11. dōśāhivijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana doShAdivij~jAnIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

रसभेदीयादनन्तरं दोषादिविज्ञानीय आरभ्यते| यतो "दोषभेषजवशादुपयोज्याः" इत्युक्तम्, अत ईदृक्स्वरूपास्ते दोषा इति ज्ञापनार्थमध्यायोऽयमुच्यते - - - - अथातो दोषादिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे||२||

Adhikarana dehasya mUlaM doShAdayaH (1) · Śloka 1

दोषधातुमला मूलं सदा देहस्य--| |१|

Adhikarana vAyoH sAmyalakShaNam, pittasya sAmyalakShaNam, shcleShmaNaH sAmyalakShaNam (1-3) · Śloka 3

तं चलः| उत्साहोच्छ्वासनिश्वासचेष्टावेगप्रवर्तनैः||१|| सम्यग्गत्या च धातूनामक्षाणां पाटवेन च| अनुगृह्णात्यविकृतः, पित्तं पक्त्यूष्मदर्शनैः||२|| क्षुत्तृड्रुचिप्रभामेधाधीशौर्यतनुमार्दवैः| श्लेष्मा स्थिरत्वस्निग्धत्वसन्धिबन्धक्षमादिभिः||३||

Adhikarana dhAtUnAM shreShThakarmANi (4) · Śloka 4

इदानीं धातूनां कर्माण्याह - - - - प्रीणनं जीवनं लेपः स्नेहो धारणपूरणे| गर्भोत्पादश्च धातूनां श्रेष्ठं कर्म क्रमात्स्मृतम्||४||

Adhikarana malAnAM karmANi (5) · Śloka 5

इदानीं मलानां कर्माण्याह - - - - अवष्टम्भः पुरीषस्य, मूत्रस्य क्लेदवाहनम्| स्वेदस्य क्लेदविधृतिः|५|

Adhikarana vRuddhavAyoH karmANi (5-6) · Śloka 6

| वृद्धस्तु कुरुतेऽनिलः||५|| कार्श्यकार्ष्ण्योष्णकामत्वकम्पानाहशकृद्ग्रहान्| बलनिद्रेन्द्रियभ्रंशप्रलापभ्रमदीनताः||६||

Adhikarana vRuddhapittasya karmANi (7) · Śloka 7

पीतविण्मूत्रनेत्रत्वक्क्षुत्तृड्दाहाल्पनिद्रताः| पित्तम्|७|

Adhikarana vRuddhashleshmaNaH karmANi (7-8) · Śloka 8

| श्लेष्माऽग्निसदनप्रसेकालस्यगौरवम्||७|| श्वैत्यशैत्यश्लथाङ्गत्वं श्वासकासातिनिद्रताः| |८|

Adhikarana vRuddharasasya karmANi (8) · Śloka 8

| रसोऽपि श्लेष्मवत्|८|

Adhikarana vRuddharaktasya karmANi (8-9) · Śloka 9

| रक्तं विसर्पप्लीहविद्रधीन्||८|| कुष्ठवातास्रपित्तास्रगुल्मोपकुशकामलाः| व्यङ्गाग्निनाशसम्मोहरक्तत्वङ्नेत्रमूत्रताः||९||

