25. vranapratiśēdhādhyāyaḥ

Adhikarana vraNapratishedhAdhyAyaH vraNasya dvaividhyam (2) · Śloka 2

अथातो व्रणप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) व्रणो द्विधा निजागन्तुदुष्टशुद्धविभेदतः| निजो दोषैः शरीरोत्थैरागन्तुर्बाह्यहेतुजः||१|| दोषैरधिष्ठितो दुष्टः शुद्धस्तैरनधिष्ठितः| |२|

Adhikarana duShTavraNasya lakShaNam (2-5) · Śloka 5

| संवृतत्वं विवृतता काठिन्यं मृदुताऽति वा||२|| अत्युत्सन्नावसन्नत्वमत्यौष्ण्यमतिशीतता| रक्तत्वं पाण्डुता कार्ष्ण्यं पूतिपूयपरिस्रुतिः||३|| पूतिमांससिरास्नायुच्छन्नतोत्सङ्गिताऽतिरुक्| संरम्भदाहश्वयथुकण्ड्वादिभिरुपद्रुतः||४|| दीर्घकालानुबन्धश्च विद्याद्दुष्टव्रणाकृतिम्| |५|

Adhikarana vraNaH pa~jcadashaprakAraH (5) · Śloka 5

| स पञ्चदशधा दोषैः सरक्तैः|५|

Adhikarana 1 vAtajasya vraNasya lakShaNam (5-7) · Śloka 7

| तत्र मारुतात्||५|| श्यावः कृष्णोऽरुणो भस्मकपोतास्थिनिभोऽपि वा| मस्तुमांसपुलाकाम्बुतुल्यतन्वल्पसंस्रुतिः||६|| निर्मांसस्तोदभेदाढ्यो रूक्षश्चटचटायते| |७|

Adhikarana 2 pittajasya vraNasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| पित्तेन क्षिप्रजः पीतो नीलः कपिलपिङ्गलः||७|| मूत्रकिंशुकभस्माम्बुतैलाभोष्णबहुस्रुतिः| क्षारोक्षितक्षतसमव्यथो रागोष्मपाकवान्||८||

Adhikarana 3 kafajasya vraNasya lakShaNam (9) · Śloka 9

कफेन पाण्डुः कण्डूमान् बहुश्वेतघनस्रुतिः| स्थूलोष्ठः कठिनः स्नायुसिराजालततोऽल्परुक्||९||

Adhikarana 4 raktajasya vraNasya lakShaNam (10) · Śloka 10

प्रवालरक्तो रक्तेन सरक्तं पूयमुद्गिरेत्| वाजिस्थानसमो गन्धे युक्तो लिङ्गैश्च पैत्तिकैः||१०||

Adhikarana 5-10 dvidoShajasya vraNasya lakShaNam,11-14 tridoShajasya vraNasya lakShaNam 15 sarvajasya vraNasya lakShaNam (11) · Śloka 11

द्बाभ्यां त्रिभिश्च सर्वैश्च विद्याल्लक्षणसङ्करात्| |११|

Adhikarana shuddhavraNasya lakShaNam (11-12) · Śloka 12

| जिह्वाप्रभो मृदुः श्लक्ष्णः श्यावौष्ठपिटिकः समः||११|| किञ्चिदुन्नतमध्यो वा व्रणः शुद्धोऽनुपद्रवः| |१२|

Adhikarana tcagAdInAM vraNAshrayAnAmuttarottaraM duHsAdhyatvam (12-13) · Śloka 13

| त्वगामिषसिरास्नायुसन्ध्यस्थीनि व्रणाशयाः||१२|| कोष्ठो मर्म च तान्यष्टौ दुःसाध्यान्युत्तरोत्तरम्| |१३|

Adhikarana vraNAnAM susAdhyatvam (13-14) · Śloka 14

| सुसाध्यः सत्त्वमांसाग्निवयोबलवति व्रणः||१३|| वृत्तो दीर्घस्त्रिपुटकश्चतुरस्राकृतिश्च यः| तथा स्फिक्पायुमेढ्रोष्ठपृष्ठान्तर्वक्त्रगण्डगः||१४||

