Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

22. gaṇḍūṣādividhiradhyāyaḥ

Adhikarana gaNDUShAdividhiradhyAyaH (2-3) · Śloka 3

অথাতো গণ্ডূষাদিবিধিমধ্যাযং ব্যাখ্যাস্যামঃ| ইতি হ স্মাহুরাত্রেযাদযো মহর্ষযঃ| (গদ্যসূত্রে||২|| )||৩||

View original

अथातो गण्डूषादिविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२|| )||३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana gaNDUShabhedAH (1) · Śloka 1

চতুষ্প্রকরো গণ্ডূষঃ স্নিগ্ধঃ শমনশোধনৌ| রোপণশ্চ|১|

View original

चतुष्प्रकरो गण्डूषः स्निग्धः शमनशोधनौ| रोपणश्च|१|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana gaNDUShANAM doShabhedena viShayaH (1-2) · Śloka 2

| ত্রযস্তত্র ত্রিষু যোজ্যাশ্চলাদিষু||১|| অন্ত্যো ব্রণঘ্নঃ| |২|

View original

| त्रयस्तत्र त्रिषु योज्याश्चलादिषु||१|| अन्त्यो व्रणघ्नः| |२|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana snigdhasya dravyANi (2) · Śloka 2

ইদানীমেষাং লক্ষণানি বক্তুমাহ স্নিগ্ধোঽত্র স্বাদ্বম্লপটুসাধিতৈঃ| স্নেহৈঃ|২|

View original

इदानीमेषां लक्षणानि वक्तुमाह स्निग्धोऽत्र स्वाद्वम्लपटुसाधितैः| स्नेहैः|२|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana shamanasya dravyANi (2) · Śloka 2

| সংশমনস্তিক্তকষাযমধুরৌষধৈঃ||২||

View original

| संशमनस्तिक्तकषायमधुरौषधैः||२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana shodhanasya dravyANi (3) · Śloka 3

শোধনস্তিক্তকট্বম্লপটূষ্ণৈঃ| |৩|

View original

शोधनस्तिक्तकट्वम्लपटूष्णैः| |३|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana ropaNasya dravyANi (3) · Śloka 3

রোপণঃ পুনঃ| কষাযতিক্তকৈঃ|৩|

View original

रोपणः पुनः| कषायतिक्तकैः|३|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana gaNDUShArthaM dravyANi (3-4) · Śloka 4

ননু, দ্রব্যাণাং শুষ্কত্বাদ্গণ্ডূষানুপপত্তিরিতি চেত্তত্রাহ | তত্র স্নেহঃ ক্ষীরং মধূদকম্||৩|| শুক্তং মধ্যং রসো মূত্রং ধান্যাম্লং চ যথাযথম্| কল্কৈর্যুক্তং বিপক্বং বা যথাস্পর্শং প্রযোজযেত্||৪||

View original

ननु, द्रव्याणां शुष्कत्वाद्गण्डूषानुपपत्तिरिति चेत्तत्राह | तत्र स्नेहः क्षीरं मधूदकम्||३|| शुक्तं मध्यं रसो मूत्रं धान्याम्लं च यथायथम्| कल्कैर्युक्तं विपक्वं वा यथास्पर्शं प्रयोजयेत्||४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana dantaharShAdau gaNDUShaH (5-6) · Śloka 6

দন্তহর্ষে দন্তচালে মুখরোগে চ বাতিকে| সুখোষ্ণমথবা শীতং তিলকল্কোদকং হিতম্||৫|| গণ্ডূষধারণে| |৬|

View original

दन्तहर्षे दन्तचाले मुखरोगे च वातिके| सुखोष्णमथवा शीतं तिलकल्कोदकं हितम्||५|| गण्डूषधारणे| |६|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana svasthe gaNDUShaH (6) · Śloka 6

