Adhikarana annarakShAdhyAyaH saptamaH (2-3) · Śloka 3
ਅਥਾਤੋਨ੍ਨਰਕ੍ਸਾਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| (ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ||੨|| )||੩||
अथातोऽन्नरक्षाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२|| )||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAjanikaTe vaidyasthitiH (1) · Śloka 1
ਰਾਜਾ ਰਾਜਗਹਾਸਨ੍ਨੇ ਪ੍ਰਾਣਾਚਾਰ੍ਯਂ ਨਿਵੇਸ਼ਯੇਤ੍| ਸਰ੍ਵਦਾ ਸ ਭਵਤ੍ਯੇਵਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿਜਾਗਵਿਃ||੧||
राजा राजगृहासन्ने प्राणाचार्यं निवेशयेत्| सर्वदा स भवत्येवं सर्वत्र प्रतिजागृविः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vaidyena rAj~jo~annapAnaM viShAdrakShyam (2) · Śloka 2
ਨਨੁ, ਕਿਮੇਵਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ? ਇਤ੍ਯਾਹ- ਅਨ੍ਨਪਾਨਂ ਵਿਸਾਦ੍ਰਕ੍ਸੇਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਮਹੀਪਤੇਃ| ਯੋਗਕ੍ਸੇਮੌ ਤਦਾਯਤ੍ਤੌ ਧਰ੍ਮਾਦ੍ਯਾ ਯਨ੍ਨਿਬਨ੍ਧਨਾਃ||੨||
ननु, किमेवं क्रियते? इत्याह- अन्नपानं विषाद्रक्षेद्विशेषेण महीपतेः| योगक्षेमौ तदायत्तौ धर्माद्या यन्निबन्धनाः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saviShAnnalakShaNam (3-4) · Śloka 4
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਵਿਸਦੁਸ੍ਟਸ੍ਯ ਭਕ੍ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ ਓਦਨੋ ਵਿਸਵਾਨ੍ ਸਾਨ੍ਦ੍ਰੋ ਯਾਤ੍ਯਵਿਸ੍ਤ੍ਰਾਵ੍ਯਤਾਮਿਵ| ਚਿਰੇਣ ਪਚ੍ਯਤੇ ਪਕ੍ਵੋ ਭਵੇਤ੍ਪਰ੍ਯੁਸਿਤੋਪਮਃ||੩|| ਮਯੂਰਕਣ੍ਠਤੁਲ੍ਯੋਸ੍ਮਾ ਮੋਹਮੂਰ੍ਛਾਪ੍ਰਸੇਕਕਤ੍| ਹੀਯਤੇ ਵਰ੍ਣਗਨ੍ਧਾਦ੍ਯੈਃ ਕ੍ਲਿਦ੍ਯਤੇ ਚਨ੍ਦ੍ਰਿਕਾਚਿਤਃ||੪||
सम्प्रति विषदुष्टस्य भक्तस्य लक्षणमाह ओदनो विषवान् सान्द्रो यात्यविस्त्राव्यतामिव| चिरेण पच्यते पक्वो भवेत्पर्युषितोपमः||३|| मयूरकण्ठतुल्योष्मा मोहमूर्छाप्रसेककृत्| हीयते वर्णगन्धाद्यैः क्लिद्यते चन्द्रिकाचितः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vya~jjanAdInAM parIkShA (5-6) · Śloka 6
ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਾਨਾਂ ਪਰੀਕ੍ਸਾਮਾਹ ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਾਨ੍ਯਾਸ਼ੁ ਸ਼ੁਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਧ੍ਯਾਮਕ੍ਵਾਥਾਨਿ ਤਤ੍ਰ ਚ| ਹੀਨਾਤਿਰਿਕ੍ਤਾ ਵਿਕਤਾ ਛਾਯਾ ਦਸ਼੍ਯੇਤ ਨੈਵ ਵਾ||੫|| ਫੇਨੋਰ੍ਧ੍ਵਰਾਜੀਸੀਮਨ੍ਤਤਨ੍ਤੁਬੁਦ੍ਬੁਦਸਮ੍ਭਵਃ| ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਵਿਰਸਾ ਰਾਗਾਃ ਖਾਣ੍ਡਵਾਃ ਸ਼ਾਕਮਾਮਿਸਮ੍||੬||
व्यञ्जनानां परीक्षामाह व्यञ्जनान्याशु शुष्यन्ति ध्यामक्वाथानि तत्र च| हीनाऽतिरिक्ता विकृता छाया दृश्येत नैव वा||५|| फेनोर्ध्वराजीसीमन्ततन्तुबुद्बुदसम्भवः| विच्छिन्नविरसा रागाः खाण्डवाः शाकमामिषम्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAMsarasAdidraveShu reShA visheShaH,phaleShupAkavisheShaH mAlyavastradhAtvAdiShu visheShaH (7-12) · Śloka 12
ਯਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵੇ ਯਾਦਸ਼ੀ ਰਾਜੀ ਸਮ੍ਭਵਤਿ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਤੋ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ ਨੀਲਾ ਰਾਜੀ ਰਸੇ, ਤਾਮ੍ਰਾ ਕ੍ਸੀਰੇ, ਦਧਨਿ ਦਸ਼੍ਯਤੇ| ਸ਼੍ਯਾਵਾਪੀਤਾਸਿਤਾ ਤਕ੍ਰੇ, ਘਤੇ ਪਾਨੀਯਸਨ੍ਨਿਭਾ||੭|| ਮਸ੍ਤੁਨਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਪੋਤਾਭਾ, ਰਾਜੀ ਕਸ੍ਣਾ ਤੁਸੋਦਕੇ| ਕਾਲੀ ਮਦ੍ਯਾਮ੍ਭਸੋਃ, ਕ੍ਸੌਦ੍ਰੇ ਹਰਿਤ੍ਤੈਲੇਰੁਣੋਪਮਾ||੮|| ਪਾਕਃ ਫਲਾਨਾਮਾਮਾਨਾਂ ਪਕ੍ਵਾਨਾਂ ਪਰਿਕੋਥਨਮ੍| ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮਾਰ੍ਦ੍ਰਸ਼ੁਸ੍ਕਾਣਾਂ ਸ੍ਯਾਤਾਂ ਮ੍ਲਾਨਿਵਿਵਰ੍ਣਤੇ||੯|| ਮਦੂਨਾਂ ਕਠਿਨਾਨਾਂ ਚ ਭਵੇਤ੍ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ| ਮਾਲ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਫੁਟਿਤਾਗ੍ਰਤ੍ਵਂ ਮ੍ਲਾਨਿਰ੍ਗਨ੍ਧਾਨ੍ਤਰੋਦ੍ਭਵਃ||੧੦|| ਧ੍ਯਾਮਮਣ੍ਡਲਤਾ ਵਸ੍ਤ੍ਰੇ, ਸ਼ਦਨਂ ਤਨ੍ਤੁਪਕ੍ਸ੍ਮਣਾਮ੍| ਧਾਤੁਮੌਕ੍ਤਿਕਕਾਸ੍ਠਾਸ਼੍ਮਰਤ੍ਨਾਦਿਸੁ ਮਲਾਕ੍ਤਤਾ||੧੧|| ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਪ੍ਰਭਾਹਾਨਿਃ ਸਪ੍ਰਭਤ੍ਵਂ ਤੁ ਮਣ੍ਮਯੇ| |੧੨|
