8. annarakṣāvidhiḥ

Adhikarana athAnnarakShAvidhirnAmAShTamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

अथातोऽन्नरक्षाविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

Adhikarana annapAnadUShaNahetavaH (2) · Śloka 2

ईश्वराणां वसुमतां विशेषेण तु भूभुजां प्रायेण मित्रेभ्योऽप्यमित्रा भूयांसो भवन्ति| ततस्तत्प्रयुक्ताः समासन्नवर्तिनोऽन्नपानादिषु विषं प्रयच्छन्ति| स्त्रियश्च तत्प्रणिधिप्रयुक्ताः सौभाग्यलोभेन||२||

Adhikarana prANAcAryalakShaNAni (3) · Śloka 3

तस्माद्राजा कुलीनं स्निग्धमाप्तमास्तिकमार्यमार्यपरिग्रहं दक्षं दक्षिणं निभृतं शुचिमनुद्धतमनलसमव्यसनिनमनहंकृतमकोपनमसाहसिकं वाक्यार्थावबोधकुशलं निष्णातमष्टाङ्गे यथाम्नायमायुर्वेदे सुविहितयोगक्षेमं सन्निहितागदादियोगं सात्म्यज्ञं च प्राणाचार्यं परिगृह्णीयात्||३||

Adhikarana rAjA vaidyAyatto bhavet (4) · Śloka 4

तमर्थमानाभ्यां यथाकालं गुरुमिव शिष्यः, पितरमिव पुत्रः पूजयेत्| प्रतिकूलमपि तद्वचः साम्प्रतं मतमिति प्रतिमन्येत| न हि भद्रोऽपि गजपतिर्निरङ्कुशः श्लाघनीयो जनस्य तस्मात्तदायत्तमाहारविहारं प्रति चात्मानं कुर्यात्||४||

Adhikarana tatra hetuH (5) · Śloka 5

उपात्तमपि खलु जीवितमुपायबलेन स्वयमधितिष्ठति||५||

Adhikarana rAjA rAjagRuhAsanne prANAcAryaM niveshayet (6) · Śloka 6

अपि च बहुपरिग्रहा नरपतयः| सन्ति चाशुकारिणः शूलसंन्यासादयः| प्रतिक्षणं प्रत्यवेक्षणीयावस्थाश्च रोगिणो विशेषेण राजानः| ते हि प्रमादपरिगता दुःखासहिष्णवश्च स्वयमप्यपथ्यरुचयः सन्निहिताहितप्रियवचनप्रायपरिचारकाश्च तस्माद्भिषजो राजा राजगृहासन्ने निवेशनं कारयेत्| तथाहि सर्वोपकरणेषु नृपति शरीरोपयोगिष्वपरोक्षवृत्तिर्भवति||६||

Adhikarana rAjAnaM bhiShak svayamannaM bhojayet (7) · Śloka 7

स सम्यक्सम्पन्नमन्नं सुपरीक्षितं विशुद्धमग्न्यादिषु प्रागुपनीतं शिखिना दृष्टमभिप्रोक्षितं प्रोक्षणैः पुरःस्थितो राजानं हस्तबद्धौषधिरत्नं भोजयेत्||७||

Adhikarana rAjabhojane~agadapraliptadundubhivAdanam (8) · Śloka 8

भुञ्जानस्य चास्य दुन्दुभीनगदप्रलिप्तान् वादयेत्||८||

Adhikarana saviShAnnalakShaNam (9) · Śloka 9

तत्र सविषमन्नम् स्राव्यमाणमविस्राव्यं भवति, चिरेण पच्यते, पक्वं च सद्यः पर्युषितमिव निरूष्म स्तब्धं च जायते,यथास्वं वर्णगन्धरसैर्व्यापद्यते, प्रक्लिद्यते, चन्द्रकाचितं च भवति||९||

Adhikarana saviShaduShTavya~jjanalakShaNam (10) · Śloka 10

व्यञ्जनानामाशु शुष्कत्वं भवति क्वाथः| ध्यामता श्यामता हीनातिरिक्तविकृतानां चात्रच्छायानां दर्शनमदर्शनमेव वा, फेनपटलसीमन्तोर्ध्वविविधराजितन्तुबुद्बुधप्रादुर्भावो, विशेषेण लवणोल्बणेष फेनमाला||१०||

Adhikarana saviShamAMsarasAdilakShaNam (11) · Śloka 11

रसस्य मध्ये नीला राजिः, पयसस्ताम्रा, मद्यतोययोः काली, दध्नः श्यावा, तक्रस्य नीलपीता, मस्तुनः कपोताभा, धान्याम्लस्य कृष्णा, द्रवौषधस्य कपिला, घृतस्य कपिलाभा, क्षौद्रस्य हरिता, तैलस्यारुणा, वसागन्धश्च||११||

Adhikarana viShadUShitaphalalakShaNam (12) · Śloka 12

फलानामामानां पाकः, पक्वानां प्रकोथः||१२||

Adhikarana viShadUShitadravyalakShaNam (13) · Śloka 13

द्रव्याणामार्द्राणां सहसा म्लानत्वमुत्पक्वभावः, शुष्काणां श्यावता वैवर्ण्यं वा, कठिनानां मृदुता, मृदूनां कठिनत्वम्||१३||

