Adhikarana mAtrAshitIyAdhyAyo~aShTamaH (2) · Śloka 2
অথাতো মাত্রাশিতীযমধ্যাযং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাত্রেযাদযো মহর্ষযঃ| (গদ্যসূত্রে||২||
अथातो मात्राशितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAtrAshanam (1) · Śloka 1
মাত্রাশী সর্বকালং স্যান্মাত্রা হ্যগ্নেঃ প্রবর্তিকা| মাত্রাং দ্রব্যাণ্যপেক্ষন্তে গুরূণ্যপি লঘূন্যপি||১||
मात्राशी सर्वकालं स्यान्मात्रा ह्यग्नेः प्रवर्तिका| मात्रां द्रव्याण्यपेक्षन्ते गुरूण्यपि लघून्यपि||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gurUNAM laghUnAM ca mAtrApramANam (2) · Śloka 2
তত্র গুরূণাং কা মাত্রা ? কা(চ) লঘূনাম্ ? ইত্যাহ গুরূণামর্ধসৌহিত্যং লঘূনাং নাতিতৃপ্ততা| মাত্রাপ্রমাণং নির্দিষ্টং সুখং যাবদ্বিজীর্যতি||২||
तत्र गुरूणां का मात्रा ? का(च) लघूनाम् ? इत्याह गुरूणामर्धसौहित्यं लघूनां नातितृप्तता| मात्राप्रमाणं निर्दिष्टं सुखं यावद्विजीर्यति||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hInamAtraBojane doShAH (3) · Śloka 3
ভোজনং হীনমাত্রং তু ন বলোপচযৌজসে| সর্বেষাং বাতরোগাণাং হেতুতাং চ প্রপদ্যতে||৩||
भोजनं हीनमात्रं तु न बलोपचयौजसे| सर्वेषां वातरोगाणां हेतुतां च प्रपद्यते||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atimAtre doShAH (4) · Śloka 4
অতিমাত্রং ত্বশনং ত্রীনপি দোষান্ প্রকোপযেত্| |৪|
अतिमात्रं त्वशनं त्रीनपि दोषान् प्रकोपयेत्| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visUcikAlasakayoH samprAptiH (4-6) · Śloka 6
প্রকুপিতাশ্চ ত্রযো দোষা অলসকাখ্যং বিসূচিকাখ্যং বা ব্যাধিং যথা কুর্বন্তি, তথা দর্শযতি | পীড্যমানা হি বাতাদ্যা যুগপত্তেন কোপিতাঃ||৪|| আমেনান্নেন দিষ্টেন তদেবাবিশ্য কুর্বতে| বিষ্টম্ভযন্তোঽলসকং চ্যাবযন্তো বিসূচিকাম্||৫|| অধরোত্তরমার্গাভ্যাং সহসৈবাজিতাত্মনঃ| |৬|
प्रकुपिताश्च त्रयो दोषा अलसकाख्यं विसूचिकाख्यं वा व्याधिं यथा कुर्वन्ति, तथा दर्शयति | पीड्यमाना हि वाताद्या युगपत्तेन कोपिताः||४|| आमेनान्नेन दिष्टेन तदेवाविश्य कुर्वते| विष्टम्भयन्तोऽलसकं च्यावयन्तो विसूचिकाम्||५|| अधरोत्तरमार्गाभ्यां सहसैवाजितात्मनः| |६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alasakanirvicanam (6-7) · Śloka 7
| প্রযাতি নোর্ধ্বং নাধস্তাদাহারো ন চ পচ্যতে||৬|| আমাশযেঽলসীভূতস্তেন সোঽলসকঃ স্মৃতঃ| |৭|
| प्रयाति नोर्ध्वं नाधस्तादाहारो न च पच्यते||६|| आमाशयेऽलसीभूतस्तेन सोऽलसकः स्मृतः| |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visUcikAnirvacanam (7-8) · Śloka 8
বিসূচিকাযা নির্বচনমাহ | বিবিধৈর্বেদনোদ্ভেদৈর্বায্বাদিভৃশকোপতঃ||৭|| সূচীভিরিব গাত্রাণি বিধ্যতীতি বিসূচিকা| |৮|