यत्र द्रवे यादृशी राजी सम्भवति, तां विशेषतो दर्शयन्नाह नीला राजी रसे, ताम्रा क्षीरे, दधनि दृश्यते| श्यावाऽऽपीतासिता तक्रे, घृते पानीयसन्निभा||७|| मस्तुनि स्यात्कपोताभा, राजी कृष्णा तुषोदके| काली मद्याम्भसोः, क्षौद्रे हरित्तैलेऽरुणोपमा||८|| पाकः फलानामामानां पक्वानां परिकोथनम्| द्रव्याणामार्द्रशुष्काणां स्यातां म्लानिविवर्णते||९|| मृदूनां कठिनानां च भवेत्स्पर्शविपर्ययः| माल्यस्य स्फुटिताग्रत्वं म्लानिर्गन्धान्तरोद्भवः||१०|| ध्याममण्डलता वस्त्रे, शदनं तन्तुपक्ष्मणाम्| धातुमौक्तिककाष्ठाश्मरत्नादिषु मलाक्तता||११|| स्नेहस्पर्शप्रभाहानिः सप्रभत्वं तु मृण्मये| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viShadAtRulakShaNam (12-13) · Śloka 13
ਇਦਾਨੀਂ ਯੋ ਵਿਸਂ ਦਦਾਤਿ, ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ | ਵਿਸਦਃ ਸ਼੍ਯਾਵਸ਼ੁਸ੍ਕਾਸ੍ਯੋ ਵਿਲਕ੍ਸੋ ਵੀਕ੍ਸਤੇ ਦਿਸ਼ਃ||੧੨|| ਸ੍ਵੇਦਵੇਪਥੁਮਾਂਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤੋ ਭੀਤਃ ਸ੍ਖਲਤਿ ਜਮ੍ਭਤੇ| |੧੩|
इदानीं यो विषं ददाति, तस्य लक्षणमाह | विषदः श्यावशुष्कास्यो विलक्षो वीक्षते दिशः||१२|| स्वेदवेपथुमांस्त्रस्तो भीतः स्खलति जृम्भते| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saviShasyAnnasyAgnikShepAdinA parIkShA (13-14) · Śloka 14
ਇਦਾਨੀਂ ਸਵਿਸਯਸ੍ਯਾਗ੍ਨਿਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਣਾਦਿਕਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ | ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਾਨ੍ਨਂ ਸਵਿਸਂ ਤ੍ਵਗ੍ਨਿਰੇਕਾਵਰ੍ਤਃ ਸ੍ਫੁਟਤ੍ਯਤਿ||੧੩|| ਸ਼ਿਖਿਕਣ੍ਠਾਭਧੂਮਾਰ੍ਚਿਰਨਰ੍ਚਿਰ੍ਵੋਗ੍ਰਗਨ੍ਧਵਾਨ੍| |੧੪|
इदानीं सविषयस्याग्निप्रक्षेपणादिकमुपदिशन्नाह | प्राप्यान्नं सविषं त्वग्निरेकावर्तः स्फुटत्यति||१३|| शिखिकण्ठाभधूमार्चिरनर्चिर्वोग्रगन्धवान्| |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana makShikAkAkAdiBiH parIkShA saviShAnnatyAgaprakAraH (14-18) · Śloka 18
ਸ੍ਨੇਹਲਵਣਯੋਗਾਦਪ੍ਯਗ੍ਨਿਰੇਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਅਤਃ ਪਕ੍ਸਿਮਗੈਰਪਿ ਪਰੀਕ੍ਸਾਪ੍ਰਕਾਰਾਨ੍ਤਰਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ | ਮ੍ਰੀਯਨ੍ਤੇ ਮਕ੍ਸਿਕਾਃ ਪ੍ਰਾਸ਼੍ਯ ਕਾਕਃ ਕ੍ਸਾਮਸ੍ਵਰੋ ਭਵੇਤ੍|੧੪| ਉਤ੍ਕ੍ਰੋਸ਼ਨ੍ਤਿ ਚ ਦਸ੍ਟ੍ਵੈਤਚ੍ਛੁਕਦਾਤ੍ਯੂਹਸਾਰਿਕਾਃ| ਹਂਸਃ ਪ੍ਰਸ੍ਖਲਤਿ, ਗ੍ਲਾਨਿਰ੍ਜੀਵਞ੍ਜੀਵਸ੍ਯ ਜਾਯਤੇ||੧੫|| ਚਕੋਰਸ੍ਯਾਕ੍ਸਿਵੈਰਾਗ੍ਯਂ, ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਦੋਦਯਃ| ਕਪੋਤਪਰਭਦ੍ਦਕ੍ਸਚਕ੍ਰਵਾਕਾ ਜਹਤ੍ਯਸੂਨ੍||੧੬|| ਉਦ੍ਵੇਗਂ ਯਾਤਿ ਮਾਰ੍ਜਾਰਃ ਸ਼ਕਨ੍ਮੁਞ੍ਚਤਿ ਵਾਨਰਃ| ਹਸ੍ਯੇਨ੍ਮਯੂਰਸ੍ਤਦਸ੍ਟ੍ਯਾ ਮਨ੍ਦਤੇਜੋ ਭਵੇਦ੍ਵਿਸਮ੍||੧੭|| ਇਤ੍ਯਨ੍ਨਂ ਵਿਸਵਜ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਤ੍ਯਜੇਦੇਵਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਤਃ| ਯਥਾ ਤੇਨ ਵਿਪਦ੍ਯੇਰਨ੍ਨਪਿ ਨ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਜਨ੍ਤਵਃ||੧੮||
स्नेहलवणयोगादप्यग्निरेवं स्यात्, अतः पक्षिमृगैरपि परीक्षाप्रकारान्तरं दर्शयन्नाह | म्रीयन्ते मक्षिकाः प्राश्य काकः क्षामस्वरो भवेत्|१४| उत्क्रोशन्ति च दृष्ट्वैतच्छुकदात्यूहसारिकाः| हंसः प्रस्खलति, ग्लानिर्जीवञ्जीवस्य जायते||१५|| चकोरस्याऽक्षिवैराग्यं, क्रौञ्चस्य स्यान्मदोदयः| कपोतपरभृद्दक्षचक्रवाका जहत्यसून्||१६|| उद्वेगं याति मार्जारः शकृन्मुञ्चति वानरः| हृष्येन्मयूरस्तदृष्ट्या मन्दतेजो भवेद्विषम्||१७|| इत्यन्नं विषवज्ज्ञात्वा त्यजेदेवं प्रयत्नतः| यथा तेन विपद्येरन्नपि न क्षुद्रजन्तवः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saviShasyAnnasyAgnikShepAdinA parIkShA (13-14) · Śloka 14
ਇਦਾਨੀਂ ਸਵਿਸਯਸ੍ਯਾਗ੍ਨਿਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਣਾਦਿਕਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ | ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਾਨ੍ਨਂ ਸਵਿਸਂ ਤ੍ਵਗ੍ਨਿਰੇਕਾਵਰ੍ਤਃ ਸ੍ਫੁਟਤ੍ਯਤਿ||੧੩|| ਸ਼ਿਖਿਕਣ੍ਠਾਭਧੂਮਾਰ੍ਚਿਰਨਰ੍ਚਿਰ੍ਵੋਗ੍ਰਗਨ੍ਧਵਾਨ੍| ||੧੪||
इदानीं सविषयस्याग्निप्रक्षेपणादिकमुपदिशन्नाह | प्राप्यान्नं सविषं त्वग्निरेकावर्तः स्फुटत्यति||१३|| शिखिकण्ठाभधूमार्चिरनर्चिर्वोग्रगन्धवान्| ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vaktrage viShe lAlAdayaH teShAmauShadham (21-22) · Śloka 22
ਲਾਲਾ ਜਿਹ੍ਵੋਸ੍ਠਯੋਰ੍ਜਾਡ੍ਯਮੂਸਾ ਚਿਮਿਚਿਮਾਯਨਮ੍| ਦਨ੍ਤਹਰ੍ਸੋ ਰਸਾਜ੍ਞਤ੍ਵਂ ਹਨੁਸ੍ਤਮ੍ਭਸ਼੍ਚ ਵਕ੍ਤ੍ਰਗੇ||੨੧|| ਸੇਵ੍ਯਾਦ੍ਯੈਸ੍ਤਤ੍ਰ ਗਣ੍ਡੂਸਾਃ ਸਰ੍ਵਂ ਚ ਵਿਸਜਿਦ੍ਧਿਤਮ੍| |੨੨|