Adhikarana viShadUShitamAlyalakShaNam (14) · Śloka 14

माल्यस्य म्लानता गन्धनाशः स्फुटिताग्रत्वम्||१४||

Adhikarana saviShAstaraprAvaraNalakShaNam (15) · Śloka 15

आस्तरणप्रावरणानां ध्याममण्डलता तन्तुरोमपक्ष्मशातनं च||१५||

Adhikarana viShaduShTAnAM lohamaNimayAnAM bhAjanAdInAM lakShaNam (16) · Śloka 16

लोहमणिमयानां पङ्कमलोपदेहः, स्नेहरागगौरवप्रभावर्णस्पर्शनाशश्च||१६||

Adhikarana viShadAturlakShaNam (17) · Śloka 17

विषदस्तु स्वदोषशङ्कया त्रस्तो, भीतः, स्वेदवेपथुमान्, शुष्कश्याववक्त्रः, समन्तात्सोद्वेगं विलक्षोऽभिवीक्षते, यत्र चानेन विषं प्रयुक्तं तद्विशेषेण| तथा स्रस्तोत्तरीयः स्तम्भकुड्यादिभिरात्मानमन्तर्धत्ते| स्खलितगतिर्दीनो लज्जावानस्थानहासी पृष्टोऽप्यसम्बन्धमुत्तरं ददाति, नैव वा| विवक्षुर्मुह्यति, अङ्गुलीः स्फोटयति, ग्रीवामालभते, शिरः कण्डूयति, ओष्ठौ परिलेढ्कि, जृम्भते, भुवं विलिखति, क्रियासु त्वरते, विपरीतमाचरति, स्वभूमौ च नावतिष्ठते||१७||

Adhikarana saviShAnnasya vanhyAdiShvapi parIkShAyAM hetuH (18) · Śloka 18

नृपाज्ञात्वरयापि केचिदपराधान्तराद्वाऽनवस्थितसत्वाः समाचरन्त्येवम्| तस्मादग्न्यादिष्वपि परीक्षेत||१८||

Adhikarana saviShAnnaprakShepe vahneH sthitiH (19) · Śloka 19

वह्निस्तु सविषमन्नं प्राप्यैकावर्तो रूक्षमन्दार्चिरिन्द्रायुधवदनेकवर्णज्वालो भृशं चटचटायते||१९||

Adhikarana saviShAnnaprakShepe dhUmasya varNanam (20) · Śloka 20

कुणपगन्धी धूमश्चास्य मूर्च्छाप्रसेकरोमहर्षशिरोवेदनापीनसदृष्ट्याकुलतां जनयति||२०||

Adhikarana saviShAnnadhUmajeShu vikAreShu cikitsA (21) · Śloka 21

तत्र नलदकुष्ठलामज्जकैः क्षौद्रद्रुतैर्नस्यमञ्जनं च कुर्यात्| धूममेव वापामार्गविडङ्गबलाद्वयचित्रकमेषशृङ्गिपुष्पसुमनःक्षारकद्राक्षाघृतगुडकृतं पिबेत्||२१||

Adhikarana pakShyAdibhiH saviShAnnaparIkShaNam (22) · Śloka 22

स्नेहलवणयोगादपि चाग्निरित्थं स्यात्| अतो वयोभिः परीक्षेत| तत्र विषजुष्टाहाराभ्यवहारात्काकाः क्षामस्वरा भवन्ति| मक्षिकाः सविषान्ने ननिलीयन्ते| निलीनाश्च व्यापद्यन्ते| दृष्ट एव चास्मिंस्तु चकोरस्याक्षिणी विरज्येते| कोकिलस्य स्वरो विकृतिमेति| हंसस्यगतिः स्खलति| कूजति भृङ्गराजः| माद्यति क्रौञ्चः| विरौति कृकवाकुः| विक्रोशति शुकः शारिका च| छर्दयति चामीकरः| अन्यतो याति कारण्डवः| म्ऱ्रियते जीवज्जीवको ग्लायति वा हृष्टरोमा भवति नकुलः| शकृद्विसर्जति वानरः| रोदिति पृषतः| हृष्यति मयूरः| दर्शनादेव चास्य विषं मन्दतामुपैति||२२||

Adhikarana saviShAnnoShmalakShaNam (23) · Śloka 23

विषदूषितस्य पुनराहारस्योष्मा मयूरकण्ठाभोऽभ्युदेति| तद्बाष्पेणापि धूमवन्मूर्च्छादयः| तेषां तद्वदेव साधनम्||२३||

Adhikarana saviShAnnasparshe vikArAstaccikitsA ca (24) · Śloka 24

हस्तेन स्पृष्टमन्नं विषवद्दाहशोफस्वापनखशातान् करोति| तस्य श्यामेन्द्रगोपसोमोत्पलैर्लेपः||२४||

Adhikarana saviShAnnAbhyavahAre lakShaNAni tatra cikitsAtideshaH (25) · Śloka 25

अभ्यवह्रियमाणं त्वोष्ठचिमिचिमान्तर्वक्त्रदाहजिह्वामूलगौरवहनुस्तम्भदन्तहर्षलालाः करोति रसापरिज्ञानं च| तत्र धूमोक्तं दन्तकाष्ठोक्तं च कर्म||२५||

Adhikarana AmAshayagataviShalakShaNam (26) · Śloka 26

आमाशयगतं स्वेदमदमूर्च्छाच्छर्दिवैवर्ण्याध्मानरोमहर्षदाहारुचिदृष्टिहृदयोपरोधान् बिन्दुभिश्चाचयमङ्गानां करोति||२६||

Adhikarana AmAshayagataviShacikitsA (27) · Śloka 27

तत्र मदनफलालाबुबिम्बीकोशातकीफलैर्दधिमधुयुक्तमाशु वमनं दद्यात्, निष्पावाम्बुभिर्वा| ततः स्निग्धशरीरं विरेचयेत्||२७||

Adhikarana viriktasya jIvano nAmAgadasya pAnam (28) · Śloka 28

त्रिफलात्रिकटुनागपुष्पमधुकबर्हिणपर्णीबृहतीद्वयचूर्णं सिंहव्याघ्रवृकतरक्षुद्वीपिमार्जारसृगालमृगगोधानामन्यतमपित्तरससंयुक्तं सक्षौद्रं पानमेव जीवनो नामागदः परं सर्वविषौषधम्| तस्मिन् जीर्णे श्यामाव्योषातिविषासिद्धेन पयसा घृतेन वोपस्तम्भितां यवागूं पाययेत्| परिणतायां च तस्यां त्रिकटुकसिद्धेन मुद्गयूषेण किञ्चिल्लवणेन ससर्पिष्केण मृद्वोदनं भोजयेत्| मधुकशिरीषचन्दनैश्चैनमालिम्पेत्||२८||