विसूचिकाया निर्वचनमाह | विविधैर्वेदनोद्भेदैर्वाय्वादिभृशकोपतः||७|| सूचीभिरिव गात्राणि विध्यतीति विसूचिका| |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visUcikAlakShaNam (8-9) · Śloka 9
| তত্র শূলভ্রমানাহকম্পস্তম্ভাদযোঽনিলাত্||৮|| পিত্তাজ্জ্বরাতিসারান্তর্দাহতৃট্প্রলযাদযঃ| কফাচ্ছর্দ্যঙ্গগুরুতাবাক্সঙ্গষ্ঠীবনাদযঃ||৯||
| तत्र शूलभ्रमानाहकम्पस्तम्भादयोऽनिलात्||८|| पित्ताज्ज्वरातिसारान्तर्दाहतृट्प्रलयादयः| कफाच्छर्द्यङ्गगुरुतावाक्सङ्गष्ठीवनादयः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alasakalakShaNam (10-12) · Śloka 12
বিশেষাদ্দুর্বলস্যাল্পবহ্নের্বেগবিধারিণঃ| পীডিতং মারুতেনান্নং শ্লেষ্মণা রুদ্ধমন্তরা||১০|| অলসং ক্ষোভিতং দোষৈঃ শল্যত্বেনৈব সংস্থিতম্| শূলাদীন্ কুরুতে তীব্রাংশ্ছর্দ্যতীসারবর্জিতান্||১১|| সোঽলসঃ| |১২|
विशेषाद्दुर्बलस्याल्पवह्नेर्वेगविधारिणः| पीडितं मारुतेनान्नं श्लेष्मणा रुद्धमन्तरा||१०|| अलसं क्षोभितं दोषैः शल्यत्वेनैव संस्थितम्| शूलादीन् कुरुते तीव्रांश्छर्द्यतीसारवर्जितान्||११|| सोऽलसः| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana daNDakAlasakalakShaNam (12-13) · Śloka 13
দণ্ডকালসকং লিলক্ষযিষুরাহ- অত্যর্থদুষ্টাস্তু দোষা দুষ্টামবদ্ধখাঃ| যান্তস্তির্যক্তনুং সর্বাং দণ্ডবত্স্তম্ভযন্তি চেত্||১২|| দণ্ডকালসকং নাম তং ত্যজেদাশুকারিণম্| |১৩|
दण्डकालसकं लिलक्षयिषुराह- अत्यर्थदुष्टास्तु दोषा दुष्टामबद्धखाः| यान्तस्तिर्यक्तनुं सर्वां दण्डवत्स्तम्भयन्ति चेत्||१२|| दण्डकालसकं नाम तं त्यजेदाशुकारिणम्| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmaviShalakShaNam (13-14) · Śloka 14
সম্প্রত্যামবিষং নির্দিশতি | বিরুদ্ধাধ্যশনাজীর্ণশীলিনো বিষলক্ষণম্||১৩|| আমদোষং মহাঘোরং বর্জযেদ্বিষসংজ্ঞকম্| বিষরূপাশুকারিত্বাদ্বিরুদ্ধোপক্রমত্বতঃ||১৪||
सम्प्रत्यामविषं निर्दिशति | विरुद्धाध्यशनाजीर्णशीलिनो विषलक्षणम्||१३|| आमदोषं महाग़ोरं वर्जयेद्विषसंज्ञकम्| विषरूपाशुकारित्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वतः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alasakacikitsA (15-16) · Śloka 16
অথামমলসীভূতং সাধ্যং ত্বরিতমুল্লিখেত্| পীত্বা সোগ্রাপটুফলং বার্যুষ্ণং যোজযেত্ততঃ||১৫|| স্বেদনং ফলবর্তিং চ মলবাতানুলোমনীম্| নাম্যমানানি চাঙ্গানি ভৃশং স্বিন্নানি বেষ্টযেত্||১৬||
अथाममलसीभूतं साध्यं त्वरितमुल्लिख़ेत्| पीत्वा सोग्रापटुफलं वार्युष्णं योजयेत्ततः||१५|| स्वेदनं फलवर्तिं च मलवातानुलोमनीम्| नाम्यमानानि चाङ्गानि भृशं स्विन्नानि वेष्टयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visUcikAcikitsA (17) · Śloka 17
