2. dinacaryādhyāyaḥ

Adhikarana dinacaryAdhyAyaH (2) · Śloka 2

अथातो दिनचर्याध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)||२||

Adhikarana brAhme muhUrta utthAnam (1) · Śloka 1

अस्मिंस्तन्त्रे आयुःपालनं प्रकृतम्| तद्विविधम्, स्वस्थवृत्तमातुरवृत्तं च| तत्र मङ्गल्यत्वात् स्वल्पवक्तव्यत्वादातुरोपयोगित्वाच्च स्वस्थवृत्तमेवादावुच्यते ब्राह्मे मुहूर्त उत्तिष्ठेत्स्वस्थो रक्षार्थमायुषः| |१|

Adhikarana shaucavidhiH dantadhAvanam (1-3) · Śloka 3

| शरीरचिन्तां निर्वर्त्य कृतशौचविधिस्ततः||१|| अर्कन्यग्रोधखदिरकरञ्जककुभादिजम्| प्रातर्भुक्त्वा च मृद्वग्रं कषायकटुतिक्तकम्||२|| कनीन्यग्रसमस्थौल्यं प्रगुणं द्वादशाङ्गुलम्| भक्षयेद्दन्तपवनं दन्तमांसान्यबाधयन्||३||

Adhikarana dantadhAvananiShedhaH (4) · Śloka 4

नाद्यादजीर्णवमथुश्वासकासज्वरार्दिती| तृष्णास्यपाकहृन्नेत्रशिरःकर्णामयी च तत्||४||

Adhikarana sauvIrA~jjanam (5) · Śloka 5

सौवीरमञ्जनं नित्यं हितमक्ष्णोस्ततो भजेत्| |५|

Adhikarana rasA~jjanam (5-6) · Śloka 6

| चक्षुस्तेजोमयं तस्य विशेषात् श्लेष्मतो भयम्||५|| योजयेत्सप्तरात्रेऽस्मात्स्रावणार्थं रसाञ्जनम्| |६|

Adhikarana nasyAdisevanam (6) · Śloka 6

| ततो नावनगण्डूषधूमताम्बूलभाग्भवेत्||६||

Adhikarana tAmbUlaniShedhaH (7) · Śloka 7

येषां तु ताम्बूलमपथ्यं, तानाह ताम्बूलं क्षतपित्तास्ररूक्षोत्कुपितचक्षुषाम्| विषमूर्च्छामदार्तानामपथ्यं शोषिणामपि||७||

Adhikarana aBya~ggaH (8) · Śloka 8

तदेतत्सर्वं विधाय, भोजनासन्ने कालेऽभ्यङ्ग आचरणीय इत्याह अभ्यङ्गमाचरेन्नित्यं, स जराश्रमवातहा| दृष्टिप्रसादपुष्ट्यायुःस्वप्नसुत्वक्त्वदार्ढ्यकृत्||८||

Adhikarana shirAdau visheSheNa shIlanam (9) · Śloka 9

शिरःश्रवणपादेषु तं विशेषेण शीलयेत्| |९|

Adhikarana aBya~gganiShedhaH (9) · Śloka 9

अथेतदपवादमाह | वर्ज्योऽभ्यङ्गः कफग्रस्तकृतसंशुद्ध्यजीर्णिभिः||९||

Adhikarana vyAyAmaH (10) · Śloka 10

लाघवं कर्मसामर्थ्यं दीप्तोऽग्निर्मेदसः क्षयः| विभक्तघनगात्रत्वं व्यायामादुपजायते||१०||

Adhikarana vyAyAma niShedhaH (11) · Śloka 11

इदानीं येनासौ न कार्यस्तं दर्शयति वातपित्तामयी बालो वृद्धोऽजीर्णो च तं त्यजेत्| |११|

Adhikarana vyAyAmamAtrA,vyAyAmakAlaH (11-12) · Śloka 12

| अर्धशक्त्या निषेव्यस्तु बलिभिः स्निग्धभोजिभिः||११|| शीतकाले वसन्ते च, मन्दमेव ततोऽन्यदा| |१२|

Adhikarana dehamardanam (12) · Śloka 12

| तं कृत्वाऽनुसुखं देहं मर्दयेच्च समन्ततः||१२||

Adhikarana ativyAyAmaniShedhaH (13) · Śloka 13

तृष्णा क्षयः प्रतमको रक्तपित्तं श्रमः क्लमः| अतिव्यायामतः कासो ज्वरश्छर्दिश्च जायते||१३||

Adhikarana ativyAyAmAdinA vyApadaH (14) · Śloka 14

व्यायामजागराध्वस्त्रीहास्यभाष्यादि साहसम्| गजं सिंह इवाकर्षन् भजन्नति विनश्यति||१४||

