Adhikarana atha doShaBedIyo nAma viMSo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
ਅਥਾਤੋ ਦੋਸਭੇਦੀਯਂ ਨਾਮਾਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ਼੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ||੧||
अथातो दोषभेदीयं नामाध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mahABUteByaH doShANAM samBavaH (2) · Śloka 2
ਵਾਯ੍ਵਾਕਾਸ਼ਧਾਤੁਭ੍ਯਾਂ ਵਾਯੁਃ| ਆਗ੍ਨੇਯਂ ਪਿਤ੍ਤਮ੍| ਅਮ੍ਭਃਪਥਿਵੀਭ੍ਯਾਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ||੨||
वाय्वाकाशधातुभ्यां वायुः| आग्नेयं पित्तम्| अम्भःपृथिवीभ्यां श्लेष्मा||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShasthAnAni (3) · Śloka 3
ਤਤ੍ਰ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਃ ਕਟਿਃ ਸਕ੍ਥਿਨੀ ਪਾਦਾਵਸ੍ਥਿ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਞ੍ਚ ਵਾਤਸ੍ਥਾਨਾਨਿ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੋ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ| ਨਾਭਿਰਾਮਾਸ਼ਯਃ ਸ੍ਵੇਦੋ ਲਸਿਕਾ ਰੁਧਿਰਂ ਚਕ੍ਸੁਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਾਨਿ| ਅਤ੍ਰ ਨਾਭਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ| ਉਰਃ ਕਣ੍ਠਃ ਸ਼ਿਰਃ ਕ੍ਲੋਮ ਪਰ੍ਵਾਣ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯੋ ਰਸੋ ਮੇਦੋ ਗ਼੍ਰਾਣਂ ਰਸਨਂ ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ੍ਥਾਨਾਨਿ| ਅਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਰੋਵਿਸ਼ੇਸੇਣ||੩||
तत्र पक्वाशयः कटिः सक्थिनी पादावस्थि श्रोत्रं स्पर्शनञ्च वातस्थानानि| अत्र च पक्वाशयो विशेषेण| नाभिरामाशयः स्वेदो लसिका रुधिरं चक्षुः स्पर्शनं च पित्तस्थानानि| अत्र नाभिर्विशेषेण| उरः कण्ठः शिरः क्लोम पर्वाण्यामाशयो रसो मेदो ग़्राणं रसनं च श्लेष्मस्थानानि| अत्राप्युरोविशेषेण||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM sthUNABidhAnaM tatropapattiSca (4) · Śloka 4
ਇਤ੍ਥਮਧੋਮਧ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਿਨਾ ਦੋਸਤ੍ਰਯੇਣ ਸ਼ਰੀਰਮਾਗਾਰਮਿਵ ਸ੍ਥੂਣਾਤ੍ਰਿਤਯੇਨ ਸ੍ਥਿਰੀਕਤਮ੍| ਅਤਸ਼੍ਚ ਦੋਸਾ ਦੇਹਸ੍ਯ ਸ੍ਥਿਰੀਕਰਣਾਤ੍ ਸ੍ਥੂਣਾ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ||੪||