বিসূচ্যামতিবৃদ্ধাযাং পার্ষ্ণ্যোর্দাহঃ প্রশস্যতে| তদহশ্চোপবাস্যৈনং বিরিক্তবদুপাচরেত্||১৭||
विसूच्यामतिवृद्धायां पार्ष्ण्योर्दाहः प्रशस्यते| तदहश्चोपवास्यैनं विरिक्तवदुपाचरेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmadoShiNaH shamanauShadhaniShedhaH (18-19) · Śloka 19
অজীর্ণিনো ভেষজং নিষেধতি তীব্রার্তিরপি নাজীর্ণী পিবেচ্ছূলঘ্নমৌষধম্| আমসন্নোঽনলো নালং পক্তুং দোষৌষধাশনম্||১৮|| নিহন্যাদপি চৈতেষাং বিভ্রমঃ সহসাঽঽতুরম্| |১৯|
अजीर्णिनो भेषजं निषेधति तीव्रार्तिरपि नाजीर्णी पिबेच्छूलघ्नमौषधम्| आमसन्नोऽनलो नालं पक्तुं दोषौषधाशनम्||१८|| निहन्यादपि चैतेषां विभ्रमः सहसाऽऽतुरम्| |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmadoShiNo~avasthAvisheShe auShadham (19-20) · Śloka 20
কদা ঔষধং যুঞ্জীত ? ইত্যাহ- | জীর্ণাশনে তু ভৈষজ্যং যুঞ্জ্যাত্ স্তব্ধগুরূদরে||১৯|| দোষশেষস্য পাকার্থমগ্নেঃ সন্ধুক্ষণায চ| |২০|
कदा औषधं युञ्जीत ? इत्याह- | जीर्णाशने तु भैषज्यं युञ्ज्यात् स्तब्धगुरूदरे||१९|| दोषशेषस्य पाकार्थमग्नेः सन्धुक्षणाय च| |२०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmadoShasAmAnyacikitsA (20-21) · Śloka 21
কীদৃশমৌষধং যোজ্যমিত্যাহ | শান্তিরামবিকারাণাং ভবতি ত্বপতর্পণাত্||২০|| ত্রিবিধং ত্রিবিধে দোষে তত্সমীক্ষ্য প্রযোজযেত্| |২১|
कीदृशमौषधं योज्यमित्याह | शान्तिरामविकाराणां भवति त्वपतर्पणात्||२०|| त्रिविधं त्रिविधे दोषे तत्समीक्ष्य प्रयोजयेत्| |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alpamadhyapraBUtadoShacikitsA (21-22) · Śloka 22
সম্প্রত্যেতদেব যথাযোগ্যমাহ- | তত্রাল্পে লঙ্ঘনং পথ্যং, মধ্যে লঙ্হ্ঘনপাচনম্||২১|| প্রভূতে শোধনং, তদ্ধি মূলাদুন্মূলযেন্মলান্| |২২|
सम्प्रत्येतदेव यथायोग्यमाह- | तत्राल्पे लङ्घनं पथ्यं, मध्ये लङ्ह्घनपाचनम्||२१|| प्रभूते शोधनं, तद्धि मूलादुन्मूलयेन्मलान्| |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana evamanyavyAdhicikitsA,hetuvyAdhiviparyayacikitsA (22-23) · Śloka 23
| এবমন্যানপি ব্যাধীন্ স্বনিদানবিপর্যযাত্||২২|| চিকিত্সেদনুবন্ধে তু সতি হেতুবিপর্যযম্| ত্যক্ত্বা যথাযথং বৈদ্যো যুঞ্জ্যাদ্ব্যাধিবিপর্যযম্||২৩||
| एवमन्यानपि व्याधीन् स्वनिदानविपर्ययात्||२२|| चिकित्सेदनुबन्धे तु सति हेतुविपर्ययम्| त्यक्त्वा यथायथं वैद्यो युञ्ज्याद्व्याधिविपर्ययम्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tadarthakArI cikitsA,pakvadoShANAM cikitsA (24) · Śloka 24
ন চ হেতুব্যাধিবিপর্যযযোরেব চিকিত্সাযামুপযোগ ইতি দর্শযন্নাহ তদর্থকারি বা, পক্বে দোষে ত্বিদ্ধে চ পাবকে| হিতমভ্যঞ্জনস্নেহপানবস্ত্যাদি যুক্তিতঃ||২৪||