নিত্যং তৈলং মাংসরসোঽথবা| |৬|

View original

नित्यं तैलं मांसरसोऽथवा| |६|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana UShAdAhamukhapAkAdau gaNDUShaH (6-7) · Śloka 7

| ঊষাদাহান্বিতে পাকে ক্ষতে চাগন্তুসম্ভবে||৬|| বিষে ক্ষারাগ্নিদগ্ধে চ সর্পির্ধার্যং পযোঽথবা| |৭|

View original

| ऊषादाहान्विते पाके क्षते चागन्तुसम्भवे||६|| विषे क्षाराग्निदग्धे च सर्पिर्धार्यं पयोऽथवा| |७|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana mukhapaicchilyAdau gaNDUShaH (7-8) · Śloka 8

| বৈশদ্যং জনযত্যাশু সন্দধাতি মুখে ব্রণান্||৭|| দাহতৃষ্ণাপ্রশমনং মধুগণ্ডূষধারণম্| |৮|

View original

| वैशद्यं जनयत्याशु सन्दधाति मुखे व्रणान्||७|| दाहतृष्णाप्रशमनं मधुगण्डूषधारणम्| |८|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana mukhavairasyAdau gaNDUShaH (8) · Śloka 8

| ধান্যাম্লমাস্যবৈরস্যমলদৌর্গন্ধ্যনাশনম্||৮||

View original

| धान्याम्लमास्यवैरस्यमलदौर्गन्ध्यनाशनम्||८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana mukhashoShe gaNDUShaH (9) · Śloka 9

তদেবালবণং শীতং মুখশোষহরং পরম্| |৯|

View original

तदेवालवणं शीतं मुखशोषहरं परम्| |९|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana shleShmasa~jcaye gaNDUShaH (9) · Śloka 9

| আশু ক্ষারাম্বুগণ্ডূষো ভিনত্তি শ্লেষ্মণশ্চযম্||৯||

View original

| आशु क्षाराम्बुगण्डूषो भिनत्ति श्लेष्मणश्चयम्||९||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana mukhagaurave gaNDUShaH (10) · Śloka 10

সুখোষ্ণোদকগণ্ডূষৈর্জাযতে বক্ত্রলাঘবম্| |১০|

View original

सुखोष्णोदकगण्डूषैर्जायते वक्त्रलाघवम्| |१०|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana gaNDUShavidhiH (10-11) · Śloka 11

| নিবাতে সাতপে স্বিন্নমৃদিতস্কন্ধকন্ধরঃ||১০|| গণ্ডূষমপিবন্ কিঞ্চিদুন্নতাস্যো বিধারযেত্| |১১|

View original

| निवाते सातपे स्विन्नमृदितस्कन्धकन्धरः||१०|| गण्डूषमपिबन् किञ्चिदुन्नतास्यो विधारयेत्| |११|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana gaNDUShadhAraNAvadhiH (11) · Śloka 11

কিযন্তং কালং ? ইত্যাহ | কফপূর্ণাস্যতা যাবত্স্রবদ্ঘ্রাণাক্ষতাঽথবা||১১||

View original

कियन्तं कालं ? इत्याह | कफपूर्णास्यता यावत्स्रवद्घ्राणाक्षताऽथवा||११||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana gaNDUShakavalayorbhaidaH (12) · Śloka 12

অসঞ্চার্যো মুখে পূর্ণে গণ্ডূষঃ, কবলোঽন্যথা| |১২|

View original

असञ्चार्यो मुखे पूर्णे गण्डूषः, कवलोऽन्यथा| |१२|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana kavalasya viShayaH (12) · Śloka 12

মন্যাশিরঃকর্ণমুখাক্ষিরোগাঃ প্রসেককণ্ঠামযবক্ত্রশোষাঃ| হৃল্লাসতন্দ্রারুচিপীনসাশ্চ সাধ্যা বিশেষাত্কবলগ্রহেণ||১২||

View original

मन्याशिरःकर्णमुखाक्षिरोगाः प्रसेककण्ठामयवक्त्रशोषाः| हृल्लासतन्द्रारुचिपीनसाश्च साध्या विशेषात्कवलग्रहेण||१२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana pratisAraNam (13) · Śloka 13

| কল্কো রসক্রিযা চূর্ণস্ত্রিবিধং প্রতিসারণম্||১৩||

View original

| कल्को रसक्रिया चूर्णस्त्रिविधं प्रतिसारणम्||१३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana pratisAraNasya viShayo dravyANi ca (1) · Śloka 1