लाला जिह्वोष्ठयोर्जाड्यमूषा चिमिचिमायनम्| दन्तहर्षो रसाज्ञत्वं हनुस्तम्भश्च वक्त्रगे||२१|| सेव्याद्यैस्तत्र गण्डूषाः सर्वं च विषजिद्धितम्| |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmAshayagate vamanAdayaH pakkAshyagate vamanAdayaH teShAmauShadham (22-26) · Śloka 26
| ਆਮਾਸ਼ਯਗਤੇ ਸ੍ਵੇਦਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਧ੍ਮਾਨਮਦਭ੍ਰਮਾਃ||੨੨|| ਰੋਮਹਰ੍ਸੋ ਵਮਿਰ੍ਦਾਹਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਹਦਯਰੋਧਨਮ੍| ਬਿਨ੍ਦੁਭਿਸ਼੍ਚਾਚਯੋਙ੍ਗਾਨਾਂ, ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਗਤੇ ਪੁਨਃ||੨੩|| ਅਨੇਕਵਰ੍ਣਂ ਵਮਤਿ ਮੂਤ੍ਰਯਤ੍ਯਤਿਸਾਰ੍ਯਤੇ| ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਕਸ਼ਤ੍ਵਂ ਪਾਣ੍ਡੁਤ੍ਵਮੁਦਰਂ ਬਲਸਙ੍ਕ੍ਸਯਃ||੨੪|| ਤਯੋਰ੍ਵਾਨ੍ਤਵਿਰਿਕ੍ਤਸ੍ਯ ਹਰਿਦ੍ਰੇ ਕਟਭੀਂ ਗੁਡਮ੍| ਸਿਨ੍ਦੁਵਾਰਿਤਨਿਸ੍ਪਾਵਬਾਸ੍ਪਿਕਾਸ਼ਤਪਰ੍ਵਿਕਾਃ||੨੫|| ਤਣ੍ਡੁਲੀਯਕਮੂਲਾਨਿ ਕੁਕ੍ਕੁਟਾਣ੍ਡਮਵਲ੍ਗੁਜਮ੍| ਨਾਵਨਾਞ੍ਜਨਪਾਨੇਸੁ ਯੋਜਯੇਦ੍ਵਿਸਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ||੨੬||
| आमाशयगते स्वेदमूर्च्छाध्मानमदभ्रमाः||२२|| रोमहर्षो वमिर्दाहश्चक्षुर्हृदयरोधनम्| बिन्दुभिश्चाचयोऽङ्गानां, पक्वाशयगते पुनः||२३|| अनेकवर्णं वमति मूत्रयत्यतिसार्यते| तन्द्रा कृशत्वं पाण्डुत्वमुदरं बलसङ्क्षयः||२४|| तयोर्वान्तविरिक्तस्य हरिद्रे कटभीं गुडम्| सिन्दुवारितनिष्पावबाष्पिकाशतपर्विकाः||२५|| तण्डुलीयकमूलानि कुक्कुटाण्डमवल्गुजम्| नावनाञ्जनपानेषु योजयेद्विषशान्तये||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BuktaviShasyauShadham (27-28) · Śloka 28
ਵਿਸਭੁਕ੍ਤਾਯ ਦਦ੍ਯਾਚ੍ਚ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਯੋਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ੍ਤਥਾ| ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਂ ਤਾਮ੍ਰਰਜਃ ਕਾਲੇ ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਹਦ੍ਵਿਸ਼ੋਧਨਮ੍||੨੭|| ਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਹਦਿ ਤਤਃ ਸ਼ਾਣਂ ਹੇਮਚੂਰ੍ਣਸ੍ਯ ਦਾਪਯੇਤ੍| |੨੮|
विषभुक्ताय दद्याच्च शुद्धायोर्ध्वमधस्तथा| सूक्ष्मं ताम्ररजः काले सक्षौद्रं हृद्विशोधनम्||२७|| शुद्धे हृदि ततः शाणं हेमचूर्णस्य दापयेत्| |२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana suvarNaprayogaPalam (28-29) · Śloka 29
ਹੇਮ੍ਨਿ ਦਤ੍ਤੇ ਸਤਿ, ਯੋ ਗੁਣਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਮਾਹ | ਨ ਸਜ੍ਜਤੇ ਹੇਮਪਾਙ੍ਗੇ ਪਦ੍ਮਪਤ੍ਰੇਮ੍ਬੁਵਦ੍ਵਿਸਮ੍||੨੮|| ਜਾਯਤੇ ਵਿਪੁਲਂ ਚਾਯੁਰ੍ਗਰੇਪ੍ਯੇਸ ਵਿਧਿਃ ਸ੍ਮਤਃ| |੨੯|
हेम्नि दत्ते सति, यो गुणः स्यात्तमाह | न सज्जते हेमपाङ्गे पद्मपत्रेऽम्बुवद्विषम्||२८|| जायते विपुलं चायुर्गरेऽप्येष विधिः स्मृतः| |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana virUddhAhArasya viShagarIpamatvam (29) · Śloka 29
| ਵਿਰੁਦ੍ਧਮਪਿ ਚਾਹਾਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸਗਰੋਪਮਮ੍||੨੯||
| विरुद्धमपि चाहारं विद्याद्विषगरोपमम्||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana virUddhabhojanam (30-31) · Śloka 31
ਤਦੇਵ ਵਿਰੁਦ੍ਧਭੋਜਨਮਾਹ ਆਨੂਪਮਾਮਿਸਂ ਮਾਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਕ੍ਸੀਰਵਿਰੂਢਕੈਃ| ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ ਸਹ ਬਿਸੈਰ੍ਮੂਲਕੇਨ ਗੁਡੇਨ ਵਾ||੩੦|| ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ਪਯਸਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯੇਸ੍ਵਪਿ ਚਿਲੀਚਿਮਃ| |੩੧|
तदेव विरुद्धभोजनमाह आनूपमामिषं माषक्षौद्रक्षीरविरूढकैः| विरुध्यते सह बिसैर्मूलकेन गुडेन वा||३०|| विशेषात्पयसा मत्स्या मत्स्येष्वपि चिलीचिमः| |३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anUpamAMsasya mAShAdibhirvirodhaH payaso~amlAdibhirvirodhaH (31-32) · Śloka 32
ਵਿਰੁਦ੍ਧਮਮ੍ਲਂ ਪਯਸਾ ਸਹ ਸਰ੍ਵਂ ਫਲਂ ਤਥਾ||੩੧|| ਤਦ੍ਵਤ੍ਕੁਲਤ੍ਥਵਰਕਕਙ੍ਗੁਵਲ੍ਲਮਕੁਸ੍ਟਕਾਃ|੩੨|
विरुद्धमम्लं पयसा सह सर्वं फलं तथा||३१|| तद्वत्कुलत्थवरककङ्गुवल्लमकुष्टकाः|३२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana payoharItakayorvirodhaH (32) · Śloka 32
| ਭਕ੍ਸਯਿਤ੍ਵਾ ਹਰਿਤਕਂ ਮੂਲਕਾਦਿ ਪਯਸ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍||੩੨||
