8. mātrāśitīyādhyāyō'ṣṭamaḥ

Adhikarana mAtrAshitIyAdhyAyo~aShTamaH (2) · Śloka 2

अथातो मात्राशितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२||

Adhikarana mAtrAshanam (1) · Śloka 1

मात्राशी सर्वकालं स्यान्मात्रा ह्यग्नेः प्रवर्तिका| मात्रां द्रव्याण्यपेक्षन्ते गुरूण्यपि लघून्यपि||१||

Adhikarana gurUNAM laghUnAM ca mAtrApramANam (2) · Śloka 2

तत्र गुरूणां का मात्रा ? का(च) लघूनाम् ? इत्याह गुरूणामर्धसौहित्यं लघूनां नातितृप्तता| मात्राप्रमाणं निर्दिष्टं सुखं यावद्विजीर्यति||२||

Adhikarana hInamAtraBojane doShAH (3) · Śloka 3

भोजनं हीनमात्रं तु न बलोपचयौजसे| सर्वेषां वातरोगाणां हेतुतां च प्रपद्यते||३||

Adhikarana atimAtre doShAH (4) · Śloka 4

अतिमात्रं त्वशनं त्रीनपि दोषान् प्रकोपयेत्| |४|

Adhikarana visUcikAlasakayoH samprAptiH (4-6) · Śloka 6

प्रकुपिताश्च त्रयो दोषा अलसकाख्यं विसूचिकाख्यं वा व्याधिं यथा कुर्वन्ति, तथा दर्शयति | पीड्यमाना हि वाताद्या युगपत्तेन कोपिताः||४|| आमेनान्नेन दिष्टेन तदेवाविश्य कुर्वते| विष्टम्भयन्तोऽलसकं च्यावयन्तो विसूचिकाम्||५|| अधरोत्तरमार्गाभ्यां सहसैवाजितात्मनः| |६|

Adhikarana alasakanirvicanam (6-7) · Śloka 7

| प्रयाति नोर्ध्वं नाधस्तादाहारो न च पच्यते||६|| आमाशयेऽलसीभूतस्तेन सोऽलसकः स्मृतः| |७|

Adhikarana visUcikAnirvacanam (7-8) · Śloka 8

विसूचिकाया निर्वचनमाह | विविधैर्वेदनोद्भेदैर्वाय्वादिभृशकोपतः||७|| सूचीभिरिव गात्राणि विध्यतीति विसूचिका| |८|

Adhikarana visUcikAlakShaNam (8-9) · Śloka 9

| तत्र शूलभ्रमानाहकम्पस्तम्भादयोऽनिलात्||८|| पित्ताज्ज्वरातिसारान्तर्दाहतृट्प्रलयादयः| कफाच्छर्द्यङ्गगुरुतावाक्सङ्गष्ठीवनादयः||९||

Adhikarana alasakalakShaNam (10-12) · Śloka 12

विशेषाद्दुर्बलस्याल्पवह्नेर्वेगविधारिणः| पीडितं मारुतेनान्नं श्लेष्मणा रुद्धमन्तरा||१०|| अलसं क्षोभितं दोषैः शल्यत्वेनैव संस्थितम्| शूलादीन् कुरुते तीव्रांश्छर्द्यतीसारवर्जितान्||११|| सोऽलसः| |१२|

Adhikarana daNDakAlasakalakShaNam (12-13) · Śloka 13

दण्डकालसकं लिलक्षयिषुराह- अत्यर्थदुष्टास्तु दोषा दुष्टामबद्धखाः| यान्तस्तिर्यक्तनुं सर्वां दण्डवत्स्तम्भयन्ति चेत्||१२|| दण्डकालसकं नाम तं त्यजेदाशुकारिणम्| |१३|

Adhikarana AmaviShalakShaNam (13-14) · Śloka 14

सम्प्रत्यामविषं निर्दिशति | विरुद्धाध्यशनाजीर्णशीलिनो विषलक्षणम्||१३|| आमदोषं महाग़ोरं वर्जयेद्विषसंज्ञकम्| विषरूपाशुकारित्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वतः||१४||