যুঞ্জ্যাত্তত্ কফরোগেষু গণ্ডূষবিহিতৌষধৈঃ| ||১||

View original

युञ्ज्यात्तत् कफरोगेषु गण्डूषविहितौषधैः| ||१||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana mukhAlepabhedAH (14) · Śloka 14

| মুখালেপস্ত্রিধা দোষবিষহা বর্ণকৃচ্চ|১৪|

View original

| मुखालेपस्त्रिधा दोषविषहा वर्णकृच्च|१४|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana vAtaghnakaphaghnAvuShNau kAryau, pitttaghnaviShanghavarNyAH shItAH kAryAH (14-15) · Śloka 15

| সঃ||১৪|| উষ্ণো বাতকফে শস্তঃ, শেষেষ্বন্যর্থশীতলঃ| |১৫|

View original

| सः||१४|| उष्णो वातकफे शस्तः, शेषेष्वन्यर्थशीतलः| |१५|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana mukhAlepapramaNam (15) · Śloka 15

| ত্রিপ্রমাণশ্চতুর্ভাগত্রিভাগার্দ্ধাঙ্গুলোন্নতিঃ||১৫||

View original

| त्रिप्रमाणश्चतुर्भागत्रिभागार्द्धाङ्गुलोन्नतिः||१५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana mukhAlepAvadhiH,mukhAlepApanayanam (16) · Śloka 16

অশুষ্কস্য স্থিতিস্তস্য, শুষ্কো দূষযতি চ্ছবিম্| তমার্দ্রযিত্বাঽপনযেত্তদন্তেঽভ্যঙ্গমাচরেত্||১৬||

View original

अशुष्कस्य स्थितिस्तस्य, शुष्को दूषयति च्छविम्| तमार्द्रयित्वाऽपनयेत्तदन्तेऽभ्यङ्गमाचरेत्||१६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana mukhAlepavarjyAni (17) · Śloka 17

বিবর্জযেদ্দিবাস্বপ্নভাষ্যাগ্ন্যাতপশুক্ক্রুধঃ| |১৭|

View original

विवर्जयेद्दिवास्वप्नभाष्याग्न्यातपशुक्क्रुधः| |१७|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana pInasAdau mukhAlepaniShedhaH (17-18) · Śloka 18

| ন যোজ্যঃ পীনসেঽজীর্ণে দত্তনস্যে হনুগ্রহে||১৭|| অরোচকে জাগরিতে| |১৮|

View original

| न योज्यः पीनसेऽजीर्णे दत्तनस्ये हनुग्रहे||१७|| अरोचके जागरिते| |१८|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana mukhAlepasya phalam (18) · Śloka 18

স তু হন্তি সুযোজিতঃ| অকালপলিতব্যঙ্গবলীতিমিরনীলিকাঃ||১৮||

View original

स तु हन्ति सुयोजितः| अकालपलितव्यङ्गवलीतिमिरनीलिकाः||१८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana kolamajjAdayaH ShaNmukhAlepA,hemantAdiShu ShaDRutuShu yojyAH (19-22) · Śloka 22

কোলমজ্জা বৃষান্মূলং শাবরং গৌরসর্ষপাঃ| সিংহীমূলং তিলাঃ কৃষ্ণা দার্বীত্বঙ্নিস্তুষা যবাঃ||১৯|| দর্ভমূলহিমোশীরশিরীষমিশিতণ্ডুলাঃ| কুমুদোত্পলকহ্লারদূর্বামধুকচন্দনম্||২০|| কালীযকতিলোশীরমাংসীতগরপদ্মকম্| তালীসগুন্দ্রাপুণ্ড্রাহ্বযষ্টীকাশনতাগুরু||২১|| ইত্যার্দ্ধার্দ্ধোদিতা লেপা হেমন্তাদিষু ষট্ স্মৃতাঃ| |২২|