Adhikarana pakvAshayagataviShalakShaNam (29) · Śloka 29

पक्वाशयगतं तृड्दाहमूर्च्छातीसाराटोपतन्द्रेन्द्रियविकृतिबलभ्रंशकार्श्यपाण्डुत्वोदराणि जनयति||२९||

Adhikarana pakvAshayagataviShacikitsA (30) · Śloka 30

तत्र नीलिनीफलयुक्तेन सर्पिषा विरेचनं, समाक्षिकं च दूषीविषारिं दध्ना पाययेत्||३०||

Adhikarana dantakAShThaprayuktaviShalakShaNam (31) · Śloka 31

दन्तकाष्ठप्रयुक्ते तु विषे कूर्चकविशरणमौषधगन्धो रूक्षता तालुदन्तजिह्वौष्ठमांसशो फश्च||३१||

Adhikarana dantakAShThaprayuktaviShacikitsA (32) · Śloka 32

तत्र प्रच्छाय धातकीपुष्पजाम्बवास्थिहरीतकीचूर्णैः सक्षौद्रैः सप्तच्छदकल्केन वा प्रतिसारणं कुर्यात् दाडिमकरमर्दभव्याम्रातककोलबदररसक्षौद्रयुक्तं गण्डूषम्||३२||

Adhikarana jihvAnirlekhanAdiprayuktavisheSho dantakaviShalakShaNacikitsAtideshaH (33) · Śloka 33

अनेन जिह्वानिर्लेखनकवलगण्डूषा व्याख्याताः||३३||

Adhikarana a~jjanaprayuktaviShalakShaNam (34) · Śloka 34

अञ्जनप्रयुक्तेऽश्रूपदेहराग वेदनादृष्टिविभ्रमा भवन्त्यान्ध्यञ्च||३४||

Adhikarana a~jjanaprayuktaviShacikitsA (35) · Śloka 35

तत्र सर्पिष्पानं योज्यं श्रृतेन पयसा सप्तकृत्वः पिप्पलीर्भावयेत्| ततस्तत्कल्केन सर्पिर्विपक्वं नेत्रतर्पणम्| कपित्थमेषश्रृङ्गीभल्लातकानां पुष्पैर्वरणनिर्यासेन वाञ्जनं बृहतीशिरीषबीजप्रपौण्डरीकनागबलाचूर्णं सप्तकृत्वो मधुना भावयेत्| तच्च स्रोतोऽञ्जन सुवर्णचूर्णयुक्तमञ्जनं देयम्||३५||

Adhikarana nasyadhUmaprayuktaviShalakShaNam| (36) · Śloka 36

नस्यधूमप्रयुक्ते शिरोरुक्कफास्रावः खेभ्यो रुधिरागमनमिन्द्रियवैकृतं च||३६||

Adhikarana nasyadhUmaprayuktaviShacikitsA (37) · Śloka 37

तत्राऽतिविषाश्वेताकाकमाचीमदयन्तिकाकल्के क्षीरसिद्धं सर्पिर्न्नस्ये पाने च विदध्यात्||३७||

Adhikarana abhya~ggaprayuktaviShalakShaNam (38) · Śloka 38

अभ्यङ्गप्रयुक्ते त्वग्दाहस्वेदपाकस्फोटावदारणानि||३८||

Adhikarana abhya~ggaprayuktaviShacikitsA (39) · Śloka 39

तत्र शीताम्बुपरिषिक्तस्य चन्दनतगरोशीरकुष्ठवेणुपत्रिकामृतासोमवल्लीश्वेतापद्मकालेयकैरनुलेपनम्| एतान्येव च सकपित्थरसगोमूत्राणि पानम्| गिरिकर्णिकाश्वेतमूलप्रियङ्गुसारिवामधुकसर्पसुगन्धामृगोर्वारुकतकमूलानिशेलुक्वाथपिष्टानि प्रलेपः||३९||

Adhikarana udvartanAdiprayuktaviSheShvabhya~ggaviShalakShaNacikitsAtideshaH (40) · Śloka 40

अनेनोद्वर्तनघर्षणपरिषेकानुलेपनभूषणयानशय्याऽऽस्तरणवस्त्रकवचपादुकोपानत्पादपीठा व्याख्याताः||४०||

Adhikarana ABaraNaprayuktaviShasya visheShacikitsA (41) · Śloka 41

विशेषतस्त्वाभरणकृते विकारेऽश्वगन्धापामार्गकिणिहीख़दिरशिरीषकल्कैर्गोपित्तयुक्तैः प्रदेहः||४१||

Adhikarana pAdapIThaprayuktaviShasya visheShacikitsA (42) · Śloka 42

पादपीठकृते श्लेष्मातकसर्पसुगन्धाम्रकल्को मधुयुक्तः||४२||

Adhikarana CatraprayuktaviShalakShaNam (43) · Śloka 43

छत्रप्रयुक्ते वेदनास्फोटानां क्षिप्रपाकानां पक्वजाम्बवप्रकाशानां प्रादुर्भावः||४३||

Adhikarana Catraprayukte viShacikitsA (44) · Śloka 44

तत्र मधुकपाटलाकशेरुकलोध्राञ्जनकुष्ठसर्पसुगन्धाखदिरशिरीषकल्कैः सर्वगात्रप्रदेहः||४४||

Adhikarana cAmaravyajanaprayuktaviSheShu CatraviShalakShaNacikitsAtideshaH (45) · Śloka 45