Adhikarana vRuddhamAMsasya karmANi (10) · Śloka 10

मांसं गण्डार्बुदग्रन्थिगण्डोरूदरवृद्धिताः| कण्ठादिष्वधिमांसं च|१०|

Adhikarana vRuddhamedasaH karmANi (10-11) · Śloka 11

तद्वन्मेदस्तथा श्रमम्||१०|| अल्पेऽपि चेष्टिते श्वासं स्फिक्स्तनोदरलम्बनम्| |११|

Adhikarana vRuddhAsthnaH karmANi (11) · Śloka 11

| अस्थ्यध्यस्थ्यधिदन्तांश्च|११|

Adhikarana vRuddhamajj~jaH karmANi (11-12) · Śloka 12

मज्जा नेत्राङ्गगौरवम्||११|| पर्वसु स्थूलमूलानि कुर्यात्कृच्छ्राण्यरूंषि च| |१२|

Adhikarana vRuddhashukrasya karmANi (12) · Śloka 12

| अतिस्त्रीकामतां वृद्धं शुक्रं शुक्राश्मरीमपि||१२||

Adhikarana vRuddhashakRutaH karmANi (13) · Śloka 13

कुक्षावाध्मानमाटोपं गौरवं वेदनां शकृत्| |१३|

Adhikarana vRuddhamUtrasya karmANi (13) · Śloka 13

| मूत्रं तु बस्तिनिस्तोदं कृतेऽप्यकृतसंज्ञताम्||१३||

Adhikarana vRuddhasvedasya karmANi (14) · Śloka 14

स्वेदोऽतिस्वेददौर्गन्ध्यकण्डूः| |१४|

Adhikarana evaM dUShikAdayo malAH (14) · Śloka 14

एवं च लक्षयेत्| दूषिकादीनपि मलान् बाहुल्यगुरुतादिभिः||१४||

Adhikarana kShINAnilasya karmANi (15) · Śloka 15

वृद्धानां वातादीनां लिङ्गान्यभिधाय, क्षीणानां वातादीनां लिङ्गान्याह - - - - लिङ्गं क्षीणेऽनिलेऽङ्गस्य सादोऽल्पं भाषितेहितम्| संज्ञामोहस्तथा श्लेष्मवृद्धयुक्तामयसम्भवः||१५||

Adhikarana kShINapittasya karmANi (16) · Śloka 16

पित्ते मन्दोऽनलः शीतं प्रभाहानिः| |१६|

Adhikarana kShINakaphasya karmANi (16) · Śloka 16

कफे भ्रमः| श्लेष्माशयानां शून्यत्वं हृद्द्रवः श्लथसन्धिता||१६||

Adhikarana kShINarasasya karmANi (17) · Śloka 17

रसे रौक्ष्यं श्रमः शोषो ग्लानिः शब्दासहिष्णुता| |१७|

Adhikarana kShINaraktasya karmANi (17) · Śloka 17

| रक्तेऽम्लशिशिरप्रीतिशिराशैथिल्यरूक्षताः||१७||

Adhikarana kShINamAMsasya karmANi (18) · Śloka 18

मांसेऽक्षग्लानिगण्डस्फिक्ऽऽशुष्कतासन्धिवेदनाः| |१८|

Adhikarana kShINamedasaH karmANi (18) · Śloka 18

| मेदसि क्षीणे कट्याः प्लीह्नो वृद्धिः कृशाङ्गता||१८||

Adhikarana kShINasyAsthnaH karmANi (19) · Śloka 19

अस्थ्न्यस्थितोदः शदनं दन्तकेशनखादिषु| |१९|

Adhikarana kShINamajj~jaH karmANi (19) · Śloka 19

| अस्थ्नां मज्जनि सौषिर्यं भ्रमस्तिमिरदर्शनम्||१९||

Adhikarana kShINashukrasya karmANi (20) · Śloka 20

शुक्रे चिरात् प्रसिच्येत शुक्रं शोणितमेव वा| तोदोऽत्यर्थं वृषणयोर्मेढ्रं धूमायतीव च||२०||

Adhikarana kShINapurIShasya karmANi (21) · Śloka 21

पुरीषे वायुरन्त्राणि सशब्दो वेष्टयन्निव| कुक्षौ भ्रमति यात्यूर्ध्वं हृत्पार्श्वे पीडयन् भृशम्||२१||

Adhikarana kShINamUtrasya karmANi (22) · Śloka 22

मूत्रेऽल्पं मूत्रयेत्कृच्छ्राद्विवर्णं सास्रमेव वा| |२२|

Adhikarana kShINasvedasya karmANi (22) · Śloka 22

| स्वेदे रोमच्युतिः स्तब्धरोमता स्फुटनं त्वचः||२२||

Adhikarana ghrANAmalAnAM kShayali~ggam (23) · Śloka 23

इदानीं घ्राणादिमलानामपि सामान्येनक्षयलिङ्गमाह - - - - मलानामतिसूक्ष्माणां दुर्लक्ष्यं लक्षयेत् क्षयम्| स्वमलायनसंशोषतोदशून्यत्वलाघवैः||२३||