View original

कोलमज्जा वृषान्मूलं शाबरं गौरसर्षपाः| सिंहीमूलं तिलाः कृष्णा दार्वीत्वङ्निस्तुषा यवाः||१९|| दर्भमूलहिमोशीरशिरीषमिशितण्डुलाः| कुमुदोत्पलकह्लारदूर्वामधुकचन्दनम्||२०|| कालीयकतिलोशीरमांसीतगरपद्मकम्| तालीसगुन्द्रापुण्ड्राह्वयष्टीकाशनतागुरु||२१|| इत्यार्द्धार्द्धोदिता लेपा हेमन्तादिषु षट् स्मृताः| |२२|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana varNyamukhAlepashIlanasya phalam (22-23) · Śloka 23

| মুখালেপনশীলানাং দৃঢং ভবতি দর্শনম্||২২|| বদনং চাপরিম্লানং শ্লক্ষ্ণং তামরসোপমম্| |২৩|

View original

| मुखालेपनशीलानां दृढं भवति दर्शनम्||२२|| वदनं चापरिम्लानं श्लक्ष्णं तामरसोपमम्| |२३|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana mUrddhatailabhedAH (23-24) · Śloka 24

| অভ্যঙ্গসেকপিচবো বস্তিশ্চেতি চতুর্বিধম্||২৩|| মূর্দ্ধতৈলম্| |২৪|

View original

| अभ्यङ्गसेकपिचवो बस्तिश्चेति चतुर्विधम्||२३|| मूर्द्धतैलम्| |२४|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana abhya~ggAdInAM tAratamyam (24) · Śloka 24

বহুগুণং তদ্বিদ্যাদুত্তরোত্তরম্| |২৪|

View original

बहुगुणं तद्विद्यादुत्तरोत्तरम्| |२४|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana abhya~ggasya viShayaH (24) · Śloka 24

| তত্রাভ্যঙ্গঃ প্রযোক্তব্যো রৌক্ষ্যকণ্ডূমলাদিষু||২৪||

View original

| तत्राभ्यङ्गः प्रयोक्तव्यो रौक्ष्यकण्डूमलादिषु||२४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana sekasya viShayaH (25) · Śloka 25

অরূংষিকাশিরস্তোদদাহপাকব্রণেষু তু| পরিষেকঃ|২৫|

View original

अरूंषिकाशिरस्तोददाहपाकव्रणेषु तु| परिषेकः|२५|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana picorviShayaH (25-26) · Śloka 26

| পিচুঃ কেশশাতস্ফুটনধূপনে||২৫|| নেত্রস্তম্ভে চ| |২৬|

View original

| पिचुः केशशातस्फुटनधूपने||२५|| नेत्रस्तम्भे च| |२६|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana basterviShayaH (26) · Śloka 26

বস্তিস্তু প্রসুপ্ত্যর্দিতজাগজে| নাসাস্যশোষে তিমিরে শিরোরোগে চ দারুণে||২৬||

View original

बस्तिस्तु प्रसुप्त्यर्दितजागजे| नासास्यशोषे तिमिरे शिरोरोगे च दारुणे||२६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana shirobastividhiH (27-30) · Śloka 30

বিধিস্তস্য নিষণ্ণস্য পীঠে জানুসমে মৃদৌ| শুদ্ধাক্তস্বিন্নদেহস্য দিনান্তে গব্যমাহিষম্||২৭|| দ্বাদশাঙ্গুলবিস্তীর্ণং চর্মপট্টং শিরঃসমম্| আকর্ণবন্ধনস্থানং ললাটে বস্ত্রবেষ্টিতে||২৮|| চৈলবেণিকযা বদ্ধ্বা মাষকল্কেন লেপযেত্| ততো যথাব্যাধি শ্রুতং স্নেহং কোষ্ণং নিষেচযেত্||২৯|| ঊর্ধ্বং কেশভুবো যাবদঙ্গুলম্| |৩০|