अनेन चामरव्यजने व्याख्याते||४५||

Adhikarana shiro~abhya~ggaprayuktaviShalakShaNam (46) · Śloka 46

शिरोऽभ्यङ्गप्रयुक्ते शिरोवेदना ग्रन्थिजन्म केशच्यवनं च||४६||

Adhikarana shiro~abhya~ggaprayuktaviShacikitsA (47) · Śloka 47

तत्र श्यामापालिन्दीतण्डुलीयकचूर्णघृतर्क्षपित्तैः सुभावितया कृष्णमृदा प्रलेपः| गोमयमालती मूषिककर्ण्यन्यतमरसो वाऽऽगारधूमो वा श्लेष्मातकत्वक्पाटलाशिरीषमधुकहरिद्राद्वयैरजाक्षीरालोडितैः परिषेकः||४७||

Adhikarana shiraHsnAnodakAdiprayuktaviShe shiro~abhya~ggavilakShaNacikitsAtideshaH (48) · Śloka 48

अनेन शिरःस्नानोदककङ्कतस्रगुष्णीषा व्याख्याताः||४८||

Adhikarana karNapUraNaprayuktaviShalakShaNam (49) · Śloka 49

कर्णपूरणप्रयुक्ते शोफशूलपाकाः श्रोत्रवैगुण्यं च||४९||

Adhikarana karNapUraNaprayuktaviShacikitsA (50) · Śloka 50

तत्र बहुपत्रास्वरसो घृतक्षौद्रसंयुक्तः प्रतिपूरणं सोमवल्करसो वा सुशीतः||५०||

Adhikarana mukhAlepaprayuktaviShalakShaNam (51) · Śloka 51

मुखालेपप्रयुक्ते मुखश्यावता पद्मकण्टका भवन्त्यभ्यङ्गजाश्च विकाराः||५१||

Adhikarana mukhAlepaprayuktaviShacikitsA (52) · Śloka 52

तत्र मधुकपयस्याबन्धुजीवभञ्जीपुनर्नवचन्दनैः सघृतैर्लेपो मधुसर्पिषी पानम्||५२||

Adhikarana saviShapuShpAghrANaprayuktaviShalakShaNam (53) · Śloka 53

सविषपुष्पाघ्राणाच्छिरोव्यथासाश्रुनेत्रत्वं गन्धाज्ञानं च||५३||

Adhikarana saviShapuShpAghrANaprayuktaviShe mukhAlepaviShacikitsitaviShAnnabAShpacikitsitayoratideshaH (54) · Śloka 54

तत्रानन्तरोक्तो विधिर्बाष्पोदितश्चेति||५४||

Adhikarana saviShopakaraNadravyAdInAM shuddhiH (55) · Śloka 55

भवति चात्र- फलमूलच्छदादीनां दद्यात्प्रक्षालनोदकम्| भाजनव्यञ्जनानां च तथा कुर्यादतन्द्रितः| घ्रेयाणि घ्रापयित्वा तु स्पृश्यान् संस्पृश्य तानपि| प्रतीवापं ततो दत्त्वा प्रतीक्ष्यैवैकनाडिकाम्| ततो विज्ञाय शुद्धिं च भाजनस्योदकस्य च| आहारमुपयुञ्जीत यथावद्वसुधाधिपः||५५||

Adhikarana rAj~jaH haste tIkShNaviShasandhAraNaphalam ; bheShajAgAralakShaNam (56) · Śloka 56

मन्दं तीक्ष्णविषाभ्यासाद्विषमुत्क्षीयते भृशम्| तस्मात्तीक्ष्णविषं हस्ते बध्नीयात्कुशलो भिषक्| विषसन्धारणं धन्यं रक्षोघ्नं प्रीतिवर्धनम्| अपि च- सापिधानघटीमूटफलकस्थापितौषधम्| प्रागुदीच्योर्दिशोर्गुप्तं भेषजागारमिष्यते||५६||

Adhikarana mahAnasalakShaNam (57) · Śloka 57

उच्चैः प्रशस्तदिग्देशं बहुवातायनं महत्| महानसं सुसम्मृष्टं विश्वास्यजनसेवितम्| सद्द्वास्थाधिष्ठितद्वारं कक्ष्यावस्तुवितानकम्| सुधौतदृढकुम्भादि परिशुद्धजलेन्धनम्||५७||

Adhikarana sUdAnAM lakShaNam (58) · Śloka 58

स्वकर्मकुशला दक्षाः सूदास्तत्राप्रमादिनः| क्लृप्तकेशनखाः पित्र्या राज्ञः कृत्यैरसङ्गताः||५८||

Adhikarana sUdAdhipalakShaNam (59) · Śloka 59

तेषामधिपतिर्विप्रः कुलजः सुपरीक्षितः| संविभक्तश्च भक्तश्च शुचिर्वैद्यवशानुगः||५९||

Adhikarana sAmAnyato rAjaparicArakANAM janAnAM lakShaNam (60) · Śloka 60

सर्वेऽपि भूभृदासन्नाः शस्ताः सततमीदृशाः| मिथो विग्रहसङ्घातरहिता भूभृते हिताः||६०||

Adhikarana rAjaparicArakAdiShu vaidyasya kartavyam (61) · Śloka 61

तान् वैद्यो गुणवानेको मनसा प्रतिजागृयात्| भूभृद्देहोपकरणसंरक्षणसमुद्यतः||६१||

Adhikarana vijayayAtrAyAM vaidyasya kartavyavidhiH (62) · Śloka 62

अथाभ्यमित्रं व्रजतो जिगीषोर्वैद्यः सुसज्जौषधशस्त्रयन्त्रः| तुङ्गध्वजाख्यातनिवासभूमिर्युद्धागतं योधजनं चिकित्सेत्||६२||

Adhikarana shatrudUShitAnAM mArgAdInAM shodhanAdi (63) · Śloka 63

पन्थानमुदकं छायां भक्तं यवसमिन्धनम्| दूषयन्त्यरयो यस्मात्तान् विद्याच्छोधयेत च| प्रस्थानं वा निवेशं वा नाविज्ञाय प्रयोजयेत्| भूवारितृणकाष्ठाश्ममार्गोन्मार्गवनस्पतीन्||६३||