| भक्षयित्वा हरितकं मूलकादि पयस्त्यजेत्||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana varAhashvAvidhoH pRuShatakukkuTayordagdhA AmamAMsapittayoH mAShasUpamUlakayoH avikusumbhashAkayoH bisavirUdakayoH lakucaphalasya mAShAdibhiH kadalIphalasya takradibhiH kAkamAcyAH kaNAdibhiH (33-36) · Śloka 36
ਵਾਰਾਹਂ ਸ਼੍ਵਾਵਿਧਾ ਨਾਦ੍ਯਾਦ੍ਦਧ੍ਨਾ ਪਸਤਕੁਕ੍ਕੁਟੌ| ਆਮਮਾਂਸਾਨਿ ਪਿਤ੍ਤੇਨ, ਮਾਸਸੂਪੇਨ ਮੂਲਕਮ੍||੩੩|| ਅਵਿਂ ਕੁਸੁਮ੍ਭਸ਼ਾਕੇਨ, ਬਿਸੈਃ, ਸਹ ਵਿਰੂਢਕਮ੍| ਮਾਸਸੂਪਗੁਡਕ੍ਸੀਰਦਧ੍ਯਾਜ੍ਯੈਰ੍ਲਾਕੁਚਂ ਫਲਮ੍||੩੪|| ਫਲਂ ਕਦਲ੍ਯਾਸ੍ਤਕ੍ਰੇਣ ਦਧ੍ਨਾ ਤਾਲਫਲੇਨ ਵਾ| ਕਣੋਸਣਾਭ੍ਯਾਂ ਮਧੁਨਾ ਕਾਕਮਾਚੀਂ ਗੁਡੇਨ ਵਾ||੩੫|| ਸਿਦ੍ਧਾਂ ਵਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯਪਚਨੇ ਪਚਨੇ ਨਾਗਰਸ੍ਯ ਵਾ| ਸਿਦ੍ਧਾਮਨ੍ਯਤ੍ਰ ਵਾ ਪਾਤ੍ਰੇ ਕਾਮਾਤ੍ਤਾਮੁਸਿਤਾਂ ਨਿਸ਼ਾਮ੍||੩੬||
वाराहं श्वाविधा नाद्याद्दध्ना पृषतकुक्कुटौ| आममांसानि पित्तेन, माषसूपेन मूलकम्||३३|| अविं कुसुम्भशाकेन, बिसैः, सह विरूढकम्| माषसूपगुडक्षीरदध्याज्यैर्लाकुचं फलम्||३४|| फलं कदल्यास्तक्रेण दध्ना तालफलेन वा| कणोषणाभ्यां मधुना काकमाचीं गुडेन वा||३५|| सिद्धां वा मत्स्यपचने पचने नागरस्य वा| सिद्धामन्यत्र वा पात्रे कामात्तामुषितां निशाम्||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pippalyAH matsyanistalanasnehena sarShiShaH kAMsye dashAhamuShitasya uShNArUShkarayoH (37) · Śloka 37
ਮਤ੍ਸ੍ਯਨਿਸ੍ਤਲਸ੍ਨੇਹੇ ਸਾਧਿਤਾਃ ਪਿਪ੍ਪਲੀਸ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ` ਕਾਂਸ੍ਯੇ ਦਸ਼ਾਹਮੁਸਿਤਂ ਸਰ੍ਪਿਰੁਸ੍ਣਂ ਤ੍ਵਰੁਸ੍ਕਰੇ||੩੭||
मत्स्यनिस्तलस्नेहे साधिताः पिप्पलीस्त्यजेत्| ` कांस्ये दशाहमुषितं सर्पिरुष्णं त्वरुष्करे||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BAsasya shUlasaMskArAt kampillasya takrasaMskArAt (38) · Śloka 38
ਭਾਸੋ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ ਸ਼ੂਲ੍ਯਃ ਕਮ੍ਪਿਲ੍ਲਸ੍ਤਕ੍ਰਸਾਧਿਤਃ| |੩੮|
भासो विरुध्यते शूल्यः कम्पिल्लस्तक्रसाधितः| |३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pAyasAdInAM mithaH saMyogAt (38) · Śloka 38
| ਏਕਧ੍ਯਂ ਪਾਯਸਸੁਰਾਕਸ਼ਰਾਃ ਪ੍ਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍||੩੮||
| एकध्यं पायससुराकृशराः प्रिवर्जयेत्||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhvAdInAM mithaH saMyuktAnAm (39) · Śloka 39
ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਸਾਤੈਲਪਾਨੀਯਾਨਿ ਦ੍ਵਿਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ਃ| ਏਕਤ੍ਰ ਵਾ ਸਮਾਂਸ਼ਾਨਿ ਵਿਰੁਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍||੩੯||
मधुसर्पिर्वसातैलपानीयानि द्विशस्त्रिशः| एकत्र वा समांशानि विरुध्यन्ते परस्परम्||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhvAjyayordivyAnupAnAt madhupuShkarabIjayoH madhumaireyashArkarANAm kShaireyasya manthAnupAnAt hAridrakaTutailayoH (40-41) · Śloka 41
ਭਿਨ੍ਨਾਂਸ਼ੇ ਅਪਿ ਮਧ੍ਵਾਜ੍ਯੇ ਦਿਵ੍ਯਵਾਰ੍ਯਨੁਪਾਨਤਃ| ਮਧੁਪੁਸ੍ਕਰਬੀਜਂ ਚ, ਮਧੁਮੈਰੇਯਸ਼ਾਰ੍ਕਰਮ੍||੪੦|| ਮਨ੍ਥਾਨੁਪਾਨਃ ਕ੍ਸੈਰੇਯੋ, ਹਾਰਿਦ੍ਰਃ ਕਟੁਤੈਲਵਾਨ੍| |੪੧|
भिन्नांशे अपि मध्वाज्ये दिव्यवार्यनुपानतः| मधुपुष्करबीजं च, मधुमैरेयशार्करम्||४०|| मन्थानुपानः क्षैरेयो, हारिद्रः कटुतैलवान्| |४१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upodakAyAstilakalkasaMskAreNa (41) · Śloka 41
| ਉਪੋਦਕਾਤਿਸਾਰਾਯ ਤਿਲਕਲ੍ਕੇਨ ਸਾਧਿਤਾ||੪੧||
| उपोदकाऽतिसाराय तिलकल्केन साधिता||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balAkAyA varAhavasABarjanAt (42) · Śloka 42
ਬਲਾਕਾ ਵਾਰੁਣਿਯੁਕ੍ਤਾ ਕੁਲ੍ਮਾਸੈਸ਼੍ਚ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ| ਭਸ੍ਟਾ ਵਰਾਹਵਸਯਾ ਸੈਵ ਸਦ੍ਯੋ ਨਿਹਨ੍ਤ੍ਯਸੂਨ੍||੪੨||
बलाका वारुणियुक्ता कुल्माषैश्च विरुध्यते| भृष्टा वराहवसया सैव सद्यो निहन्त्यसून्||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tittiryAdInAM saMskAravisheShAt (43) · Śloka 43
ਤਦ੍ਵਤ੍ਤਿਤ੍ਤਿਰਿਪਤ੍ਰਾਢ੍ਯਗੋਧਾਲਾਵਕਪਿਞ੍ਜਲਾਃ| ਏਰਣ੍ਡੇਨਾਗ੍ਨਿਨਾ ਸਿਦ੍ਧਾਸ੍ਤਤ੍ਤੈਲੇਨ ਵਿਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਾਃ||੪੩||
तद्वत्तित्तिरिपत्राढ्यगोधालावकपिञ्जलाः| एरण्डेनाग्निना सिद्धास्तत्तैलेन विमूर्च्छिताः||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hArItasya saMskAravisheShAt (44) · Śloka 44
ਹਾਰੀਤਮਾਂਸਂ ਹਾਰਿਦ੍ਰਸ਼ੂਲਕਪ੍ਰੋਤਪਾਚਿਤਮ੍| ਹਰਿਦ੍ਰਾਵਹ੍ਨਿਨਾ ਸਦ੍ਯੋ ਵ੍ਯਾਪਾਦਯਤਿ ਜੀਵਿਤਮ੍||੪੪||