View original

विधिस्तस्य निषण्णस्य पीठे जानुसमे मृदौ| शुद्धाक्तस्विन्नदेहस्य दिनान्ते गव्यमाहिषम्||२७|| द्वादशाङ्गुलविस्तीर्णं चर्मपट्टं शिरःसमम्| आकर्णबन्धनस्थानं ललाटे वस्त्रवेष्टिते||२८|| चैलवेणिकया बद्ध्वा माषकल्केन लेपयेत्| ततो यथाव्याधि श्रुतं स्नेहं कोष्णं निषेचयेत्||२९|| ऊर्ध्वं केशभुवो यावदङ्गुलम्| |३०|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana bastidhAraNAvadhiH (30-31) · Śloka 31

স চ স্নেহঃ কিযত্কালং ধার্যঃ ? ইত্যাহ ধারযেচ্চ তম্| আবক্ত্রনাসিকোত্ক্লেদাদ্দশাষ্টৌ ষট্ চলাদিষু||৩০|| মাত্রাসহস্রাণ্যরুজে ত্বেকং| |৩১|

View original

स च स्नेहः कियत्कालं धार्यः ? इत्याह धारयेच्च तम्| आवक्त्रनासिकोत्क्लेदाद्दशाष्टौ षट् चलादिषु||३०|| मात्रासहस्राण्यरुजे त्वेकं| |३१|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana bastyante kRutyam (31) · Śloka 31

স্কন্ধাদি মর্দযেত্| মুক্তস্নেহস্য|৩১|

View original

स्कन्धादि मर्दयेत्| मुक्तस्नेहस्य|३१|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana bastyAvRuttyavadhiH (31) · Śloka 31

| পরমং সপ্তাহং তস্য সেবনম্||৩১||

View original

| परमं सप्ताहं तस्य सेवनम्||३१||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana karNapUraNevidhirmAnaM ca mAtrAlakShaNam (32) · Śloka 32

ধারযেত্পূরণং কর্ণে কর্ণমূলং বিমর্দযন্| রুজঃ স্যান্মার্দবং যাবন্মাত্রাশতমবেদনে||৩২||

View original

धारयेत्पूरणं कर्णे कर्णमूलं विमर्दयन्| रुजः स्यान्मार्दवं यावन्मात्राशतमवेदने||३२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana mAtrAlakShaNam (33) · Śloka 33

অথ মাত্রাযাঃ কিং প্রমাণং ? ইত্যাহ যাবত্পর্যেতি হস্তাগ্রং দক্ষিণং জানুমণ্ডলম্| নিমেষোন্মেষকালেন সমং মাত্রা তু সা স্মৃতা||৩৩||

View original

अथ मात्रायाः किं प्रमाणं ? इत्याह यावत्पर्येति हस्ताग्रं दक्षिणं जानुमण्डलम्| निमेषोन्मेषकालेन समं मात्रा तु सा स्मृता||३३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana mUrddhatailashIlanasya phalam (22) · Śloka 22

কচসদনসিতত্বপিঞ্জরত্বং পরিফুটনং শিরসঃ সমীররোগান্| জযতি, জনযতীন্দ্রিযপ্রসাদং স্বরহনুমূর্দ্ধবলং চ মূর্দ্ধতৈলম্||৩৪|| ইতি শ্রীবৈদ্যপতিসিংহগুপ্তসূনুশ্রীমদ্বাগ্ভটবিরচিতাযামষ্টাঙ্গহৃদযসংহিতাযাং সূত্রস্থানে গণ্ডূষাদিবিধির্নাম দ্বাবিংশোঽধ্যাযঃ||২২||

View original

कचसदनसितत्वपिञ्जरत्वं परिफुटनं शिरसः समीररोगान्| जयति, जनयतीन्द्रियप्रसादं स्वरहनुमूर्द्धबलं च मूर्द्धतैलम्||३४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने गण्डूषादिविधिर्नाम द्वाविंशोऽध्यायः||२२||

🔊 Audio coming soon