Adhikarana vraNAnAM kRucchrasAdhyatvam (15) · Śloka 15

कृच्छ्रसाध्योऽक्षिदशननासिकापाङ्गनाभिषु| सेवनीजठरश्रोत्रपार्श्वकक्षास्तनेषु च||१५||

Adhikarana vraNAnAM asAdhyatvam (16-22) · Śloka 22

फेनपूयानिलवहः शल्यवानूर्ध्वनिर्वमी| भगन्दरोऽन्तर्वदनस्तथा कट्यस्थिसंश्रितः||१६|| कुष्ठिनां विषजुष्टानां शोषिणां मधुमेहिनाम्| व्रणाः कृच्छ्रेण सिध्द्यन्ति येषां च स्युर्व्रणे व्रणाः||१७|| नैव सिध्द्यन्ति वीसर्पज्वरातीसारकासिनाम्| पिपासूनामनिद्राणां श्वासिनामविपाकिनाम्||१८|| भिन्ने शिरःकपाले वा मस्तुलुङ्गस्य दर्शने| स्नायुक्लेदात्सिराच्छेदाद्गाम्भीर्यात्कृमिभक्षणात्||१९|| अस्थिभेदात्सशल्यत्वात्सविषत्वादतर्कितात्| मिथ्याबन्धादतिस्नेहाद्रौक्ष्याद्रोमादिघट्टनात्||२०|| क्षोभादशुद्धकोष्ठत्वात्सौहित्यादतिकर्शनात्| मद्यपानाद्दिवास्वप्नाद्ववायाद्रात्रिजागरात्||२१|| व्रणो मिथ्योपचाराच्च नैव साध्योऽपि सिध्यति| |२२|

Adhikarana rohasya lakShaNam (22-23) · Śloka 23

| कपोतवर्णप्रतिमा यस्यान्ताः क्लेदवर्जिताः||२२|| स्थिराश्चिपिटिकावन्तो रोहतीति तमादिशेत्| |२३|

Adhikarana vraNacikitsA vraNashophe vishodhanam (23-24) · Śloka 24

| अथात्र शोफावस्थायां यथासन्नं विशोधनम्||२३|| योज्यं शोफो हि शुद्धानां व्रणश्चाशु प्रशाम्यति| |२४|

Adhikarana vraNashItopacAraH (24-25) · Śloka 25

| कुर्याच्छीतोपचारं च शोफावस्थस्य सन्ततम्||२४|| दोषाग्निरग्निवत्तेन प्रयाति सहसा शमम्| |२५|

Adhikarana shophe vraNe ca kaThinAdiyukte raktaharaNam (25-26) · Śloka 26

| शोफे व्रणे च कठिने विवर्णे वेदनान्विते||२५|| विषयुक्ते विशेषेण जलजाद्यैर्हरेदसृक्| दुष्टास्रेऽपगते सद्यः शोफरागरुजां शमः||२६||

Adhikarana shophe punaH punaH srAvitarakte shIradravyairlepaH (27-28) · Śloka 28

हृते हृते च रुधिरे सुशीतैः स्पर्शवीर्ययोः| सुश्लक्ष्णैस्तदहःपिष्टैः क्षीरेक्षुस्वरसद्रवैः||२७|| शतधौतघृतोपेतैर्मुहुरन्यैरशोषिभिः| प्रतिलोमं हितो लेपः सेकाभ्यङ्गाश्च तत्कृताः||२८||

Adhikarana shophe nyagrodhAditvAgbhiH pralepaH (29) · Śloka 29

न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षवेत सवल्कलैः| प्रदेहो भूरिसर्पिभिः शोफनिर्वापणः परम्||२९||

Adhikarana shophe AnUpavesavArAdyaiH svedaH,shophe dAharUgdharAH somAstilAH (30-31) · Śloka 31