Adhikarana udvartanaguNAH (15) · Śloka 15

उद्वर्तनं कफहरं मेदसः प्रविलायनम्| स्थिरीकरणमङ्गानां त्वक्प्रसादकरं परम्||१५||

Adhikarana snAnaguNAH (16) · Śloka 16

दीपनं वृष्यमायुष्यं स्नानमूर्जाबलप्रदम्| कण्डूमलश्रमस्वेदतन्द्रातृड्दाहपाप्मजित्||१६||

Adhikarana uShNaSItAmbusnAnaviShayaH (17) · Śloka 17

उष्णाम्बुनाऽधःकायस्य परिषेको बलावहः| तेनैव तूत्तमाङ्गस्य बलहृत्केशचक्षुषाम्||१७||

Adhikarana snAnaniShedhaH (18) · Śloka 18

स्नानं येषामपथ्यम्, तान् दर्शयितुमाह स्नानमर्दितनेत्रास्यकर्णरोगातिसारिषु| आध्मानपीनसाजीर्णभुक्तवत्सु च गर्हितम्||१८||

Adhikarana jIrNe hitaBojanamvegodIrNadhAraNaniShedhaH vyAdhyupeScAniShedhaH (19) · Śloka 19

जीर्णो हितं मितं चाद्यान्न वेगानीरयेद्बलात्| न वेगितोऽन्यकार्यः स्यान्नाजित्वा साध्यमामयम्||१९||

Adhikarana dharmaprAdhAnyam (20) · Śloka 20

सुखार्थाः सर्वभूतानां मताः सर्वाः प्रवृत्तयः| सुखं च न विना धर्मात्तस्माद्धर्मपरो भवेत्||२०||

Adhikarana mitrAmitrANAM svIkAraparityAgau (21) · Śloka 21

भक्त्या कल्याणमित्राणि सेवेतेतरदूरगः| |२१|

Adhikarana hiMsAdipApaniShedhaH (21-22) · Śloka 22

| हिंसास्तेयान्यथाकामं पैशुन्यं परुषानृते||२१|| सम्भिन्नालापं व्यापादमभिध्यां दृग्विपर्ययम्| पापं कर्मेति दशधा कायवाङ्मनसैस्त्यजेत्||२२||

Adhikarana shaktito~avRutyAdyAnuvartanam (23) · Śloka 23

अवृत्तिव्याधिशोकार्ताननुवर्तेत शक्तितः| |२३|

Adhikarana kITAdiShvAtmavaddarshanam (23) · Śloka 23

| आत्मवत्सततं पश्येदपि कीटपिपीलिकम्||२३||

Adhikarana devAdyarcanam (24) · Śloka 24

अर्चयेद्देवगोविप्रवृद्धवैद्यनृपातिथीन्| |२४|

Adhikarana yAcakadveShaniShedhaH (24) · Śloka 24

| विमुखान्नार्थिनः कुर्यान्नावमन्येत नाक्षिपेत्||२४||

Adhikarana paropakAraH (25) · Śloka 25

उपकारप्रधानः स्यादपकारपरेऽप्यरौ| |२५|

Adhikarana sampadAdau samacittatA, IrShyAniShedhaH (25) · Śloka 25

| सम्पद्विपत्स्वेकमना, हेतावीर्ष्येत्फले न तु||२५||

Adhikarana BAShaNam (26) · Śloka 26

काले हितं मितं ब्रूयादविसंवादि पेशलम्| |२६|

Adhikarana sadvartanaprakAraH (26-27) · Śloka 27

| पूर्वाभिभाषी, सुमुखः सुशीलः करुणामृदुः||२६|| नैकः सुखी, न सर्वत्र विश्रब्धो, न च शङ्कितः| |२७|

Adhikarana shatrutvAderaprakAshanam (27-28) · Śloka 28

| न कञ्चिदात्मनः शत्रुं नात्मानं कस्यचिद्रिपुम्||२७|| प्रकाशयेन्नापमानं न च निःस्नेहतां प्रभोः| |२८|

Adhikarana lokaprakRutyanusAreNa vartanam (28-29) · Śloka 29

| जनस्याशयमालक्ष्य यो यथा परितुष्यति||२८|| तं तथैवानुवर्तेत पराराधनपण्डितः| |२९|

Adhikarana indriyANAM lAlanapIDananiShedhaH (29) · Śloka 29

न पीडयेदिन्द्रियाणि व चैतान्यति लालयेत्||२९||

Adhikarana trivargashUnyakarmAnAramBaH (30) · Śloka 30

त्रिवर्गशून्यं नारम्भं भजेत्तं चाविरोधयन्| |३०|

Adhikarana sarvadharmaiShu madhyamamArgAnuvartanam nIcaromatvAdikam (30) · Śloka 30

| अनुयायात्प्रतिपदं सर्वधर्मेषु मध्यमाम्||३०||

Adhikarana nIcaromatvAdikam snAnashIlAdiH (31) · Śloka 31

नीचरोमनखश्मश्रुर्निर्मलाङ्घ्रिमलायनः| स्नानशीलः सुसुरभिः सुवेषोऽनुल्बणोज्ज्वलः||३१||