Adhikarana viShopahatabhUmilakShaNam (64) · Śloka 64

विषेणोपहता भूमिः क्वचिद्दग्धेव लक्ष्यते| प्रम्लानतृणगुल्मादिमृतकीटसरीसृपाः||६४||

Adhikarana viShopahatabhUmidoShavikArAH (65) · Śloka 65

विशीर्यन्ते खुरनखा दाहकण्डूरुजान्विताः| छर्दिर्मूर्च्छा ज्वरो मोहः शिरोदुःखं च जायते||६५||

Adhikarana viShopahatabhUmidoShavikAre cikitsA (66) · Śloka 66

तत्र सौभाञ्जनान्मूलं सोमवल्लीमुशीरकम्| मातुलुङ्गरसं हिङ्गुं पाययेद्दधिमात्रया| मूत्राण्यजाविहस्तिभ्यो मांसानि रुधिराणि च| सर्वगन्धैः समं योज्यं पचेत्पक्वे च निक्षिपेत्| सोमराजीं सुनन्दाख्यां सरलां गन्धनाकुलीम्| चारटीं त्रायमाणां च प्रोक्षयेत्तेन तां भुवम्||६६||

Adhikarana saviShajalalakShaNam (67) · Śloka 67

सविषं विरसं तोयं कवोष्णं राजिभिश्चितम्| फेनिलं गुरु विच्छिन्नं खगैरनभिनन्दितम्||६७||

Adhikarana saviShajalasAdhitaudanalakShaNam (68) · Śloka 68

मृताकुलितमत्स्यञ्च स्पर्शाद्रुक्शोफकण्डुमत्| ओदनः साधितस्तेन भुक्तमात्रोऽपि दह्यते| विदग्धः पच्यते कृच्छ्रात्पक्वो मूर्च्छाज्वरप्रदः| दर्शयेत्सर्वतो नीलपीतकर्बुरलोहितम्||६८||

Adhikarana saviShaudanabhojanavikAre cikitsA (69) · Śloka 69

तत्र शिग्व्रादिमगदं भूमिदोषोदितं पिबेत्| अजशृङ्गी विशालाख्यां विषघ्नीमुत्तमारणीम्| फणिज्जकं प्रतिविषां दग्ध्वा तद्भस्म गालयेत्| बहुशो गालितं तच्च पाचयेत्तत्र च क्षिपेत्| कल्कयित्वा प्रतीवापं सरलं रजनीद्वयम्| एलामुदीच्यं मञ्जिष्ठां सुनन्दां बाकुचीमपि| पात्यन्ते बिन्दवस्तस्माद्यत्र तन्निर्विषी भवेत्| पाटलापारिभद्राश्वकर्णशम्याकसिध्रकान्| कलशान्तर्गतान्दग्ध्वा प्रक्षिपेत्सविषेऽम्भसि||६९||

Adhikarana viShasaMyuktavAyulakShaNa~jcikitsA ca (70) · Śloka 70

शीते घर्मो हिमश्चोष्णे मारुतो विषसंयुतः| भ्रममूर्च्छादिकारी च शिग्व्रादिस्तत्र वेष्यते| देवदारुनतानन्तामधुकार्जुनगैरिकम्| वज्रकन्दं लतां लोध्रं विकिरेच्छ्लक्ष्णचूर्णितम्| वृक्षाग्रेषु पताकासु दूष्येषु सुमहत्सु च| सर्वतश्चूर्णसम्पर्कान्निर्विषो जायतेऽनिलः||७०||

Adhikarana viShadUShitapAdapalakShaNa~jcikitsA ca (71) · Śloka 71

विकृता भवति छाया पादपे विषदूषिते| निर्गन्धमतिगन्धं वा तत्पुष्पं हृच्छिरोरुजम्| कुर्यात् फलपलाशादि कण्डूपाकातिसारकृत्| भूमिमुद्दिश्य यत्प्रोक्तं तत्सर्वं तत्र चेष्यते||७१||

Adhikarana aviditakanyAsparshe niShedhaH (72) · Śloka 72

न च कन्यामविदितां संस्पृशेदपरीक्षिताम्| विविधान्कुर्वते योगान्कुशलाः खलु मानवाः||७२||

Adhikarana viShakanyAsRuShTiH viShakanyAlakShaNa~jca (73) · Śloka 73

आजन्मविषसंयोगात् कन्या विषमयी कृता| स्पर्शोच्छ्वासादिभिर्हन्ति तस्यास्त्वेतत्परीक्षणम्| तद्धस्तकेशसंस्पर्शान् म्लायते पुष्पपल्लवैः| शय्यायां मत्कुणैर्वस्त्रे यूकाभिः स्नानवारिणि| जन्तुभिर्म्रियते ज्ञात्वा तामेवं दूरतस्त्यजेत्||७३||

Adhikarana rAj~jo nAdeyaM bhojanam (74) · Śloka 74

नाप्रोक्षितं नाविदितं भिषजा नानवेक्षितम्| नाप्राशितं च सूदाद्यैः किञ्चिदप्याहरेन्नृपः||७४||

Adhikarana sarvArthasiddhAkhyama~jjanam (75) · Śloka 75

धन्यं सर्वार्थसिद्धाख्यं पापरक्षोविषापहम्| परं चक्षुष्यमायुष्यं शत्रुघ्नं वक्ष्यतेऽञ्जनम्| अथ शुक्लपक्षे पुण्येऽहनि पुष्यपुनर्वसुहस्तचित्रामृगशिरःश्रवणरेवतीशतभिषक्प्राजापत्योत्तराणामन्यतमेन नक्षत्रेण योगमुपगते भगवत्यौषधिपतौ प्रशस्ते मुहूर्ते सिन्धुस्रोतःसमुत्थं स्निग्धं सप्रभं गन्धवर्णच्छदैर्नीलोत्पलाभमञ्जनमाहरेत्||७५||