हारीतमांसं हारिद्रशूलकप्रोतपाचितम्| हरिद्रावह्निना सद्यो व्यापादयति जीवितम्||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hAritasya BasmAdisaMyogAt (45) · Śloka 45
ਭਸ੍ਮਪਾਂਸ਼ੁਪਰਿਧ੍ਵਸ੍ਤਂ ਤਦੇਵ ਚ ਸਮਾਕ੍ਸਿਕਮ੍| |੪੫|
भस्मपांशुपरिध्वस्तं तदेव च समाक्षिकम्| |४५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana virUddhasya sAmAnyalakShaNAm (45-46) · Śloka 46
| ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦੋਸਮੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼੍ਯ ਨ ਹਰੇਤ੍ਤਤ੍ਸਮਾਸਤਃ||੪੫|| ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ| |੪੬|
| यत्किञ्चिद्दोषमुत्क्लेश्य न हरेत्तत्समासतः||४५|| विरुद्धं| |४६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana virUddhajavyAdhInAM pratIkAraH (46) · Śloka 46
ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰਤ੍ਰੇਸ੍ਟਾ ਸ਼ਮੋ ਵਾ ਤਦ੍ਵਿਰੋਧਿਭਿਃ| |੪੬|
शुद्धिरत्रेष्टा शमो वा तद्विरोधिभिः| |४६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anutpannAnAM pratibandhahetuH pratIkAraH (46) · Śloka 46
ਨ ਚ ਸ਼ੋਧਨਸ਼ਮਨਰੂਪ ਏਵੋਪਕ੍ਰਮੋਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਹ- | ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਸ੍ਤੈਰੇਵ ਵਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯਾਭਿਸਂਸ੍ਕਤਿਃ||੪੬||
न च शोधनशमनरूप एवोपक्रमोऽत्रेत्याह- | द्रव्यैस्तैरेव वा पूर्वं शरीरस्याभिसंस्कृतिः||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vyAyAmAdInAmanutpattihetutvam (47) · Śloka 47
ਵ੍ਯਾਯਾਮਸ੍ਨਿਗ੍ਧਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨਿਵਯਃਸ੍ਥਬਲਸ਼ਾਲਿਨਾਮ੍| ਵਿਰੋਧ੍ਦ੍ਯਪਿ ਨ ਪੀਡਾਯੈ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਲ੍ਪਂ ਚ ਭੋਜਨਮ੍||੪੭||
व्यायामस्निग्धदीप्ताग्निवयःस्थबलशालिनाम्| विरोध्द्यपि न पीडायै सात्म्यमल्पं च भोजनम्||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAtmyIkaraNe kramaH (48) · Śloka 48
ਪਾਦੇਨਾਪਥ੍ਯਮਭ੍ਯਸ੍ਤਂ ਪਾਦਪਾਦੇਨ ਵਾ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਨਿਸੇਵੇਤ ਹਿਤਂ ਤਦ੍ਵਦੇਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰ੍ਯਨ੍ਤਰੀਕਤਮ੍||੪੮||
पादेनापथ्यमभ्यस्तं पादपादेन वा त्यजेत्| निषेवेत हितं तद्वदेकद्वित्र्यन्तरीकृतम्||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana akrameNa sAtmyIkaraNe doShaH (41) · Śloka 41
ਏਵਮਨੇਨ ਕ੍ਰਮੇਣਾਪਥ੍ਯਦੋਸਾਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤਾਃ ਪੀਡਾਯੈ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਪਥ੍ਯਗੁਣਾਸ਼੍ਚ ਸਂਵਰ੍ਧਿਤਾਃ ਸ੍ਥਿਰਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ| ਇਤ੍ਯਤ ਆਹ ਅਪਥ੍ਯਮਪਿ ਹਿ ਤ੍ਯਕ੍ਤਂ ਸ਼ੀਲਿਤਂ ਪਥ੍ਯਮੇਵ ਵਾ| ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਵਿਕਾਰਾਯ ਜਾਯਤੇ ਸਹਸਾਨ੍ਯਥਾ||੪੧||
एवमनेन क्रमेणापथ्यदोषास्त्यक्ताः पीडायै न भवन्ति, पथ्यगुणाश्च संवर्धिताः स्थिरतां प्राप्नुवन्ति| इत्यत आह अपथ्यमपि हि त्यक्तं शीलितं पथ्यमेव वा| सात्म्यासात्म्यविकाराय जायते सहसाऽन्यथा||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana krameNa sAtmyIkaraNe guNAH (50) · Śloka 50
ਕ੍ਰਮੇਣ ਤ੍ਵਪਥ੍ਯਤ੍ਯਾਗਪਥ੍ਯਸ਼ੀਲਨੇ ਵਿਧੀਯਮਾਨੇ ਗੁਣਾਯ ਸ੍ਯਾਤਾਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ ਕ੍ਰਮੇਣਾਪਚਿਤਾ ਦੋਸਾਃ ਕ੍ਰਮੇਣੋਪਚਿਤਾ ਗੁਣਾਃ| ਸਨ੍ਤੋ ਯਾਨ੍ਤ੍ਯਪੁਨਰ੍ਭਾਵਮਪ੍ਰਕਮ੍ਪ੍ਯਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ||੫੦||
क्रमेण त्वपथ्यत्यागपथ्यशीलने विधीयमाने गुणाय स्यातामिति दर्शयति क्रमेणापचिता दोषाः क्रमेणोपचिता गुणाः| सन्तो यान्त्यपुनर्भावमप्रकम्प्या भवन्ति च||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apathyasya sAtmyIkaraNaniShedhaH (51) · Śloka 51
ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਮਹਿਤਾਹਾਰਸੇਵਨਂ ਸਦਾ ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਮਿਤਿ ਸਦ੍ਯੁਕ੍ਤਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਸਨ੍ਨਿਧਾਨਾਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਦੂਸਣਾਤ੍ਮਨਾਮ੍| ਅਹਿਤੈਰ੍ਦੂਸਣਂ ਭੂਯੋ ਨ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਕਰ੍ਤੁਮਰ੍ਹਤਿ||੫੧||