न च हेतुव्याधिविपर्यययोरेव चिकित्सायामुपयोग इति दर्शयन्नाह तदर्थकारि वा, पक्वे दोषे त्विद्धे च पावके| हितमभ्यञ्जनस्नेहपानबस्त्यादि युक्तितः||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmAjIrNalakShaNam (25) · Śloka 25
অজীর্ণং লক্ষযিতুমাহ অজীর্ণং চ কফাদামং তত্র শোফোঽক্ষিগণ্ডযোঃ| সদ্যোভুক্ত ইবোদ্গারঃ প্রসেকোত্ক্লেশগৌরবম্||২৫||
अजीर्णं लक्षयितुमाह अजीर्णं च कफादामं तत्र शोफोऽक्षिगण्डयोः| सद्योभुक्त इवोद्गारः प्रसेकोत्क्लेशगौरवम्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viShTabdhAjIrNalakShaNam (26) · Śloka 26
বিষ্টব্ধমনিলাচ্ছূলবিবন্ধাধ্মানসাদকৃত্| |২৬|
विष्टब्धमनिलाच्छूलविबन्धाध्मानसादकृत्| |२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vidagdhAjIrNalakShaNam (26) · Śloka 26
| পিত্তাদ্বিদগ্ধং তৃণ্মোহভ্রমাম্লোদ্গারদাহবত্||২৬||
| पित्ताद्विदग्धं तृण्मोहभ्रमाम्लोद्गारदाहवत्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmAjIrNAdInAM cikitsA (27) · Śloka 27
ত্রিবিধস্যৈবাস্য চিকিত্সামাহ লঙ্ঘনং কার্যমামে তু, বিষ্টব্ধে স্বেদনং ভৃশম্| বিদগ্ধে বমনং, যদ্বা যথাবস্থং হিতং ভবেত্||২৭||
त्रिविधस्यैवास्य चिकित्सामाह लङ्घनं कार्यमामे तु, विष्टब्धे स्वेदनं भृशम्| विदग्धे वमनं, यद्वा यथावस्थं हितं भवेत्||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vilambikAlakShaNaM cikitsA ca (28) · Śloka 28
গরীযসো ভবেল্লীনাদামাদেব বিলম্বিকা| কফবাতানুবদ্ধাঽঽমলিঙ্গা তত্সমসাধনা||২৮||
गरीयसो भवेल्लीनादामादेव विलम्बिका| कफवातानुबद्धाऽऽमलिङ्गा तत्समसाधना||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasasheShalakShaNaM cikitsA ca ajIrNino divAsvaprabhojane cikitsA (29-30) · Śloka 30
জীর্ণেঽপ্যাহারে কদাচিদাহারসারো রসোঽজীর্ণঃ স্যাত্| তল্লক্ষণার্থমাহ অশ্রদ্ধা হৃদ্ব্যথা শুদ্ধেঽপ্যুদ্গারে রসশেষতঃ| শযীত কিঞ্চিদেবাত্র সর্বশ্চানাশিতো দিবা||২৯|| স্বপ্যাদজীর্ণী, সঞ্জাতবুভুক্ষোঽদ্যান্মিতং লঘু| |৩০|
जीर्णेऽप्याहारे कदाचिदाहारसारो रसोऽजीर्णः स्यात्| तल्लक्षणार्थमाह अश्रद्धा हृद्व्यथा शुद्धेऽप्युद्गारे रसशेषतः| शयीत किञ्चिदेवात्र सर्वश्चानाशितो दिवा||२९|| स्वप्यादजीर्णी, सञ्जातबुभुक्षोऽद्यान्मितं लघु| |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNasAmAnyalakShaNAm (30-31) · Śloka 31
সাম্প্রতমজীর্ণলক্ষণং সামান্যেন ব্রূতে- | বিবন্ধোঽতিপ্রবৃত্তির্বা গ্লানির্মারুতমূঢতা||৩০|| অজীর্ণলিঙ্গং সামান্যং বিষ্টম্ভো গৌরবং ভ্রমঃ| |৩১|
साम्प्रतमजीर्णलक्षणं सामान्येन ब्रूते- | विबन्धोऽतिप्रवृत्तिर्वा ग्लानिर्मारुतमूढता||३०|| अजीर्णलिङ्गं सामान्यं विष्टम्भो गौरवं भ्रमः| |३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNasyAnyakAraNAni (31-33) · Śloka 33