वातोल्बणानां स्तब्धानां कठिनानां महारुजाम्| स्रुतास्रुजां च शोफानां व्रणानामपि चेद्दशाम्||३०|| आनूपवेसवाराद्यैः स्वेदः, सोमास्तिलाः पुनः| भृष्टा निर्वापिताः क्षीरे तत्पिष्टा दाहरुग्घराः||३१||

Adhikarana shophe shthiratvAdiyukte snehaH svedo mardanaM yavAdibhiH pralepashca (32-33) · Śloka 33

स्थिरान् मन्दरुजः शोफान् स्नेहैर्वातकफपहैः| अभ्यज्य स्वेदयित्वा च वेणुनाड्या शनैः शनैः||३२|| विम्लापनार्थं मृद्गीयात् तलेनाङुष्ठकेन वा| यवगोधूममुद्गैश्च सिद्ध पिष्टैः प्रलेपयेत्||३३||

Adhikarana shophe evaM vilayanAbhAve upanAhaH (34) · Śloka 34

विलीयते स चेन्नैवं ततस्तमुपनाहयेत्| अविदग्धस्तथा शान्तिं विदग्धः पाकमश्रुते||३४||

Adhikarana shophe upanAhe saktupiNDikAshreShThA (35) · Śloka 35

सकोलतिलवल्लोमा दध्यम्ला सक्तुपिण्डिका| सकिण्वकुष्ठलवणा कोष्णा शस्तोपनाहने||३५||

Adhikarana shophe supavkAdiyukte dAraNam (36) · Śloka 36

सुपक्वे पिण्डिते शोफे पीडनैरुपपीडिते| दारणं दारणार्हस्य सुकुमारस्य चेष्यते||३६||

Adhikarana shophe guggulvAdIni pavkashopha vidAraNAni (37) · Śloka 37

गुग्गुल्वतसिगोदन्तस्वर्णक्षीरीकपोतविट्| क्षौरौषधानि क्षाराश्च पक्वशोफविदारणम्||३७||

Adhikarana vraNe pUyagarbhAdiyukte pIDanam (38) · Śloka 38

पूयगर्भानणुद्वारान् सोत्सङ्गान्मर्मगानपि| निःस्नेहैः पीडनद्रव्यैः समन्तात्प्रतिपीडयेत्||३८||

Adhikarana vraNe pIDanapralepasya shuShkatve samupekShAdi (39) · Śloka 39

शुष्यन्तं समुपेक्षेत प्रलेपं पीडनं प्रति| न मुखे चैनमालिम्पेत् तथा दोषः प्रसिच्यते||३९||

Adhikarana vraNe kalAyAdiyukte surasAdinA kShAlanAdi (40) · Śloka 40

कलाययवगोधूममाषमुद्गहरेणवः| द्रव्याणां पिच्छिलानां च त्वङ्मूलानि प्रपीडनम्||४०||

Adhikarana vraNe avishuddhe paTolInimbavkA thena kShAlanam (41) · Śloka 41

सप्तसु क्षालनाद्येषु सुरसारग्वधादिकौ| भृशं दुष्टे व्रणे योज्यौ मेहकुष्ठव्रणेषु च||४१||

Adhikarana vraNe vishuddhe nyagrodAdivkAhena kShAlanam (42) · Śloka 42

अथवा क्षालनं क्वाथः पटोलीनिम्बपत्रजः| अविशुद्धे, विशुद्धे तु व्यग्रोधादित्वगुद्भवः||४२||

Adhikarana vraNe paTolyAdilepo vraNashodhanaH (43) · Śloka 43

पटोलीतिलयष्ट्याह्वत्रिवृद्दन्तीनिशाद्वयम्| निम्बपत्राणि चालेपः सपटुर्व्रणशोधनः||४३||

Adhikarana vraNe sUkShmAsyAdiyukte trivRutAdivartyA vishodhanam (44) · Śloka 44

व्रणान् विशोधयेद्वर्त्या सूक्ष्मास्यान् सन्धिमर्मगान्| कृतया त्रिवृतादन्तीलाङ्गलीमधुसैन्धवैः||४४||