Adhikarana doShadhAtumalAnAM samAsato vRuddhikShayanidAnam (24-25) · Śloka 25

एवं व्यासेन दोषधातुमलानां वृद्धिक्षयावभिधाय समासतोऽभिधातुमिदमाह- दोषादीनां यथास्वं च विद्याद्दृद्धिक्षयौ भिषक्| क्षयेण विपरीतानां गुणानां वर्धनेन च||२४|| वृद्धिं मलानां सङ्गाच्च क्षयं चाति विसर्गतः| |२५|

Adhikarana kShayavRuddhyoH pIDAkaratve tAratamyam (25) · Śloka 25

| मलोचितत्वाद्देहस्य क्षयो वृद्धेस्तु पीडनः||२५||

Adhikarana doShadUShyayorAshrayAshrayibhAvaH, AshrayAshrayibhAvasya phalam, apavAdaH, vRuddhikShayajavikAreShu la~gghana bRuMhaNam (26-29) · Śloka 29

अथ दोषादीनामाश्रयाश्रयिभावं दर्शयति - - - - तत्रास्थनि स्थितो वायुः, पित्तं तु स्वेदरक्तयोः| श्लेष्मा शेषेषु, तेनैषामाश्रयाश्रयिणां मिथः||२६|| यदेकस्य तदन्यस्य वर्धनक्षपणौषधम्| अस्थिमारुतयोर्नैवं, प्रायो वृद्धिर्हि तर्पणात्||२७|| श्लेष्मणाऽनुगता तस्मात् सङ्क्षयस्तद्विपर्यात्| वायुनाऽनुगतोऽस्माच्च वृद्धिक्षयसमुद्भवान्||२८|| विकारान् साधयेच्छीघ्रं क्रमाल्लङ्घनबृंहणैः| |२९|

Adhikarana apavAdaH (29) · Śloka 29

ननु, एवं वातवृद्ध्युत्थान् विकारान् लङ्घनैस्तत्क्षयोत्थान् बृंहणैरिति स्यात्| अत इदमाह - - - - | वायोरन्यत्र, तज्जांस्तु तैरेवोत्क्रमयोजितैः||२९||

Adhikarana raktavRuddhyutthAdInAM raktasrutivirecanAdibhirupakramaH, dhAtorvRuddhikShayakaraNaprakAraH (30-33) · Śloka 33

दोषाणां विशेषचिकित्सेह नोक्ता, दोषोपक्रमणीये वक्ष्यमाणत्वात्| रसचिकित्सा च "रसोऽपि श्लेष्मवत्" इत्युक्तेर्नेह पुनर्निर्दिष्टा| अतो रक्तादीनां चिकित्सामाह - - - - विशेषाद्रक्तवृद्ध्युत्थान् रक्तस्रुतिविरेचनैः| मांसवृद्धिभवान् रोगान् शस्त्रक्षाराग्निकर्मभिः||३०|| स्थौल्यकार्श्योपचारेण मेदोजानस्थिसङ्क्षयात्| जातान् क्षीरघृतैस्तिक्तसंयुतर्बस्तिभिस्तथा||३१|| विड्वृद्धिजानतीसारक्रियया, विट्क्षयोद्भवान्| मेषाजमध्यकुल्माषयवमाषद्वयादिभिः||३२|| मूत्रवृद्धिक्षयोत्थांश्च मेहकृच्छ्रचिकित्सया| व्यायामाभ्यञ्जनस्वेदमद्यैः स्वेदक्षयोद्भवान्||३३||

Adhikarana dhAtujAnAmupakramAntaram (34-35) · Śloka 35

स्वस्थानस्थस्य कायग्नेरंशा धातुषु संश्रिताः| तेषां सादातिदीप्तिभ्यां धातुवृद्धिक्षयोद्भवः||३४|| पूर्वो धातुः परं कुर्याद्दृद्धः क्षीणश्च तद्विधम्| |३५|