साम्प्रतमहिताहारसेवनं सदा त्याज्यमिति सद्युक्तिं दर्शयति अत्यन्तसन्निधानानां दोषाणां दूषणात्मनाम्| अहितैर्दूषणं भूयो न विद्वान् कर्तुमर्हति||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yuktiprayojitairAhArAdiBiH sharIradhAraNam (52) · Śloka 52
ਏਤਤ੍ਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਚੇਦਮਾਹ ਆਹਾਰਸ਼ਯਨਾਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯੇਰ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਯੋਜਿਤੈਃ| ਸ਼ਰੀਰਂ ਧਾਰ੍ਯਤੇ ਨਿਤ੍ਯਮਾਗਾਰਮਿਵ ਧਾਰਣੈਃ||੫੨||
एतत्प्रसङ्गेन चेदमाह आहारशयनाब्रह्मचर्येर्युक्त्या प्रयोजितैः| शरीरं धार्यते नित्यमागारमिव धारणैः||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tatrAhArasyAtideshaH (2) · Śloka 2
ਆਹਾਰੋ ਵਰ੍ਣਿਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ||੨||
आहारो वर्णितस्तत्र तत्र तत्र च वक्ष्यते| ||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nidrAyattaM sukhaduHkhAdikam (53-54) · Śloka 54
ਸ਼ਯਨਾਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਯੋਸ੍ਤ੍ਵਿਹੈਵ ਵਿਧਿਂ ਵਕ੍ਤੁਕਾਮ ਆਹ- | ਨਿਦ੍ਰਾਯਤ੍ਤਂ ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਂ ਪੁਸ੍ਟਿਃ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਂ ਬਲਾਬਲਮ੍||੫੩|| ਵਸਤਾ ਕ੍ਲੀਬਤਾ ਜ੍ਞਾਨਮਜ੍ਞਾਨਂ ਜੀਵਿਤਂ ਨ ਚ| |੫੪|
शयनाब्रह्मचर्ययोस्त्विहैव विधिं वक्तुकाम आह- | निद्रायत्तं सुखं दुःखं पुष्टिः कार्श्यं बलाबलम्||५३|| वृषता क्लीबता ज्ञानमज्ञानं जीवितं न च| |५४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nidrAyAshcaturvidhatvam (54-55) · Śloka 55
ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਂ ਦੁਸ੍ਟਨਿਦ੍ਰਾਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਤਿ- | ਅਕਾਲੇਤਿਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਚ੍ਚ ਨ ਚ ਨਿਦ੍ਰਾ ਨਿਸੇਵਿਤਾ||੫੪|| ਸੁਖਾਯੁਸੀ ਪਰਾਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਕਾਲਰਾਤ੍ਰਿਰਿਵਾਪਰਾ| |੫੫|
साम्प्रतं दुष्टनिद्रां निर्दिशति- | अकालेऽतिप्रसङ्गाच्च न च निद्रा निषेविता||५४|| सुखायुषी पराकुर्यात् कालरात्रिरिवापरा| |५५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana caturvidhAyAH svarUpam (55-56) · Śloka 56
ਅਥ ਨਿਦ੍ਰਾਗੁਣਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਭੂਤਸ੍ਯ ਜਾਗਰਣਸ੍ਯਾਪਿ ਗੁਣਮਾਹ | ਰਾਤ੍ਰੌ ਜਾਗਰਣਂ ਰੂਕ੍ਸਂ, ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਪ੍ਰਸ੍ਵਪਨਂ ਦਿਵਾ||੫੫|| ਅਰੂਕ੍ਸਮਨਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਤ੍ਵਾਸੀਨਪ੍ਰਚਲਾਯਿਤਮ੍| |੫੬|
अथ निद्रागुणप्रसङ्गेन तत्प्रतिपक्षभूतस्य जागरणस्यापि गुणमाह | रात्रौ जागरणं रूक्षं, स्निग्धं प्रस्वपनं दिवा||५५|| अरूक्षमनभिष्यन्दि त्वासीनप्रचलायितम्| |५६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana divAsvapnasyApavAdaH (56-59) · Śloka 59
ਯਦਿ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਾਦਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦੀ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਃ, ਤਤ੍ਕਿਂ ਕਦਾਚਿਦਪਿ ਨ ਕਾਰ੍ਯਃ? ਇਤ੍ਯਾਹ- ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਵਾਯੁਚਯਾਦਾਨਰੌਕ੍ਸ੍ਯਰਾਤ੍ਰ੍ਯਲ੍ਪਭਾਵਤਃ||੫੬|| ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਹਿਤੋਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਫਪਿਤ੍ਤਕਰੋ ਹਿ ਸਃ| ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤੁ ਭਾਸ੍ਯਯਾਨਾਧ੍ਵਮਦ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰੀਭਾਰਕਰ੍ਮਭਿਃ||੫੭|| ਕ੍ਰੋਧਸ਼ੋਕਭਯੈਃ ਕ੍ਲਾਨ੍ਤਾਨ੍ ਸ਼੍ਵਾਸਹਿਧ੍ਮਾਤਿਸਾਰਿਣਃ| ਵਦ੍ਧਬਾਲਾਬਲਕ੍ਸੀਣਕ੍ਸਤਤਟ੍ਸ਼ੂਲਪੀਡਿਤਾਨ੍||੫੮|| ਅਜੀਰ੍ਣ੍ਯਭਿਹਤੋਨ੍ਮਤ੍ਤਾਨ੍ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੋਚਿਤਾਨਪਿ| ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਂ ਤਥਾ ਹ੍ਯੇਸਾਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਚਾਙ੍ਗਾਨਿ ਪੁਸ੍ਯਤਿ||੫੯||