Adhikarana vraNe vAtAbhIbhUtAdau yavAjyAdibhirdhUpanam (45) · Śloka 45

वाताभिभूतान् सास्रावान् धूपयेदुग्रवेदनान्| यवज्यभूर्जमदनश्रीवेष्टकसुराह्वयैः||४५||

Adhikarana pittadyulbaNe shItatairnirvApaNam (46) · Śloka 46

निर्वापयेद् भृशं शीतैः पित्तरक्तविषोल्बणान्| |४६|

Adhikarana pittashuShkAlpamAMsAdau nyagrodhAdibhirutsAdanaM mAMsAdamAMsAnAM bhakShaNaM ca (46-48) · Śloka 48

| शुष्काल्पमांसे गम्भीरे व्रण उत्सादनं हितम्||४६|| न्यग्रोधपद्मकादिभ्यामश्वगन्धाबलातिलैः| अद्यान्मांसादमांसानि विधिनोपहितानि च||४७|| मांसं मांसादमांसेन वर्धते शुद्धचेतसः| |४८|

Adhikarana pitta utsannamRudumAMse jAtyAdibhiravasAdanam (48-49) · Śloka 49

| उत्सन्नमृदुमांसानां व्रणानामवसादनम्||४८|| जातीमुकुलकासीसमनोह्वालपुराग्निकैः| |४९|

Adhikarana pitta utsannamAMsAdau kShArakarmaNA shodhanam (49-50) · Śloka 50

| उत्सन्नमांसान् कठिनान् कण्डूयुक्तांश्चिरोत्थितान्||४९|| व्रणान् सुदुःखशोध्यांश्च शोधयेत् क्षारकर्मणा| |५०|

Adhikarana phitta ashmaryAdau agnikarmaNA sAdhanam (50-51) · Śloka 51

| स्रवन्तोऽश्मरिजा मूत्रं ये चान्ये रक्तवाहिनः||५०|| छिन्नाश्च सन्धयो येषां यथोक्तैर्ये च शोधनैः| शोध्यमाना न शुध्द्यन्ति शोध्याः स्युस्तेऽग्निकर्मणा||५१||

Adhikarana phitta shuddhautsAdanadravyeNa ropaNam (52) · Śloka 52

शुद्धानां रोपणं योज्यमुत्सादाय यदीरितम्| |५२|

Adhikarana pitta ashvagandhAdikaM paramaM ropaNam (52-53) · Śloka 53

| अश्वगन्धा रुहा रोध्रं कट्फलं मधुयष्टिका||५२|| समङ्गा धातकीपुष्पं परमं व्रणरोपणम्| |५३|

Adhikarana pittaa petapUtimAMsAdau tilakalkaha saMrohaNaH (53-54) · Śloka 54

| अपेतपूतिमांसानां मांसस्थानामरोहताम्||५३|| कल्कं संरोहणं कुर्यात् तिलानां मधिकान्वितम्| |५४|

Adhikarana pitta sakShaudranimbapatrayuktaH paraM saMshodhanam,pitta sapUrvAbhyAM sarpiShA ca yuktaH shIdhraM ropaNaH (54-55) · Śloka 55

| स्निग्धोष्णतिक्तमधुरकषायत्वैः स सर्वजित्||५४|| स क्षौद्रनिम्बपत्राभ्यां युक्तः संशोधनं परम्| पूर्वाभ्यां सर्पिषा चासौ युक्तः स्यादाशु रोपणः||५५||

Adhikarana pitta tilavat yavakalko~api (56) · Śloka 56

तिलवद्यवकल्कं तु केचिदिच्छन्ति तद्विदः| |५६|

Adhikarana pitta sAstrapittAdau kShIraropaNasiddhadhRutena ropaNam,pitta kaphavAtaje ropaNasiddhatailena ropaNasiddha tailena ropaNam (56-57) · Śloka 57

| सास्रपित्तविषागन्तुगम्भीरान् सोष्मणो व्रणान्||५६|| क्षीररोपणभैषज्यशृतेनाज्येन रोपयेत्| रोपणौषधसिद्धेन तैलेन कफवातजान्||५७||