Adhikarana alasakacikitsA (15-16) · Śloka 16

अथाममलसीभूतं साध्यं त्वरितमुल्लिख़ेत्| पीत्वा सोग्रापटुफलं वार्युष्णं योजयेत्ततः||१५|| स्वेदनं फलवर्तिं च मलवातानुलोमनीम्| नाम्यमानानि चाङ्गानि भृशं स्विन्नानि वेष्टयेत्||१६||

Adhikarana visUcikAcikitsA (17) · Śloka 17

विसूच्यामतिवृद्धायां पार्ष्ण्योर्दाहः प्रशस्यते| तदहश्चोपवास्यैनं विरिक्तवदुपाचरेत्||१७||

Adhikarana AmadoShiNaH shamanauShadhaniShedhaH (18-19) · Śloka 19

अजीर्णिनो भेषजं निषेधति तीव्रार्तिरपि नाजीर्णी पिबेच्छूलघ्नमौषधम्| आमसन्नोऽनलो नालं पक्तुं दोषौषधाशनम्||१८|| निहन्यादपि चैतेषां विभ्रमः सहसाऽऽतुरम्| |१९|

Adhikarana AmadoShiNo~avasthAvisheShe auShadham (19-20) · Śloka 20

कदा औषधं युञ्जीत ? इत्याह- | जीर्णाशने तु भैषज्यं युञ्ज्यात् स्तब्धगुरूदरे||१९|| दोषशेषस्य पाकार्थमग्नेः सन्धुक्षणाय च| |२०|

Adhikarana AmadoShasAmAnyacikitsA (20-21) · Śloka 21

कीदृशमौषधं योज्यमित्याह | शान्तिरामविकाराणां भवति त्वपतर्पणात्||२०|| त्रिविधं त्रिविधे दोषे तत्समीक्ष्य प्रयोजयेत्| |२१|

Adhikarana alpamadhyapraBUtadoShacikitsA (21-22) · Śloka 22

सम्प्रत्येतदेव यथायोग्यमाह- | तत्राल्पे लङ्घनं पथ्यं, मध्ये लङ्ह्घनपाचनम्||२१|| प्रभूते शोधनं, तद्धि मूलादुन्मूलयेन्मलान्| |२२|

Adhikarana evamanyavyAdhicikitsA,hetuvyAdhiviparyayacikitsA (22-23) · Śloka 23

| एवमन्यानपि व्याधीन् स्वनिदानविपर्ययात्||२२|| चिकित्सेदनुबन्धे तु सति हेतुविपर्ययम्| त्यक्त्वा यथायथं वैद्यो युञ्ज्याद्व्याधिविपर्ययम्||२३||

Adhikarana tadarthakArI cikitsA,pakvadoShANAM cikitsA (24) · Śloka 24

न च हेतुव्याधिविपर्यययोरेव चिकित्सायामुपयोग इति दर्शयन्नाह तदर्थकारि वा, पक्वे दोषे त्विद्धे च पावके| हितमभ्यञ्जनस्नेहपानबस्त्यादि युक्तितः||२४||

Adhikarana AmAjIrNalakShaNam (25) · Śloka 25

अजीर्णं लक्षयितुमाह अजीर्णं च कफादामं तत्र शोफोऽक्षिगण्डयोः| सद्योभुक्त इवोद्गारः प्रसेकोत्क्लेशगौरवम्||२५||

Adhikarana viShTabdhAjIrNalakShaNam (26) · Śloka 26

विष्टब्धमनिलाच्छूलविबन्धाध्मानसादकृत्| |२६|

Adhikarana vidagdhAjIrNalakShaNam (26) · Śloka 26

| पित्ताद्विदग्धं तृण्मोहभ्रमाम्लोद्गारदाहवत्||२६||

Adhikarana AmAjIrNAdInAM cikitsA (27) · Śloka 27

त्रिविधस्यैवास्य चिकित्सामाह लङ्घनं कार्यमामे तु, विष्टब्धे स्वेदनं भृशम्| विदग्धे वमनं, यद्वा यथावस्थं हितं भवेत्||२७||