Adhikarana ratnAdidhAraNam (32) · Śloka 32

धारयेत्सततं रत्नसिद्धमन्त्रमहौषधीः| |३२|

Adhikarana sa~jcAraprakAraH (32) · Śloka 32

| सातपत्रपदत्राणो विचरेद्युगमात्रदृक्||३२||

Adhikarana nishi sa~jcAre visheShaH (33) · Śloka 33

निशि चात्ययिके कार्ये दण्डी मौली सहायवान्| |३३|

Adhikarana caityAdicchhAyAdyAkramaNaniShedhaH (33-34) · Śloka 34

| चैत्यपूज्यध्वजाशस्तच्छायाभस्मतुषाशुचीन्||३३|| नाक्रामेच्छर्करालोष्टबलिस्नानभुवो न च| |३४|

Adhikarana bAhuByAM nadItaraNaniShedhAdi (34-35) · Śloka 35

| नदीं तरेन्न बाहुभ्यां, नाग्निस्कन्धमभिव्रजेत्||३४|| सन्दिग्धनावं वृक्षं च नारोहेद्दुष्टयानवत्| |३५|

Adhikarana kShutyAdikaraNaprakAraH (35) · Śloka 35

| नासंवृतमुखः कुर्यात्क्षुतिहास्यविजृम्भणम्||३५||

Adhikarana nAsAvikoShaNaniShedhAdi (36) · Śloka 36

नासिकां न विकुष्णीयान्नाकस्माद्विलिखेद्भुवम्| नाङ्गैश्चेष्टेत विगुणं, नासीतोत्कटकश्चिरम्||३६||

Adhikarana SramAtprAgdohavAkceShTAH (37) · Śloka 37

देहवाक्चेतसां चेष्टाः प्राक् श्रमाद्विनिवर्तयेत्| नोर्ध्वजानुश्चिरं तिष्ठेत्|३७|

Adhikarana rAtrau drumAdisevananiShedhaH,sUnAdisevananiShedhaH (37-38) · Śloka 38

नक्तं सेवेत न द्रुमम्||३७|| तथा चत्वरचैत्यान्तश्चतुष्पथसुरालयान्| सूनाटवीशून्यगृहश्मशानानि दिवाऽपि न||३८||

Adhikarana udyadAdityadarshananiShedhAdi (39) · Śloka 39

सर्वथेक्षेत नादित्यं, न भारं शिरसा वहेत्| नेक्षेत प्रततं सूक्ष्मं दीप्तामेध्याप्रियाणि च||३९||

Adhikarana madyavikrayAdiniShedhaH (40) · Śloka 40

मद्यविक्रयसन्धानदानादानानि नाचरेत्| |४०|

Adhikarana purovAtAdityAgAdi (40-44) · Śloka 44

| पुरोवातातपरजस्तुषारपरुषानिलान्||४०|| अनृजुः क्षवथूद्गारकासस्वप्नान्नमैथुनम्| कूलछायां नृपद्विष्टं व्यालदंष्ट्रिविषाणिनः||४१|| हीनानार्यातिनिपुणसेवां विग्रहमुत्तमैः| सन्ध्यास्वभ्यवहारस्त्रीस्वप्नाध्ययनचिन्तनम्||४२|| शत्रुसत्रगणाकीर्णगणिकापणिकाशनम्| गात्रवक्त्रनखैर्वाद्यं हस्तकेशावधूननम्||४३|| तोयाग्निपूज्यमध्येन यानं धूमं शवाश्रयम्| मद्यातिसक्तिं विश्रम्भस्वातन्त्र्ये स्त्रीषु च त्यजेत्||४४||

Adhikarana sarvaceShTAsu lokopadeShTRutvam (45) · Śloka 45

आचार्यः सर्वचेष्टासु लोक एव हि धीमतः| अनुकुर्यात्तमेवातो लौकिकेऽर्थे परीक्षकः||४५||

Adhikarana sadvratasvarUpam (46) · Śloka 46

आर्द्रसन्तानता त्यागः कायवाक्चेतसां दमः| स्वार्थबुद्धिः परार्थेषु पर्याप्तमिति सद्व्रतम्||४६||

Adhikarana AcArAvahitatvam (47) · Śloka 47

नक्तंदिनानि मे यान्ति कथम्भूतस्य सम्प्रति| दुःखभाङ्न भवत्येवं नित्यं सन्निहितस्मृतिः||४७||

Adhikarana AcAraphalam (2) · Śloka 2

इत्याचारः समासेन, यं प्राप्नोति समाचरन्| आयुरारोग्यमैश्वर्यं यशो लोकांश्च शाश्वतान्||४८|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनु श्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने दिनचर्या नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||