Adhikarana a~jjanaprajvAlanam (76) · Śloka 76

तस्याष्टौ भागाः कनकरजतोदुम्बराणामेकैको भागः| तत्सर्वं मूषायां प्रक्षिप्य बलिमंगलपूर्वकमग्निमुपसमाधाय खदिरकदरधवस्यन्दनानामन्यतमदारुभिर्गोमयैर्वा प्रज्वालयेत्||७६||

Adhikarana a~jjananiShecanam (77) · Śloka 77

ततश्चार्यावलोकितेश्वरमार्यतारां ब्रह्मदक्षाश्विरुद्रेन्द्रादित्यसोमवरुणवैश्वानरवायुविष्णुजनकभरद्वाजधन्वन्तरिसुश्रुतभव्य-सुकन्यास्कन्दश्च्यवनवैनतेयानन्यांश्च यथाविध्युक्तदेवताः सुमनोऽक्षतलाजस्वस्तिकसंयावनिस्तुषयवसंस्कृतगुडघृतमिश्रपायसैरर्चयित्वा वृद्धवैद्यब्राह्मणांश्च शुक्लवाससो महतीभिर्दक्षिणाभिः पूजयित्वा तस्मिन्नग्नौ तदञ्जनं ध्मातमावृत्य पृथक् पृथक् निषेचयेत्||७७||

Adhikarana niShecanadravyANi (78) · Śloka 78

गोशकृद्रसमूत्रघृतदधिक्षौद्रवसामज्जतैलमद्यसर्वगन्धाम्बुशर्करोदकेक्षुरसेषु तथा हरीतक्यामलकबिभीतककाश्मर्यमृद्वीकाश्रृङ्गाटककशेरुकोत्पलनलिनसौगन्धिकमृणालिकाक्वाथेषु तथा लावकपिञ्जलैणशशहरिणकुलीररसेषु तथा मधुकचन्दनकालानुसार्यनलदपद्मकोशीरमञ्जिष्ठानन्तागैरिककुङ्कुमोदकेषु||७८||

Adhikarana a~jjanasyAntarikShe~ambhasi sthApanam (79) · Śloka 79

ततः शुक्ले वाससि बद्ध्वा द्वादशरात्रमान्तरिक्षेऽम्भसि वासयेत्||७९||

Adhikarana nADyAma~jjanasthApanam (80) · Śloka 80

ततश्छायायां विशोष्य स्फटिकमुक्ताप्रवालकालानुसार्यप्रतीवापं पुनरपि बलिमङ्गलपूर्वकमहतवाससा कन्ययादृषदि पेषयित्वा सुवर्णरजतताम्रशङ्खशैलद्विरदरदनगवलश्रृङ्गवैडूर्यस्फटिकमेषभृङ्ग्यसनसारान्यतम--घटितायामञ्जनिकायां निधापयेत्||८०||

Adhikarana a~jjanAbhisaMskaraNam (81) · Śloka 81

अथा पूर्ववत्पुनरपि कृतस्वस्त्ययनं सावित्रेण कर्मणा सर्वविद् द्विजन्मा विधिवत्तदभिसंस्कुर्यात्||८१||

Adhikarana vaidyagRuhAda~jjanasya rAjagRuhaM pratyAnayanam (1) · Śloka 1

ततो गजस्कन्धमारोप्य पाण्डुरच्छत्रचामरबालव्यजनैरनुगतं तथा शङ्खदुन्दुभिस्वरैर्द्विजातिवरप्रयुक्तैश्च वेदवादिमिश्रैः पुण्याहघोषैः कृतपुष्पोपहारं वैद्यगृहान्नायकगृहमनुप्रवेशयेत्|१|

Adhikarana samantrakama~jjanadhAraNam (1) · Śloka 1

अनन्तरं च तेन विदेहाधिपोपदिष्टेन सर्वार्थेषु सिद्धेनाञ्जनेन यथोक्तानामेवाञ्जनभाजनद्रव्याणामन्यतमया शलाकया गोब्राह्मणपूजापूर्वकं शुचिः सनियमो भूत्वा धारणीमिमां विद्यामधीयानः पूतः पूर्वमक्षि दक्षिणमञ्जयेत्||१||

Adhikarana a~jjanadhAraNamantraH (2) · Śloka 2

अथ मन्त्रः- नमःश्चक्षुःपरिशोधनराजाय तथागतायार्हते सम्यक्सम्बुद्धाय| तद्यथा औम् चक्षुः प्रज्ञाचक्षुर्ज्ञानचक्षुर्विज्ञानचक्षुर्विशोधय स्वाहा||२||

Adhikarana a~jjanamAhAtmyam (82) · Śloka 82

ततः परं च तामेव धारिणीमनुस्मरन् सायम्प्रातः प्रत्यहमेतत्परमं पवित्रमारोग्यकरमूर्जस्करं सर्वविषघ्नमञ्जनमश्विभ्यामिन्द्रस्य वृत्रवधाभ्युद्यतस्य प्राक्प्रकल्पितम्| तस्मादेतद्राज्ञां राजमहामात्राणां च महीं विजिगीषमाणानां च ब्राह्मणानां च वेदाध्ययनमन्यद्वा महच्छास्त्रमवगाहमानानां प्रसन्नमना भिषक् प्रकल्पयेदिति||८२||

Adhikarana bRuhaspatikRutayogavarNanapratij~jA (83) · Śloka 83

भवन्ति चात्र श्लोका- अथ योगाः प्रवक्ष्यन्ते बृहस्पतिकृताः शिवाः| यान् सेवमानो नृपतिः शत्रुभ्यो नैति वञ्चनाम्||८३||

Adhikarana bilvAdiprokShaNaM viShaghnam (84) · Śloka 84

बिल्वाढकीयवक्षारपाटलीबाह्लिकोषगुणाः| श्रीपर्णी सल्लकीयुक्ता निष्क्वाथः प्रोक्षणः परम्| सविषं प्रोक्षितं तेन सद्यो भवति निर्विषम्| यवसेन्धनपानीयशस्त्रशय्यासनोदकम्| कवचाभरणच्छत्रबालव्यजनवेश्म च||८४||

