रह्मचर्यरतेर्ग्राम्यसुखनिःस्पृहचेतसः| निद्रा सन्तोषतृप्तस्य स्वं काले नातिवर्तते||६८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana maithune niShiddhAni (69-72) · Śloka 72
yadā tu grāmyadharmēṇa vinā na ratiḥ, apatyārthitā vā, tadā tadadhikārārthamucyatē grāmyadharmē tyajēnnārīmanuttānāṁ rajasvalām| apriyāmapriyācārāṁ duṣṭasaṅkīrṇamēhanām||69|| atisthūlakr̥śāṁ sūtāṁ garbhiṇīmanyayōṣitam| varṇinīmanyayōniṁ ca gurudēvanr̥pālayam||70|| caityaśmaśānā''yatanacatvarāmbucatuṣpatham| parvāṇyanaṅhgaṁ divasaṁ śirōhr̥dayatāḍanam||71|| atyāśitō'dhr̥tiḥ kṣudvān duḥsthitāṅgaḥ pipāsitaḥ| bālō vr̥ddhō'nyavēgārtastyajēdrōgī ca maithunam||72||
यदा तु ग्राम्यधर्मेण विना न रतिः, अपत्यार्थिता वा, तदा तदधिकारार्थमुच्यते ग्राम्यधर्मे त्यजेन्नारीमनुत्तानां रजस्वलाम्| अप्रियामप्रियाचारां दुष्टसङ्कीर्णमेहनाम्||६९|| अतिस्थूलकृशां सूतां गर्भिणीमन्ययोषितम्| वर्णिनीमन्ययोनिं च गुरुदेवनृपालयम्||७०|| चैत्यश्मशानाऽऽयतनचत्वराम्बुचतुष्पथम्| पर्वाण्यनङ्ह्गं दिवसं शिरोहृदयताडनम्||७१|| अत्याशितोऽधृतिः क्षुद्वान् दुःस्थिताङ्गः पिपासितः| बालो वृद्धोऽन्यवेगार्तस्त्यजेद्रोगी च मैथुनम्||७२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana RutuvisheShe samBoganiyamaH (73) · Śloka 73
samprati r̥tuviśēṣēṣu nidhuvanaṁ niyamayati sēvēta kāmataḥ kāmaṁ tr̥ptō vājīkr̥tāṁ himē| tryahādvasantaśaradōḥ pakṣādvarṣānidāghayōḥ||73||
सम्प्रति ऋतुविशेषेषु निधुवनं नियमयति सेवेत कामतः कामं तृप्तो वाजीकृतां हिमे| त्र्यहाद्वसन्तशरदोः पक्षाद्वर्षानिदाघयोः||७३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyaprakAreNa strIgamane bhramAdayaH (74) · Śloka 74
bhramaklamōrudaurbalyabaladhātvindriyakṣayāḥ| aparvamaraṇaṁ ca syādanyathā gacchataḥ striyam||74||
भ्रमक्लमोरुदौर्बल्यबलधात्विन्द्रियक्षयाः| अपर्वमरणं च स्यादन्यथा गच्छतः स्त्रियम्||७४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samyaksamBogAcaraNe Palam (75) · Śloka 75
smr̥timēdhāyurārōgyapuṣṭīndriyayaśōbalaiḥ| adhikā mandajarasō bhavanti strīṣu saṁyatāḥ||75||
स्मृतिमेधायुरारोग्यपुष्टीन्द्रिययशोबलैः| अधिका मन्दजरसो भवन्ति स्त्रीषु संयताः||७५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samBogAvasAne sevyAH (76) · Śloka 76
snānānulēpanahimānilakhaṇḍakhādya śītāmbudugdharasayūṣasurāprasannāḥ| sēvēta cānu śayanaṁ viratau ratasya tasyaivamāśu vapuṣaḥ punarēti dhāma||76||
स्नानानुलेपनहिमानिलखण्डखाद्य शीताम्बुदुग्धरसयूषसुराप्रसन्नाः| सेवेत चानु शयनं विरतौ रतस्य तस्यैवमाशु वपुषः पुनरेति धाम||७६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vaidyAdhIne deharakShaNe Palam (7) · Śloka 7
ētañca sarvaṁ pūrvōktaṁ hitāhitaṁ vaidya ēva vētti| tasmādvaidyasya sarvathā śarīraṁ rājñā nivēdyamiti darśayannāha śrutacaritasamr̥ddhē karmadakṣē dayālau bhiṣaji niranubandhaṁ dēharakṣāṁ nivēśya| bhavati vipulatējaḥsvāsthyakīrtiprabhāvaḥ svakuśalaphalabhōgī bhūmipālaścirāyuḥ||77|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē'nnarakṣā nāma saptamō'dhyāyaḥ||7||
एतञ्च सर्वं पूर्वोक्तं हिताहितं वैद्य एव वेत्ति| तस्माद्वैद्यस्य सर्वथा शरीरं राज्ञा निवेद्यमिति दर्शयन्नाह श्रुतचरितसमृद्धे कर्मदक्षे दयालौ भिषजि निरनुबन्धं देहरक्षां निवेश्य| भवति विपुलतेजःस्वास्थ्यकीर्तिप्रभावः स्वकुशलफलभोगी भूमिपालश्चिरायुः||७७|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थानेऽन्नरक्षा नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
🔊 Audio coming soon