সাম্প্রতমজীর্ণস্যান্যান্যপি কারণান্যাহ- | ন চাতিমাত্রমেবান্নমামদোষায কেবলম্||৩১|| দ্বিষ্টবিষ্টম্ভিদগ্ধামগুরুরূক্ষহিমাশুচি| বিদাহি শুষ্কমত্যম্বুপ্লুতং চান্নং ন জীর্যতি||৩২|| উপতপ্তেন ভুক্তং চ শোকক্রোধক্ষুদাদিভিঃ| |৩৩|
साम्प्रतमजीर्णस्यान्यान्यपि कारणान्याह- | न चातिमात्रमेवान्नमामदोषाय केवलम्||३१|| द्विष्टविष्टम्भिदग्धामगुरुरूक्षहिमाशुचि| विदाहि शुष्कमत्यम्बुप्लुतं चान्नं न जीर्यति||३२|| उपतप्तेन भुक्तं च शोकक्रोधक्षुदादिभिः| |३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samashanalakShaNam adhyashanalakShaNam viShamAshanalakShaNam samashanAdInAM doShaH (33-35) · Śloka 35
সম্প্রত্যপরমপ্যন্নমামক্ষোভকরমাহ- | মিশ্রং পথ্যমপথ্যং চ ভুক্তং সমশনং মতম্||৩৩|| বিদ্যাদধ্যশনং ভূযো ভুক্তস্যোপরি ভোজনম্| অকালে বহু চাল্পং বা ভুক্তং তু বিষমাশনম্||৩৪|| ত্রীণ্যপ্যেতানি মৃত্যুং বা ঘোরান্ ব্যাধীন্সৃজন্তি বা| |৩৫|
सम्प्रत्यपरमप्यन्नमामक्षोभकरमाह- | मिश्रं पथ्यमपथ्यं च भुक्तं समशनं मतम्||३३|| विद्यादध्यशनं भूयो भुक्तस्योपरि भोजनम्| अकाले बहु चाल्पं वा भुक्तं तु विषमाशनम्||३४|| त्रीण्यप्येतानि मृत्युं वा घोरान् व्याधीन्सृजन्ति वा| |३५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Bojanasya samyagyogaprakAraH (35-38) · Śloka 38
| কালে সাত্ম্যং শুচি হিতং স্নিগ্ধোষ্ণং লঘু তন্মনাঃ||৩৫|| ষড্রসং মধুরপ্রাযং নাতিদ্রুতবিলম্বিতম্| স্নাতঃ ক্ষুদ্বান্ বিবিক্তস্থো ধৌতপাদকরাননঃ||৩৬|| তর্পযিত্বা পিতৄন্ দেবানতিথীন্ বালকান্ গুরূন্| প্রত্যবেক্ষ্য তিরশ্চোঽপি প্রতিপন্নপরিগ্রহান্||৩৭|| সমীক্ষ্য সম্যগাত্মানমনিন্দন্নব্রুবন্ দ্রবম্| ইষ্টমিষ্টৈঃ সহাশ্র্নীযাচ্ছুচিভক্তজনাহৃতম্||৩৮||
| काले सात्म्यं शुचि हितं स्निग्धोष्णं लघु तन्मनाः||३५|| षड्रसं मधुरप्रायं नातिद्रुतविलम्बितम्| स्नातः क्षुद्वान् विविक्तस्थो धौतपादकराननः||३६|| तर्पयित्वा पितॄन् देवानतिथीन् बालकान् गुरून्| प्रत्यवेक्ष्य तिरश्चोऽपि प्रतिपन्नपरिग्रहान्||३७|| समीक्ष्य सम्यगात्मानमनिन्दन्नब्रुवन् द्रवम्| इष्टमिष्टैः सहाश्र्नीयाच्छुचिभक्तजनाहृतम्||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRuNAdijuShTaBojanatyAgaH (39) · Śloka 39
ভোজনং তৃণকেশাদিজুষ্টমুষ্ণীকৃতং পুনঃ| শাকাবরান্নভূযিষ্ঠমত্যুষ্ণলবণং ত্যজেত্||৩৯||
भोजनं तृणकेशादिजुष्टमुष्णीकृतं पुनः| शाकावरान्नभूयिष्ठमत्युष्णलवणं त्यजेत्||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kilATAdishIlanam (40-41) · Śloka 41
কিলাটদধিকূচীকাক্ষারশুক্তামমূলকম্| কৃশশুষ্কবরাহাবিগোমত্স্যমহিষামিষম্||৪০|| মাষনিষ্পাবশালূকবিসপিষ্টবিরূঢকম্| শুষ্কশাকানি যবকান্ ফাণিতং চ ন শীলযেত্||৪১||