Adhikarana vilambikAlakShaNaM cikitsA ca (28) · Śloka 28

गरीयसो भवेल्लीनादामादेव विलम्बिका| कफवातानुबद्धाऽऽमलिङ्गा तत्समसाधना||२८||

Adhikarana rasasheShalakShaNaM cikitsA ca ajIrNino divAsvaprabhojane cikitsA (29-30) · Śloka 30

जीर्णेऽप्याहारे कदाचिदाहारसारो रसोऽजीर्णः स्यात्| तल्लक्षणार्थमाह अश्रद्धा हृद्व्यथा शुद्धेऽप्युद्गारे रसशेषतः| शयीत किञ्चिदेवात्र सर्वश्चानाशितो दिवा||२९|| स्वप्यादजीर्णी, सञ्जातबुभुक्षोऽद्यान्मितं लघु| |३०|

Adhikarana ajIrNasAmAnyalakShaNAm (30-31) · Śloka 31

साम्प्रतमजीर्णलक्षणं सामान्येन ब्रूते- | विबन्धोऽतिप्रवृत्तिर्वा ग्लानिर्मारुतमूढता||३०|| अजीर्णलिङ्गं सामान्यं विष्टम्भो गौरवं भ्रमः| |३१|

Adhikarana ajIrNasyAnyakAraNAni (31-33) · Śloka 33

साम्प्रतमजीर्णस्यान्यान्यपि कारणान्याह- | न चातिमात्रमेवान्नमामदोषाय केवलम्||३१|| द्विष्टविष्टम्भिदग्धामगुरुरूक्षहिमाशुचि| विदाहि शुष्कमत्यम्बुप्लुतं चान्नं न जीर्यति||३२|| उपतप्तेन भुक्तं च शोकक्रोधक्षुदादिभिः| |३३|

Adhikarana samashanalakShaNam adhyashanalakShaNam viShamAshanalakShaNam samashanAdInAM doShaH (33-35) · Śloka 35

सम्प्रत्यपरमप्यन्नमामक्षोभकरमाह- | मिश्रं पथ्यमपथ्यं च भुक्तं समशनं मतम्||३३|| विद्यादध्यशनं भूयो भुक्तस्योपरि भोजनम्| अकाले बहु चाल्पं वा भुक्तं तु विषमाशनम्||३४|| त्रीण्यप्येतानि मृत्युं वा घोरान् व्याधीन्सृजन्ति वा| |३५|

Adhikarana Bojanasya samyagyogaprakAraH (35-38) · Śloka 38

| काले सात्म्यं शुचि हितं स्निग्धोष्णं लघु तन्मनाः||३५|| षड्रसं मधुरप्रायं नातिद्रुतविलम्बितम्| स्नातः क्षुद्वान् विविक्तस्थो धौतपादकराननः||३६|| तर्पयित्वा पितॄन् देवानतिथीन् बालकान् गुरून्| प्रत्यवेक्ष्य तिरश्चोऽपि प्रतिपन्नपरिग्रहान्||३७|| समीक्ष्य सम्यगात्मानमनिन्दन्नब्रुवन् द्रवम्| इष्टमिष्टैः सहाश्र्नीयाच्छुचिभक्तजनाहृतम्||३८||

Adhikarana tRuNAdijuShTaBojanatyAgaH (39) · Śloka 39

भोजनं तृणकेशादिजुष्टमुष्णीकृतं पुनः| शाकावरान्नभूयिष्ठमत्युष्णलवणं त्यजेत्||३९||

Adhikarana kilATAdishIlanam (40-41) · Śloka 41

किलाटदधिकूचीकाक्षारशुक्ताममूलकम्| कृशशुष्कवराहाविगोमत्स्यमहिषामिषम्||४०|| माषनिष्पावशालूकबिसपिष्टविरूढकम्| शुष्कशाकानि यवकान् फाणितं च न शीलयेत्||४१||

Adhikarana SAlyAdiSIlanam (42-43) · Śloka 43

शीलयेच्छालिगोधूमयवषष्टिकजाङ्गलम्| सुनिषण्णकजीवन्तीबालमूलकवास्तुकम्||४२|| पथ्यामलकमृद्वीकापटोलीमुद्गशर्कराः| घृतदिव्योदकक्षीरक्षौद्रदाडिमसैन्धवम्||४३||