इत्थमधोमध्योर्ध्वसन्निवेशिना दोषत्रयेण शरीरमागारमिव स्थूणात्रितयेन स्थिरीकृतम्| अतश्च दोषा देहस्य स्थिरीकरणात् स्थूणा इत्युच्यन्ते||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhAtu-mala-doSha-saMj~jAnAmupapattiH (5) · Śloka 5
ਧਾਰਣਾਦ੍ ਧਾਤਵਃ| ਮਲਿਨੀਕਰਣਾਦਾਹਾਰਮਲਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਮਲਾਃ| ਦੂਸਣਸ੍ਵਭਾਵਤ੍ਵਾਦੂਸਣਸ੍ਵਭਾਵਤ੍ਵਾਦ੍ਦੋਸਾ ਇਤਿ||੫||
धारणाद् धातवः| मलिनीकरणादाहारमलत्वाच्च मलाः| दूषणस्वभावत्वादूषणस्वभावत्वाद्दोषा इति||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM pratyekaM pa~jcavidhatvaM vAyoH praBedasthAnakarmANi ca (6) · Śloka 6
ਤ ਏਤੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਪਞ੍ਚਧਾ ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਦ੍ਯਥਾ-ਪ੍ਰਾਣੋਦਾਨਵ੍ਯਾਨਸਮਾਨਾਪਾਨਭੇਦੈਰ੍ਵਾਯੁਃ| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਣੋ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ ਕਣ੍ਠੋਰਸ਼੍ਚਰੋ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਹਦਯਮਨੋਧਮਨੀਧਾਰਣਸ੍ਠੀਵਨਕ੍ਸਵਥੂਦ੍ਗਾਰਪ੍ਰਸ਼੍ਵਾਸੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਾਨ੍ਨਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਦਿਕ੍ਰਿਯਃ| ਉਦਾਨ ਉਰਸ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ ਕਣ੍ਠਨਾਸਿਕਾਨਾਭਿਚਰੋ ਵਾਕ੍ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਪ੍ਰਯਤ੍ਨੋਰ੍ਜਾਬਲਵਰ੍ਣ ਸ੍ਰੋਤਃਪ੍ਰੀਣਨਧੀਧਤਿਸ੍ਮਤਿਮਨੋਬੋਧਨਾਦਿਕ੍ਰਿਯਃ| ਵ੍ਯਾਨੋ ਹਦ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ ਕਤ੍ਸ੍ਨਦੇਹਚਰਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਤਰਗਤਿਰ੍ਗਤਿਪ੍ਰਸਾਰਣਾ ਕੁਞ੍ਚਨੋਤ੍ਕ੍ਸੇਪਾਵਕ੍ਸੇਪਨਿਮੇਸੋਨ੍ਮੇਸਜਮ੍ਭਣਾਨ੍ਨਾਸ੍ਵਾਦਨਸ੍ਰੋਤੋ ਵਿਸ਼ੋਧਨਸ੍ਵੇਦਾਸਕ੍ਸ੍ਰਾਵਣਾਦਿਕ੍ਰਿਯੋ ਯੋਨੌ ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨੋ ਵਿਭਜ੍ਯ ਚਾਨ੍ਨਸ੍ਯ ਕਿਟ੍ਟਾਤ੍ਸਾਰਂ ਤੇਨ ਕ੍ਰਮਾਸ਼ੋ ਧਾਤੂਂਸ੍ਤਰ੍ਪਯਤਿ| ਸਮਾਨੋਨ੍ਤਰਗ੍ਨਿਸਮੀਪਸ੍ਥਸ੍ਤਤ੍ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਣਃ ਪਕ੍ਵਾ ਮਾਸ਼ਯਦੋਸਮਲਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਾਮ੍ਬੁਵਹਃ ਸ੍ਰੋਤੋਵਿਚਾਰੀ ਤਦਵਲ ਮ੍ਬਨਾਨ੍ਨਧਾਰਣਪਾਚਨਵਿਵੇਚਨ੍ਕਿਟ੍ਟਾਧੋਨਯਨਾਦਿਕ੍ਰਿਯਃ| ਅਪਾਨਸ੍ਤ੍ਵਪਾਨਸ੍ਥਿਤੋ ਬਸ੍ਤਿਸ਼੍ਰੋਣਿਮੇਢ੍ਰਵਸਣਵਙ੍ਕ੍ਸਣੋਰੁਚਰੋ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਗਰ੍ਭਨਿਸ੍ਕ੍ਰਮਨਾਦਿਕ੍ਰਿਯ ਇਤਿ||੬||