किलाटदधिकूचीकाक्षारशुक्ताममूलकम्| कृशशुष्कवराहाविगोमत्स्यमहिषामिषम्||४०|| माषनिष्पावशालूकबिसपिष्टविरूढकम्| शुष्कशाकानि यवकान् फाणितं च न शीलयेत्||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SAlyAdiSIlanam (42-43) · Śloka 43
শীলযেচ্ছালিগোধূমযবষষ্টিকজাঙ্গলম্| সুনিষণ্ণকজীবন্তীবালমূলকবাস্তুকম্||৪২|| পথ্যামলকমৃদ্বীকাপটোলীমুদ্গশর্করাঃ| ঘৃতদিব্যোদকক্ষীরক্ষৌদ্রদাডিমসৈন্ধবম্||৪৩||
शीलयेच्छालिगोधूमयवषष्टिकजाङ्गलम्| सुनिषण्णकजीवन्तीबालमूलकवास्तुकम्||४२|| पथ्यामलकमृद्वीकापटोलीमुद्गशर्कराः| घृतदिव्योदकक्षीरक्षौद्रदाडिमसैन्धवम्||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nityasevyamauShadham (44) · Śloka 44
ত্রিফলাং মধুসর্পির্ভ্যাং নিশি নেত্রবলায চ| স্বাস্থ্যানুবৃত্তিকৃদ্যচ্চ রোগোচ্ছেদকরং চ যত্||৪৪||
त्रिफलां मधुसर्पिर्भ्यां निशि नेत्रबलाय च| स्वास्थ्यानुवृत्तिकृद्यच्च रोगोच्छेदकरं च यत्||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhojyakramaH (45-46) · Śloka 46
বিসেক্ষুমোচচোচাম্রমোদকোত্কারিকাদিকম্| অদ্যাদ্দ্রব্যং গুরু স্নিগ্ধং স্বাদু মন্দং স্থিরং পুরঃ||৪৫|| বিপরীতমতশ্চান্তে মধ্যেঽম্ললবণোত্কটম্| |৪৬|
बिसेक्षुमोचचोचाम्रमोदकोत्कारिकादिकम्| अद्याद्द्रव्यं गुरु स्निग्धं स्वादु मन्दं स्थिरं पुरः||४५|| विपरीतमतश्चान्ते मध्येऽम्ललवणोत्कटम्| |४६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana annapAnayorviBAgaH (46-47) · Śloka 47
| অন্নেন কুক্ষের্দ্বাবংশৌ পানেনৈকং প্রপূরযেত্||৪৬|| আশ্রযং পবনাদীনাং চতুর্থমবশেষযেত্| |৪৭|
| अन्नेन कुक्षेर्द्वावंशौ पानेनैकं प्रपूरयेत्||४६|| आश्रयं पवनादीनां चतुर्थमवशेषयेत्| |४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anupAnavibhAgaH,yavagodhUmayoH shItaM jalamityAdi (47-50) · Śloka 50
| অনুপানং হিমং বারি যবগোধূমযোর্হিতম্||৪৭|| দধ্নি মদ্যে বিষে ক্ষৌদ্রে, কোষ্ণং পিষ্টমযেষু তু| শাকমুদ্গাদিবিকৃতৌ মস্তুতক্রাম্লকাঞ্জিকম্||৪৮|| সুরা কৃশানাং পুষ্ট্যর্থং, স্থূলানাং তু মধূদকম্| শোষে মাংসরসো, মদ্যং মাংসে স্বল্পে চ পাবকে||৪৯|| ব্যাধ্যৌষধাধ্বভাষ্যস্ত্রীলঙ্ঘনাতপকর্মভিঃ| ক্ষীণে বৃদ্ধে চ বালে চ পযঃ পথ্যং যথাঽমৃতম্||৫০||
| अनुपानं हिमं बारि यवगोधूमयोर्हितम्||४७|| दध्नि मद्ये विषे क्षौद्रे, कोष्णं पिष्टमयेषु तु| शाकमुद्गादिविकृतौ मस्तुतक्राम्लकाञ्जिकम्||४८|| सुरा कृशानां पुष्ट्यर्थं, स्थूलानां तु मधूदकम्| शोषे मांसरसो, मद्यं मांसे स्वल्पे च पावके||४९|| व्याध्यौषधाध्वभाष्यस्त्रीलङ्घनातपकर्मभिः| क्षीणे वृद्धे च बाले च पयः पथ्यं यथाऽमृतम्||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuktAnupAnavibhAgaH (51) · Śloka 51