यदि स्निग्धत्वादभिष्यन्दी दिवास्वप्नः, तत्किं कदाचिदपि न कार्यः? इत्याह- ग्रीष्मे वायुचयादानरौक्ष्यरात्र्यल्पभावतः||५६|| दिवास्वप्नो हितोऽन्यस्मिन् कफपित्तकरो हि सः| मुक्त्वा तु भाष्ययानाध्वमद्यस्त्रीभारकर्मभिः||५७|| क्रोधशोकभयैः क्लान्तान् श्वासहिध्मातिसारिणः| वृद्धबालाबलक्षीणक्षततृट्शूलपीडितान्||५८|| अजीर्ण्यभिहतोन्मत्तान् दिवास्वप्नोचितानपि| धातुसाम्यं तथा ह्येषां श्लेष्मा चाङ्गानि पुष्यति||५९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana divAsvapnasyAsamyagyogatvam,rAtrisvapnasyApavAdaH (60) · Śloka 60
ਬਹੁਮੇਦਃਕਫਾਃ ਸ੍ਵਪ੍ਯੁਃ ਸ੍ਨੇਹਨਿਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਨਾਹਨਿ| ਵਿਸਾਰ੍ਤਃ ਕਣ੍ਠਰੋਗੀ ਚ ਨੈਵ ਜਾਤੁ ਨਿਸ਼ਾਸ੍ਵਪਿ||੬੦||
बहुमेदःकफाः स्वप्युः स्नेहनित्याश्च नाहनि| विषार्तः कण्ठरोगी च नैव जातु निशास्वपि||६०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana akAlashayanAnmohAdayaH (61) · Śloka 61
ਅਕਾਲਸ਼ਯਨਾਨ੍ਮੋਹਜ੍ਵਰਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਪੀਨਸਾਃ| ਸ਼ਿਰੋਰੁਕ੍ਸ਼ੋਫਹਲ੍ਲਾਸਸ੍ਰੋਤੋਰੋਧਾਗ੍ਨਿਮਨ੍ਦਤਾਃ||੬੧||
अकालशयनान्मोहज्वरस्तैमित्यपीनसाः| शिरोरुक्शोफहृल्लासस्रोतोरोधाग्निमन्दताः||६१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tatra cikitsA (62-63) · Śloka 63
ਅਤ੍ਰ ਚ ਕਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ? ਇਤ੍ਯਾਹ ਤਤ੍ਰੋਪਵਾਸਵਮਨਸ੍ਵੇਦਨਾਵਨਮੌਸਧਮ੍| ਯੋਜਯੇਦਤਿਨਿਦ੍ਰਾਯਾਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਪ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਨਾਞ੍ਜਨਮ੍||੬੨|| ਨਾਵਨਂ ਲਙ੍ਘਨਂ ਚਿਨ੍ਤਾਂ ਵ੍ਯਵਾਯਂ ਸ਼ੋਕਭੀਕ੍ਰੁਧਃ| ਏਭਿਰੇਵ ਚ ਨਿਦ੍ਰਾਯਾ ਨਾਸ਼ਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਤਿਸਙ੍ਕ੍ਸਯਾਤ੍||੬੩||
अत्र च का चिकित्सा? इत्याह तत्रोपवासवमनस्वेदनावनमौषधम्| योजयेदतिनिद्रायां तीक्ष्णं प्रच्छर्दनाञ्जनम्||६२|| नावनं लङ्घनं चिन्तां व्यवायं शोकभीक्रुधः| एभिरेव च निद्राया नाशः श्लेष्मातिसङ्क्षयात्||६३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nidrAnAshajanyavikArAH (64) · Śloka 64
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ਜਾਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਨਾਚਸ੍ਟੇ ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ਾਦਙ੍ਗਮਰ੍ਦਸ਼ਿਰੋਗੌਰਵਜਮ੍ਭਿਕਾਃ| ਜਾਡ੍ਯਗ੍ਲਾਨਿਭ੍ਰਮਾਪਕ੍ਤਿਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਰੋਗਾਸ਼੍ਚ ਵਾਤਜਾਃ||੬੪||
सम्प्रति निद्रानाशजान् विकारानाचष्टे निद्रानाशादङ्गमर्दशिरोगौरवजृम्भिकाः| जाड्यग्लानिभ्रमापक्तितन्द्रा रोगाश्च वातजाः||६४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yathAkAlaM rAtrau nidrA rAtrAvanidritasya divAsvanpaH (65) · Śloka 65
ਯਥਾਕਾਲਮਤੋ ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਰਾਤ੍ਰੌ ਸੇਵੇਤ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤਃ| ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਜ੍ਜਾਗਰਾਦਰ੍ਧਂ ਪ੍ਰਾਤਃ ਸ੍ਵਪ੍ਯਾਦਭੁਕ੍ਤਵਾਨ੍||੬੫||
यथाकालमतो निद्रां रात्रौ सेवेत सात्म्यतः| असात्म्याज्जागरादर्धं प्रातः स्वप्यादभुक्तवान्||६५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mandanidrasya kShIrAdisevanam (66-68) · Śloka 68
ਸ਼ੀਲਯੇਨ੍ਮਨ੍ਦਨਿਦ੍ਰਸ੍ਤੁ ਕ੍ਸੀਰਮਦ੍ਯਰਸਾਨ੍ ਦਧਿ| ਅਭ੍ਯਙ੍ਗੋਦ੍ਵਰ੍ਤਨਸ੍ਨਾਨਮੂਰ੍ਧਕਰ੍ਣਾਕ੍ਸਿਤਰ੍ਪਣਮ੍||੬੬|| ਕਾਨ੍ਤਾਬਾਹੁਲਤਾਸ਼੍ਲੇਸੋ ਨਿਰ੍ਵਤਿਃ ਕਤਕਤ੍ਯਤਾ| ਮਨੋਨੁਕੂਲਾ ਵਿਸਯਾਃ ਕਾਮਂ ਨਿਦ੍ਰਾਸੁਖਪ੍ਰਦਾਃ||੬੭|| ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਰਤੇਰ੍ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਸੁਖਨਿਃਸ੍ਪਹਚੇਤਸਃ| ਨਿਦ੍ਰਾ ਸਨ੍ਤੋਸਤਪ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਵਂ ਕਾਲੇ ਨਾਤਿਵਰ੍ਤਤੇ||੬੮||
शीलयेन्मन्दनिद्रस्तु क्षीरमद्यरसान् दधि| अभ्यङ्गोद्वर्तनस्नानमूर्धकर्णाक्षितर्पणम्||६६|| कान्ताबाहुलताश्लेषो निर्वृतिः कृतकृत्यता| मनोऽनुकूला विषयाः कामं निद्रासुखप्रदाः||६७|| ब्रह्मचर्यरतेर्ग्राम्यसुखनिःस्पृहचेतसः| निद्रा सन्तोषतृप्तस्य स्वं काले नातिवर्तते||६८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana maithune niShiddhAni (69-72) · Śloka 72