Adhikarana vRuddhikShayavikArasaMprAptiH, malAyanAni (35-36) · Śloka 36

| दोषा दुष्टा रसैर्धातून् दूषयन्त्युभये मलान्||३५|| अधो द्वे, सप्त शिरसि, खानि स्वेदवहानि च| मला मलायनानि स्युर्यथास्वं तेष्वतो गदाः||३६||

Adhikarana ojasaH prAdhAnyam (37-39) · Śloka 39

दोषधातुमलानां समविषमावस्था गदिता| ओजसस्तु निरूपयन्नाह - - - - ओजस्तु तेजो धातूनां शुक्रान्तानां परं स्मृतम्| हृदयस्थमपि व्यापि देहस्थितिनिबन्धनम्||३७|| स्निग्धं सोमात्मकं शुद्धमीषल्लोहितपीतकम्| यन्नाशे नियतं नाशो यस्मिंस्तिष्ठति तिष्ठति||३८|| निष्पद्यन्ते यतो भावा विविधा देहसंश्रयाः| |३९|

Adhikarana ojaHkShayalakShaNaM cikitsA (39-41) · Śloka 41

| ओजः क्षीयेत कोपक्षुद्ध्यानशोकश्रमादिभिः||३९|| बिभेति दुर्बलोऽभीक्ष्णं ध्यायति व्यथितेन्द्रियः| दुःच्छायो दुर्मना रूक्षो भवेत्क्षामश्च तत्क्षये||४०|| जीवनीयौषधक्षीररसाद्यास्तत्र भेषजम्| |४१|

Adhikarana ojovRuddhilakShaNam (41) · Śloka 41

| ओजोवृद्धौ हि देहस्य तुष्टिपुष्टिबलोदयः||४१||

Adhikarana saMkShepeNa vRuddhikShayabheShajakathanam (42) · Śloka 42

इदानीं सङ्क्षेपेण वृद्धिक्षयभेषजं कथयन्नाह - - - - यदन्नं द्वेष्टि यदपि प्रार्थयेताविरोधि तु| तत्तत्त्यजन् समश्नंश्च तौ तौ वृद्धिक्षयौ जयेत्||४२||

Adhikarana yathArucyupacArasya nAnucitatvam, vAtAdInAM viparItasamAnayo rucikaratvam (43) · Śloka 43

ननु, द्वेष्यान्नत्यागेनेष्टान्नभक्षणेन | च ] कुतो हेतोर्दोषाणां वृद्धिक्षयौ जयेत् ? इत्याह - - - - कुर्वते हि रुचिं दोषा विपरीतसमानयोः| वृद्धाः क्षीणाश्च भूयिष्ठं लक्षयन्त्यबुधास्तु न||४३||

Adhikarana uktayo rucidveShayorupapattiH (44) · Śloka 44

न चानेनैव लक्षणेन वृद्धाः क्षीणाश्च लक्षणीयाः| किं तर्हि ? अन्यदपि लक्षणमस्तीत्याह - - - - यथाबलं यथास्वं च दोषा वृद्धा वितन्वते| रूपाणि, जहति क्षीणाः, समाः स्वं कर्म कुर्वते||४४||

Adhikarana doShavaiShamyAnutpAdane yatnaH (11) · Śloka 11

क्षीणा दोषाः क्षीणत्वादेवाकिञ्चित्करत्वात् कदाचित्पीडां नोत्पादयन्त्येव, इति विचिन्त्याल्पमतयो वैद्याः क्षीणदोषवर्धनार्थं कदाचिदनादरं कुर्युरित्याह - - - - य एव देहस्य समा विवृद्ध्यै त एव दोषा विषमा वधाय| यस्मादतस्ते हितचर्ययैव क्षयाद्विवृद्धेरिव रक्षणीयाः||४५|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसुनूश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने दोषादिविज्ञानीयो नामैकादशोऽध्यायः||११||