বিপরীতং যদন্নস্য গুণৈঃ স্যাদবিরোধি চ| অনুপানং সমাসেন, সর্বদা তত্প্রশস্যতে||৫১||
विपरीतं यदन्नस्य गुणैः स्यादविरोधि च| अनुपानं समासेन, सर्वदा तत्प्रशस्यते||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anupAnasya phalam (52) · Śloka 52
অনুপানস্য কিং কর্ম ? ইত্যাহ অনুপানং করোত্যূর্জাং তৃপ্তিং ব্যাপ্তিং দৃঢাঙ্গতাম্| অন্নসঙ্ঘাতশৌথিল্যবিক্লিত্তিজরণানি চ||৫২||
अनुपानस्य किं कर्म ? इत्याह अनुपानं करोत्यूर्जां तृप्तिं व्याप्तिं दृढाङ्गताम्| अन्नसङ्घातशौथिल्यविक्लित्तिजरणानि च||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana UrdhvajatrugadAdau anupAnaniShedhaH (53) · Śloka 53
এবংগুণমপ্যূর্ধ্বজত্র্বাদিষু ন হিতমিত্যাহ নোর্ধ্বজত্রুগদশ্বাসকাসোরঃক্ষতপীনসে| গীতভাষ্যপ্রসঙ্গে চ স্বরভেদে চ তদ্ধিতম্||৫৩||
एवंगुणमप्यूर्ध्वजत्र्वादिषु न हितमित्याह नोर्ध्वजत्रुगदश्वासकासोरःक्षतपीनसे| गीतभाष्यप्रसङ्गे च स्वरभेदे च तद्धितम्||५३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana praklinnadehAdInAM pAnaniShedhaH (54) · Śloka 54
সম্প্রতি যেষাং পানমেব ন শস্যতে, তানাহ প্রক্লিন্নদেহমেহাক্ষিগলরোগব্রণাতুরাঃ| পানং ত্যজেযুঃ|৫৪|
सम्प्रति येषां पानमेव न शस्यते, तानाह प्रक्लिन्नदेहमेहाक्षिगलरोगव्रणातुराः| पानं त्यजेयुः|५४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pAnAnantarabhAShyAdiniShedhaH bhojanAntaramAtapAdiniShedhaH (54-55) · Śloka 55
| সর্বশ্চ ভাষ্যাধ্বশযনং ত্যজেত্||৫৪|| পীত্বা, ভুক্ত্বাঽঽতপং বহ্নিং যানং প্লবনবাহনম্| |৫৫|
| सर्वश्च भाष्याध्वशयनं त्यजेत्||५४|| पीत्वा, भुक्त्वाऽऽतपं वह्निं यानं प्लवनवाहनम्| |५५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Bojanasya kAlaH (8) · Śloka 8
"কালে সাত্ম্যম্" (শ্লো. ৩৫) ইত্যুক্তম্| ভোজনস্য তু কঃ কালঃ ? ইত্যাহ প্রসৃষ্টে বিণ্মূত্রে হৃদি সুবিমলে দোষে স্বপথগে বিশুদ্ধে চোদ্গারে ক্ষুদুপগমনে বাতেঽনুসরতি| তথাঽগ্নাবুদ্রিক্তে বিশদকরণে দেহে চ সুলঘৌ প্রযুঞ্জীতাহারং বিধিনিযমিতং, কালঃ স হি মতঃ||৫৫|| ইতি শ্রীবৈদ্যপতিসিংহগুপ্তসূনুশ্রীমদ্বাগ্ভটবিরচিতাযামষ্টাঙ্গহৃদযসংহিতাযাং সূত্রস্থানে মাত্রাশিতীযো নাম অষ্টমোঽধ্যাযঃ||৮||
"काले सात्म्यम्" (श्लो. ३५) इत्युक्तम्| भोजनस्य तु कः कालः ? इत्याह प्रसृष्टे विण्मूत्रे हृदि सुविमले दोषे स्वपथगे विशुद्धे चोद्गारे क्षुदुपगमने वातेऽनुसरति| तथाऽग्नावुद्रिक्ते विशदकरणे देहे च सुलघौ प्रयुञ्जीताहारं विधिनियमितं, कालः स हि मतः||५५|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने मात्राशितीयो नाम अष्टमोऽध्यायः||८||
🔊 Audio coming soon