ਯਦਾ ਤੁ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਧਰ੍ਮੇਣ ਵਿਨਾ ਨ ਰਤਿਃ, ਅਪਤ੍ਯਾਰ੍ਥਿਤਾ ਵਾ, ਤਦਾ ਤਦਧਿਕਾਰਾਰ੍ਥਮੁਚ੍ਯਤੇ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਧਰ੍ਮੇ ਤ੍ਯਜੇਨ੍ਨਾਰੀਮਨੁਤ੍ਤਾਨਾਂ ਰਜਸ੍ਵਲਾਮ੍| ਅਪ੍ਰਿਯਾਮਪ੍ਰਿਯਾਚਾਰਾਂ ਦੁਸ੍ਟਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਮੇਹਨਾਮ੍||੬੯|| ਅਤਿਸ੍ਥੂਲਕਸ਼ਾਂ ਸੂਤਾਂ ਗਰ੍ਭਿਣੀਮਨ੍ਯਯੋਸਿਤਮ੍| ਵਰ੍ਣਿਨੀਮਨ੍ਯਯੋਨਿਂ ਚ ਗੁਰੁਦੇਵਨਪਾਲਯਮ੍||੭੦|| ਚੈਤ੍ਯਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨਾਯਤਨਚਤ੍ਵਰਾਮ੍ਬੁਚਤੁਸ੍ਪਥਮ੍| ਪਰ੍ਵਾਣ੍ਯਨਙ੍ਹ੍ਗਂ ਦਿਵਸਂ ਸ਼ਿਰੋਹਦਯਤਾਡਨਮ੍||੭੧|| ਅਤ੍ਯਾਸ਼ਿਤੋਧਤਿਃ ਕ੍ਸੁਦ੍ਵਾਨ੍ ਦੁਃਸ੍ਥਿਤਾਙ੍ਗਃ ਪਿਪਾਸਿਤਃ| ਬਾਲੋ ਵਦ੍ਧੋਨ੍ਯਵੇਗਾਰ੍ਤਸ੍ਤ੍ਯਜੇਦ੍ਰੋਗੀ ਚ ਮੈਥੁਨਮ੍||੭੨||
यदा तु ग्राम्यधर्मेण विना न रतिः, अपत्यार्थिता वा, तदा तदधिकारार्थमुच्यते ग्राम्यधर्मे त्यजेन्नारीमनुत्तानां रजस्वलाम्| अप्रियामप्रियाचारां दुष्टसङ्कीर्णमेहनाम्||६९|| अतिस्थूलकृशां सूतां गर्भिणीमन्ययोषितम्| वर्णिनीमन्ययोनिं च गुरुदेवनृपालयम्||७०|| चैत्यश्मशानाऽऽयतनचत्वराम्बुचतुष्पथम्| पर्वाण्यनङ्ह्गं दिवसं शिरोहृदयताडनम्||७१|| अत्याशितोऽधृतिः क्षुद्वान् दुःस्थिताङ्गः पिपासितः| बालो वृद्धोऽन्यवेगार्तस्त्यजेद्रोगी च मैथुनम्||७२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana RutuvisheShe samBoganiyamaH (73) · Śloka 73
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਤੁਵਿਸ਼ੇਸੇਸੁ ਨਿਧੁਵਨਂ ਨਿਯਮਯਤਿ ਸੇਵੇਤ ਕਾਮਤਃ ਕਾਮਂ ਤਪ੍ਤੋ ਵਾਜੀਕਤਾਂ ਹਿਮੇ| ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਦ੍ਵਸਨ੍ਤਸ਼ਰਦੋਃ ਪਕ੍ਸਾਦ੍ਵਰ੍ਸਾਨਿਦਾਘਯੋਃ||੭੩||
सम्प्रति ऋतुविशेषेषु निधुवनं नियमयति सेवेत कामतः कामं तृप्तो वाजीकृतां हिमे| त्र्यहाद्वसन्तशरदोः पक्षाद्वर्षानिदाघयोः||७३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anyaprakAreNa strIgamane bhramAdayaH (74) · Śloka 74
ਭ੍ਰਮਕ੍ਲਮੋਰੁਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਬਲਧਾਤ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਕ੍ਸਯਾਃ| ਅਪਰ੍ਵਮਰਣਂ ਚ ਸ੍ਯਾਦਨ੍ਯਥਾ ਗਚ੍ਛਤਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਮ੍||੭੪||
भ्रमक्लमोरुदौर्बल्यबलधात्विन्द्रियक्षयाः| अपर्वमरणं च स्यादन्यथा गच्छतः स्त्रियम्||७४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samyaksamBogAcaraNe Palam (75) · Śloka 75
ਸ੍ਮਤਿਮੇਧਾਯੁਰਾਰੋਗ੍ਯਪੁਸ੍ਟੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਯਸ਼ੋਬਲੈਃ| ਅਧਿਕਾ ਮਨ੍ਦਜਰਸੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸੁ ਸਂਯਤਾਃ||੭੫||
स्मृतिमेधायुरारोग्यपुष्टीन्द्रिययशोबलैः| अधिका मन्दजरसो भवन्ति स्त्रीषु संयताः||७५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samBogAvasAne sevyAH (76) · Śloka 76
ਸ੍ਨਾਨਾਨੁਲੇਪਨਹਿਮਾਨਿਲਖਣ੍ਡਖਾਦ੍ਯ ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਬੁਦੁਗ੍ਧਰਸਯੂਸਸੁਰਾਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਃ| ਸੇਵੇਤ ਚਾਨੁ ਸ਼ਯਨਂ ਵਿਰਤੌ ਰਤਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯੈਵਮਾਸ਼ੁ ਵਪੁਸਃ ਪੁਨਰੇਤਿ ਧਾਮ||੭੬||
स्नानानुलेपनहिमानिलखण्डखाद्य शीताम्बुदुग्धरसयूषसुराप्रसन्नाः| सेवेत चानु शयनं विरतौ रतस्य तस्यैवमाशु वपुषः पुनरेति धाम||७६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vaidyAdhIne deharakShaNe Palam (7) · Śloka 7
ਏਤਞ੍ਚ ਸਰ੍ਵਂ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਂ ਹਿਤਾਹਿਤਂ ਵੈਦ੍ਯ ਏਵ ਵੇਤ੍ਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵੈਦ੍ਯਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਥਾ ਸ਼ਰੀਰਂ ਰਾਜ੍ਞਾ ਨਿਵੇਦ੍ਯਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ ਸ਼੍ਰੁਤਚਰਿਤਸਮਦ੍ਧੇ ਕਰ੍ਮਦਕ੍ਸੇ ਦਯਾਲੌ ਭਿਸਜਿ ਨਿਰਨੁਬਨ੍ਧਂ ਦੇਹਰਕ੍ਸਾਂ ਨਿਵੇਸ਼੍ਯ| ਭਵਤਿ ਵਿਪੁਲਤੇਜਃਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਕੀਰ੍ਤਿਪ੍ਰਭਾਵਃ ਸ੍ਵਕੁਸ਼ਲਫਲਭੋਗੀ ਭੂਮਿਪਾਲਸ਼੍ਚਿਰਾਯੁਃ||੭੭|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇਨ੍ਨਰਕ੍ਸਾ ਨਾਮ ਸਪ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੭||
एतञ्च सर्वं पूर्वोक्तं हिताहितं वैद्य एव वेत्ति| तस्माद्वैद्यस्य सर्वथा शरीरं राज्ञा निवेद्यमिति दर्शयन्नाह श्रुतचरितसमृद्धे कर्मदक्षे दयालौ भिषजि निरनुबन्धं देहरक्षां निवेश्य| भवति विपुलतेजःस्वास्थ्यकीर्तिप्रभावः स्वकुशलफलभोगी भूमिपालश्चिरायुः||७७|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थानेऽन्नरक्षा नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
🔊 Audio coming soon