त एते प्रत्येकं पञ्चधा भिद्यन्ते| तद्यथा-प्राणोदानव्यानसमानापानभेदैर्वायुः| तत्र प्राणो मूर्ध्न्यवस्थितः कण्ठोरश्चरो बुद्धीन्द्रियहृदयमनोधमनीधारणष्ठीवनक्षवथूद्गारप्रश्वासोच्छ्वासान्नप्रवेशादिक्रियः| उदान उरस्यवस्थितः कण्ठनासिकानाभिचरो वाक्प्रवृत्तिप्रयत्नोर्जाबलवर्ण स्रोतःप्रीणनधीधृतिस्मृतिमनोबोधनादिक्रियः| व्यानो हृद्यवस्थितः कृत्स्नदेहचरः शीघ्रतरगतिर्गतिप्रसारणा कुञ्चनोत्क्षेपावक्षेपनिमेषोन्मेषजृम्भणान्नास्वादनस्रोतो विशोधनस्वेदासृक्स्रावणादिक्रियो योनौ च शुक्रप्रतिपादनो विभज्य चान्नस्य किट्टात्सारं तेन क्रमाशो धातूंस्तर्पयति| समानोऽन्तरग्निसमीपस्थस्तत्सन्धुक्षणः पक्वा माशयदोषमलशुक्रार्तवाम्बुवहः स्रोतोविचारी तदवल म्बनान्नधारणपाचनविवेचन्किट्टाऽधोनयनादिक्रियः| अपानस्त्वपानस्थितो बस्तिश्रोणिमेढ्रवृषणवङ्क्षणोरुचरो विण्मूत्रशुक्रार्तवगर्भनिष्क्रमनादिक्रिय इति||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittasya pa~jca BedAH sthAnakarmANi ca (7) · Śloka 7
ਪਾਚਕਰਞ੍ਜਕਸਾਧਕਾਲੋਚਕਭ੍ਰਾਜਕਤ੍ਵਭੇਦੈਃ ਪਿਤ੍ਤਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਯਦਾਮਾਸ਼ਯਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਮਧ੍ਯਸ੍ਥਂ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵੇਪਿ ਤੇਜੋਗੁਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਤ੍ ਕ੍ਸਪਿਤਸੋਮਗੁਣਂ ਤਤਸ਼੍ਚ ਤ੍ਯਕ੍ਤਦ੍ਰਵਸ੍ਵਭਾਵਂ ਸਹਕਾਰਿਕਾਰਣੈਰ੍ਵਾਯੁਕ੍ਲੇਦਾਦਿਭਿਰਨੁਗ੍ਰਾਹਾਦ੍ ਦਹਨਪਚਨਾ- ਦਿਕ੍ਰਿਯਯਾ ਲਬ੍ਧਾਗ੍ਨਿਸ਼ਬ੍ਦਂ ਪਿਤ੍ਤਮਨ੍ਨਂ ਪਚਤਿ, ਸਾਰਕਿਤ੍ਤੌ ਵਿਭਜਤਿ ਸ਼ੇਸਾਣਿ ਚ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਮੇਵਾਨੁਗਹ੍ਣਾਤਿ ਤਤ੍ਪਾਚਕਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਆਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥਨ੍ਤੁ ਰਸਸ੍ਯ ਰਞ੍ਜਨਾਦ੍ਰ ਞ੍ਜਕਮ੍| ਦਸ੍ਟਿਸ੍ਥਂ ਰੂਪਾਲੋਚਨਾਦਾਲੋਚਕਮ੍| ਤ੍ਵਕ੍ ਸ੍ਥਂ ਤ੍ਵਚੋ ਭ੍ਰਾਜਨਾਤ੍ ਭ੍ਰਾਜਕਮ੍| ਤਦਭ੍ਯਙ੍ਗਪਰਿਸੇਕਾਲੇਪਾ ਦੀਨ੍ ਪਾਚਯਤਿ ਛਾਯਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਤਿ||੭||