Adhikarana shelvAdiprokShaNaM viShaghnam (85) · Śloka 85

शेलुपाटल्यतिविषाशिग्रुगोपीपुनर्नवम्| समङ्गावृषमूलावक्कपित्थवृषशोणितम्| सहदन्तशठं तद्वत्प्रोक्षणं विषनाशनम्||८५||

Adhikarana lAkShAdimaNiH viShaghnaH (86) · Śloka 86

लाक्षाप्रियङ्गुमञ्जिष्ठासमङ्गाऽलहरेणुकाः| यष्ट्याह्वमधुसंयुक्ताः बभ्रुपित्तेन कल्किताः| निखनेद् गोविषाणस्थाः सप्तरात्रं महीतले| संस्पुष्टं सविषं तेन सद्योभवति निर्विषम्||८६||

Adhikarana saumyAgadaH (87) · Śloka 87

मनोह्वाऽलशमीपुष्पत्वङ्निशाश्वेतसर्षपाः| कपित्थकुष्ठमञ्जिष्ठाः पित्तेन श्लक्ष्णकल्किताः| शुनो गोः कपिलायाश्च सौम्याख्योऽयं वरोऽगदः| विषजित्परं कार्यो मणिरत्र च पूर्ववत्||८७||

Adhikarana mUShikAjaruhAbandhanaM viShaghnam (88) · Śloka 88

मूषिकाजरुहा वाऽपि हस्तबद्धा विषापहाः||८८||

Adhikarana hareNvAdimaNiH viShaghnaH (89) · Śloka 89

हरेणुमांसी मञ्जिष्ठा रजनी मधुकं मधु| अक्षत्वक्सुरसं लाक्षा श्वपित्तं पूर्ववन्मणिः| वादित्राणि पताकाश्च पिष्टैरेभिश्च लेखिताः| श्रुत्वा दृष्ट्वा समाघ्राय सद्यो भवति निर्विषम्||८९||

Adhikarana tryUShaNAdiyogaH viShaghnaH (90) · Śloka 90

त्र्यूषणं पञ्चलवणं मञ्जिष्ठां रजनाद्वयम्| सूक्ष्मैलां त्रिवृतां पत्रं विडङ्गानीन्द्रवारुणीम्| मधुकं चेति सक्षौद्रं गोविषाणे निधापयेत्| तस्मादुष्णाम्बुना मात्रां प्राग्भक्तं विनियोजयेत्| विषं भुक्तं जरां याति निर्विषेऽपि न दोषकृत्||९०||

Adhikarana jatvAdidhUpaH viShaghnaH (91) · Śloka 91

जतुसर्जरसोशीरसर्षपापत्रवालकैः| सवेल्लारुष्करपुरैः कुसुमैरर्जुनस्य च| धूपो वासगृहे हन्ति विषं स्थावरजङ्गमम्| न तत्र कीटाः सविषा नोन्दुरा न सरीसृपाः| न कृत्याकार्मणाद्याश्च धूपोऽयं यत्र दृश्यते||९१||

Adhikarana shikhipicchAdidhUpaH viShaghnaH (92) · Śloka 92

शिखिपिच्छं बलाकास्थि सर्षपाश्चन्दनं घृतम्| धूपे विषघ्नः शयनवसनासनगेहगः||९२||

Adhikarana vishAlAdiyogaH snAnajale yojyaH (93) · Śloka 93

विशालाव्योषमञ्जिष्ठायष्टीलवणपञ्चकम्| द्विनिशापत्रवेल्लैलात्रिवृच्चूर्णं समाक्षिकम्| गोश्रृङ्गे निहितं योज्यं स्नानीयेऽम्भसि भूपतेः| पूर्वोक्तं त्र्यूषणादिञ्च स्नानीयेऽम्भसि योजयेत्||९३||

Adhikarana dhavAdikvAthashcandanAdikalkaH mUrvAdikvAthaH snAnAdijale prayojyaH (94) · Śloka 94

क्वाथो धवार्ककुसुमश्वेतापामार्गसर्षपैः| सदध्याज्यः कृतो युक्तैः कतकानाकुलीद्वयैः| कल्को वा चन्दनक्षीरिपलाशद्रुमवल्कलैः| मूर्वैलावालुसुरसनाकुलीतण्डुलीयकैः| क्वाथः सर्वोदकार्येषु काकमाचीयुतैर्हितः||९४||

Adhikarana rocanAditilakAH viShaghnAH (95) · Śloka 95

रोचनापत्रनैपालीकुङ्कुमैस्तिलकान् बहून्| विषैर्न बाध्यते स्याच्च नारीनरनृपप्रियः||९५||

Adhikarana haridrAdyuddhUlanacUrNAni viShaghnAni (96) · Śloka 96

चूर्णैर्हरिद्रामञ्जिष्ठाकिणिहीकणनिम्बजैः| दिग्धं निर्विषतामेति गात्रमित्याह गौतमः||९६||

Adhikarana sa~jjIvanAdyagadAnAM prayoganirdeshaH vamanAdividhishca (97) · Śloka 97

नस्यपानाञ्जनालेपैर्युञ्ज्यात्सञ्जीवनात्मकान्| अगदान्विषभुक्तस्य तीक्ष्णानि वमनानि च| पिप्पलीमधुकक्षौद्रशर्करेक्षुरसैः सह| द्विनिशापत्रवेल्लैलात्रिवृच्चूर्णं समाक्षिकम्| विरेचनं सिरामोक्षं प्राप्तं विस्रावणं यदि||९७||

Adhikarana rAj~jaH hRudayAvaraNopadeshaH ajeyaghRutAmRutaghRutAdisevanopadeshashca (98) · Śloka 98

हृदयावरणं कार्यं प्रागेवामित्रमध्यतः| पिबेद् घृतमजेयाख्यममृतं वाप्यभुक्तवान्| सर्पिः क्षौद्रं दधिक्षीरमन्तः शीतलं जलम्||९८||