Adhikarana nityasevyamauShadham (44) · Śloka 44

त्रिफलां मधुसर्पिर्भ्यां निशि नेत्रबलाय च| स्वास्थ्यानुवृत्तिकृद्यच्च रोगोच्छेदकरं च यत्||४४||

Adhikarana bhojyakramaH (45-46) · Śloka 46

बिसेक्षुमोचचोचाम्रमोदकोत्कारिकादिकम्| अद्याद्द्रव्यं गुरु स्निग्धं स्वादु मन्दं स्थिरं पुरः||४५|| विपरीतमतश्चान्ते मध्येऽम्ललवणोत्कटम्| |४६|

Adhikarana annapAnayorviBAgaH (46-47) · Śloka 47

| अन्नेन कुक्षेर्द्वावंशौ पानेनैकं प्रपूरयेत्||४६|| आश्रयं पवनादीनां चतुर्थमवशेषयेत्| |४७|

Adhikarana anupAnavibhAgaH,yavagodhUmayoH shItaM jalamityAdi (47-50) · Śloka 50

| अनुपानं हिमं बारि यवगोधूमयोर्हितम्||४७|| दध्नि मद्ये विषे क्षौद्रे, कोष्णं पिष्टमयेषु तु| शाकमुद्गादिविकृतौ मस्तुतक्राम्लकाञ्जिकम्||४८|| सुरा कृशानां पुष्ट्यर्थं, स्थूलानां तु मधूदकम्| शोषे मांसरसो, मद्यं मांसे स्वल्पे च पावके||४९|| व्याध्यौषधाध्वभाष्यस्त्रीलङ्घनातपकर्मभिः| क्षीणे वृद्धे च बाले च पयः पथ्यं यथाऽमृतम्||५०||

Adhikarana anuktAnupAnavibhAgaH (51) · Śloka 51

विपरीतं यदन्नस्य गुणैः स्यादविरोधि च| अनुपानं समासेन, सर्वदा तत्प्रशस्यते||५१||

Adhikarana anupAnasya phalam (52) · Śloka 52

अनुपानस्य किं कर्म ? इत्याह अनुपानं करोत्यूर्जां तृप्तिं व्याप्तिं दृढाङ्गताम्| अन्नसङ्घातशौथिल्यविक्लित्तिजरणानि च||५२||

Adhikarana UrdhvajatrugadAdau anupAnaniShedhaH (53) · Śloka 53

एवंगुणमप्यूर्ध्वजत्र्वादिषु न हितमित्याह नोर्ध्वजत्रुगदश्वासकासोरःक्षतपीनसे| गीतभाष्यप्रसङ्गे च स्वरभेदे च तद्धितम्||५३||

Adhikarana praklinnadehAdInAM pAnaniShedhaH (54) · Śloka 54

सम्प्रति येषां पानमेव न शस्यते, तानाह प्रक्लिन्नदेहमेहाक्षिगलरोगव्रणातुराः| पानं त्यजेयुः|५४|

Adhikarana pAnAnantarabhAShyAdiniShedhaH bhojanAntaramAtapAdiniShedhaH (54-55) · Śloka 55

| सर्वश्च भाष्याध्वशयनं त्यजेत्||५४|| पीत्वा, भुक्त्वाऽऽतपं वह्निं यानं प्लवनवाहनम्| |५५|

Adhikarana Bojanasya kAlaH (8) · Śloka 8

"काले सात्म्यम्" (श्लो. ३५) इत्युक्तम्| भोजनस्य तु कः कालः ? इत्याह प्रसृष्टे विण्मूत्रे हृदि सुविमले दोषे स्वपथगे विशुद्धे चोद्गारे क्षुदुपगमने वातेऽनुसरति| तथाऽग्नावुद्रिक्ते विशदकरणे देहे च सुलघौ प्रयुञ्जीताहारं विधिनियमितं, कालः स हि मतः||५५|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने मात्राशितीयो नाम अष्टमोऽध्यायः||८||