Adhikarana pitta kAcchcAyAdikaM shreShThaM ropaNam (58) · Śloka 58

काच्छीरोध्राभयासर्जसिन्दूराञ्जनतुत्थकम्| चूर्णितं तैलमदनैर्युक्तं रोपणमुत्तमम्||५८||

Adhikarana pitta samAdau cUrNaH (59) · Śloka 59

समानां स्थिरमांसानां त्वक्स्थानां चूर्ण इष्यते| |५९|

Adhikarana pitta kakuBAdipralepastvagvishuddhikaraH param (59-60) · Śloka 60

| ककुभोदुम्बराश्वत्थजम्बूकट्फलरोध्रजैः||५९|| त्वचमाशु निगृह्णन्ति त्वक्चूर्णैश्चूर्णिता व्रणाः| |६०|

Adhikarana pitta lAkShAdipralepastvagviSuddhikaraH param (60-61) · Śloka 61

| लाक्षामनोह्वामञ्जिष्ठाहरितालनिशाद्वयैः||६०|| प्रलेपः सग़ृतक्षौद्रस्त्वग्विशुद्धिकरः परम्| |६१|

Adhikarana pitta kAlIyAdilepaH savarNakaraNaH (61-62) · Śloka 62

| कालीयकलताम्रास्थिहेमकालारसोत्तमैः||६१|| लेपः सगोमयरसः सवर्णकरणः परम्| |६२|

Adhikarana pitta vAraNadantAdilepo romobhdavakaraH ,pittaa catuShpAnnakhAdimaShIlepo (62-63) · Śloka 63

| दग्धो वारणदन्तोऽन्तर्धूमं तैलं रसाञ्जनम्||६२|| रोमसञ्जननो लेपस्तद्वत्तैलपरिप्लुता| चतुष्पान्नखरोमास्थित्वक्शृङ्गखुरजा मषी||६३||

Adhikarana pitta shastrakarmoktaM pathyApathyAnnam (64) · Śloka 64

व्रणिनः शस्त्रकर्मोक्तं पथ्यापथ्यान्नमादिशेत्| |६४|

Adhikarana vAtaje vraNe dvipa~jjamUlAdiH pittaje vraNe nyagrodhAdiH kaphaje vraNe AragvadhAdiH mishraje vraNe mishraH (64-65) · Śloka 65

| द्वे पञ्चमूले वर्गश्च वातघ्नो वातिके हितः||६४|| न्यग्रोधपद्मकाद्यौ तु तद्वत्पित्तप्रदूषिते| आरग्वधादिः श्लेष्मघ्नः कफे, मिश्रास्तु मिश्रजे||६५||

Adhikarana vraNe prakShAlanAdi saptayathAsvaM yojyAH (66) · Śloka 66

एभिः प्रक्षालनं लेपो घृतं तैलं रसक्रिया| चूर्णो वर्तिश्च संयोज्या व्रणे सप्त यथायथम्||६६||

Adhikarana vraNe sUkShmavadanAdau jAtyAdidhRutena shodhanaM ropaNaM ca (25) · Śloka 25

जातीनिम्बपटोलपत्रकटुकादार्वीनिशासारिवा- मञ्जिष्ठाभयसिक्थतुत्थमधुकैर्नक्ताह्वबीजान्वितैः| सर्पिः साध्यमनेन सूक्ष्मवदना मर्माश्रिताः क्लेदिनो गम्भीराः सरुजो व्रणाः सगतयः शुध्द्यन्ति रोहन्ति च||६७|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भट- विरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तरस्थाने व्रणप्रतिषेधो नाम पञ्चविंशोऽध्यायः||२५||