Adhikarana godhAdimAMsarasaprayogashca (99) · Śloka 99

सितामधुकपालिन्दी कल्कवन्मांसमिष्यते| गोधाहरिणबभ्रूणां सकणाशुण्ठिपार्षतम्| सनागरं सातिविषं शिखिनः ससितोपलम्| सुशीताः सघृताश्चैषां यथास्वं कल्पिता रसाः||९९||

Adhikarana tAmrarajaHprayogaH (100) · Śloka 100

विषपीताय दद्याच्च शुद्धायोर्ध्वमधस्तथा| सूक्ष्मं ताम्ररजः काले सक्षौद्रं हृद्विशोधनम्||१००||

Adhikarana suvarNacUrNaprayogaH maulaviShavidhiprayogashca (101) · Śloka 101

शुद्धे हृदि ततः शाणं हेमचूर्णस्य दापयेत्| न सज्जते हेमपाङ्गे पद्मपत्रेऽम्बुवद्विषम्| जायते विपुलं चायुर्गरेऽप्येष विधिः स्मृतः||१०१||

Adhikarana rAj~jaH garaviShAdibhyo rakShaNIyatvamArAdhyatva~jca (102) · Śloka 102

इत्थं गरविषादिभ्यो रक्षेद्वैद्यो नरेश्वरम्| स्यादुच्छेदस्तदुच्छेदात्प्रजानां सर्वकर्मणाम्| आज्ञाधैर्यक्षमात्यागा मानुषत्वेऽयमानुषाः| यद्राज्ञः कर्मभिस्तस्मादाराध्योऽसावतीन्द्रियैः||१०२||

Adhikarana rAj~jaH ArAdhanopAyAH (103) · Śloka 103

यत्र साक्षान्नृपस्तत्र विज्ञातः प्रविशेद्भिषक्| न सम्म्तोऽप्यनुचितं यानस्थानासनं भजेत्| उचिते पुरतो राज्ञस्तिष्ठेद्वाक्यं च नाक्षिपेत्| अहीनकालं राजार्थं स्वार्थं प्रियहितैः सह| देशे काले परार्थं च वदेद् धर्मार्थसंहितम्| नानुशिष्यादपृच्छन्तं महदेतद्धि साहसम्| नाचरेदहितेनैनं मूलच्छेदकरं हि तत्| अनुकूलं हितं वाच्यमहिताद्वारयेन्मिथः| उदारैः सान्त्वयन्वाक्यैर्दोषश्चेत्तदुपेक्षया| तूष्णीं वा प्रतिवाक्ये स्याद्वर्जयेद् द्वेष्यसङ्कथाम्| विपश्चिदप्यचित्तज्ञो बालिशोऽपि तु भाववित्| अतिप्रियोऽपि द्वेष्योऽपि यात्याशु विपरीतताम्| निवेद्य राज्ञे कुर्वीत कार्याणि सुलघून्यपि| न यायान्न चिरं तिष्ठेत्कोशस्थानावरोधयोः| स्वल्पेऽपि दर्शयेत्तुष्टिं लाभेऽनुद्धतमानसः| मिथः कथनमन्येन कौलीनं द्वन्द्ववादिताम्| वस्त्रादि राज्ञा सदृशं राजलीलां च वर्जयेत्| दत्तं यत्तु नृपेणैव तद्धार्थं तुष्टिवृद्धये| हसितव्ये स्मितं कुर्यात् प्रभोरेवानुवृत्तितः| उच्यमानेऽवलम्बेत परमर्मणि मूकताम्| स्वमर्मणि तु बाधिर्यं धैर्यमाधुर्यसौष्ठवान्| अत्यायासेन नात्मानं कुर्यादतिसमुच्छ्रितम्| पातो यथा हि दुःखाय नोच्छ्रायः सुखकृत्तथा||१०३||

Adhikarana rAjasevAyAH kaThinatvam (104) · Śloka 104

आसन्नसेवा नृपतेः क्रीडाशस्त्राहिपावकैः| कौशलेनातिमहता विनीतैः सा निरुध्यते| प्राप्य दुष्प्रापमैश्वर्यं बहुमानं च भूपतेः| यथोपभुञ्जीत चिरं तथा स्यादप्रमादवान्||१०४||

Adhikarana rAj~jaH shayyAbhimantraNam (105) · Śloka 105

विदध्यात्परितः शय्यां रक्षामन्त्राभिमन्त्रिताम्||१०५||

Adhikarana rAj~jaH svastyayanam (106) · Śloka 106

रात्रौ सिद्धार्थकान् भूतिमक्षतैरन्वितां शुचिम्| रक्षाशक्तिं तथोच्छीर्षे सयवाङ्कुरयावकाम्| सदूर्वं पूर्णकलशं सपुष्पफलपल्लवम्| उपहारं च सन्ध्यायां भुक्त्वा चान्ते निशासु च| एतत्स्वस्त्ययनं कर्म कर्तव्यं शुचिना शुचेः| आयुष्यं पौष्टिकं भूतविषकार्मणपाप्मजित्||१०६||

Adhikarana viShasAdhanaprakaraNopasaMhAraH (107) · Śloka 107

संक्षेप एष विषपालनसाधनाय प्रोक्तस्तु विस्तरविधिः पुनरुत्तरे तु| आलोच्य सम्यगखिलं मतिपूर्वकारी युञ्जीत तं परिविकल्प्य विकारचिह्नम्||१०७||

Adhikarana viShAdirakShaNopAyAnusAraNaphalam (8) · Śloka 8

इति विषगररक्षो रक्षणायोपदेशं भजति नरपतिर्यो नित्यमेवाप्रमत्तः| निजपररिपुवृन्दैरप्रधृष्यो महात्मा जनयति जनतायाः क्षेमयोगौ चिराय||१०८|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने अन्नरक्षाविधिर्नामाष्टमोऽध्यायः||८||