पाचकरञ्जकसाधकालोचकभ्राजकत्वभेदैः पित्तम्| तत्र यदामाशयपक्वाशयमध्यस्थं पञ्चमहाभूतात्मकत्वेऽपि तेजोगुणोत्कर्षात् क्षपितसोमगुणं ततश्च त्यक्तद्रवस्वभावं सहकारिकारणैर्वायुक्लेदादिभिरनुग्राहाद् दहनपचना- दिक्रियया लब्धाग्निशब्दं पित्तमन्नं पचति, सारकित्तौ विभजति शेषाणि च पित्तस्थानानि तत्रस्थमेवानुगृह्णाति तत्पाचकमित्युच्यते| आमाशयस्थन्तु रसस्य रञ्जनाद्र ञ्जकम्| दृष्टिस्थं रूपालोचनादालोचकम्| त्वक् स्थं त्वचो भ्राजनात् भ्राजकम्| तदभ्यङ्गपरिषेकालेपा दीन् पाचयति छायाश्च प्रकाशयति||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SleShmaNaH pa~jca BedAH sthAnakarmANi ca (8) · Śloka 8
ਅਵਲਮ੍ਬਕਕ੍ਲੇਦਕਬੋਧਕਤਰ੍ਪਕਸ਼੍ਲੇਸਕਤ੍ਵਭੇਦੈਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ| ਸ ਤੂਰਸ੍ਥਃ ਸ੍ਵਵੀਰ੍ਯੇਨਾ ਤ੍ਰਿਕਸ੍ਯਾਨ੍ਨਵੀਰ੍ਯੇਣ ਚ ਸਹ ਹਦਯ ਸ੍ਯਚ ਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ੍ਥਾਨਾਨਾਂ ਤਤ੍ਰਸ੍ਥ ਏਵੋਦਕਕਰ੍ਮ ਣਾਵਲਮ੍ਬਨਾਦਵਲਮ੍ਬਕ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਆਮਾਸ਼ਯਸ੍ਤ੍ਥਿਤੋਨ੍ਨਸਙ੍ਗ਼ਾਤਸ੍ਯ ਕ੍ਲੇਦਨਾਤ੍ਕ੍ਲੇਦਕਃ| ਰਸਨਾਸ੍ਥਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਗ੍ਰਸਬੋਧਨਾਤ੍ ਬੋਧਕਃ| ਸ਼ਿਰਸ੍ਥਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤਰ੍ਪਣਾਤ੍ਤਰ੍ਪਕਃ| ਪਰ੍ਵਸ੍ਥੋਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਸ਼੍ਲੇਸਣਾਤ੍ ਸ਼੍ਲੇਸਕ ਇਤਿ||੮||
अवलम्बकक्लेदकबोधकतर्पकश्लेषकत्वभेदैः श्लेष्मा| स तूरस्थः स्ववीर्येना त्रिकस्यान्नवीर्येण च सह हृदय स्यच शेषाणां च श्लेष्मस्थानानां तत्रस्थ एवोदककर्म णावलम्बनादवलम्बक इत्युच्यते| आमाशयस्त्थितोऽन्नसङ्ग़ातस्य क्लेदनात्क्लेदकः| रसनास्थः सम्प्रग्रसबोधनात् बोधकः| शिरस्थश्चक्षुरादीन्द्रियतर्पणात्तर्पकः| पर्वस्थोऽस्थिसन्धिश्लेषणात् श्लेषक इति||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShasthAnakathanopasaMhAraH (9) · Śloka 9
ਏਵਮਮਿਸੁ ਸ੍ਥਾਨੇਸੁ ਭੂਯਿਸ੍ਠਮਵਿਕਤਾਃ ਸਕਲਸ਼ਰੀਰਵ੍ਯਾ ਪਿਨੋਪਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣੋ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ||੯||
एवममिषु स्थानेषु भूयिष्ठमविकृताः सकलशरीरव्या पिनोऽपि वातपित्तश्लेष्माणो वर्तन्ते||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana teShAM vRuddhihetuH (10) · Śloka 10
ਤੇਸਾਂ ਵਦ੍ਧਿਹੇਤੁਰ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਨਿਦਾਨੇਸੁ||੧੦||
तेषां वृद्धिहेतुर्वक्ष्यते निदानेषु||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana teShAM vRuddhikShayalakShaNe (11) · Śloka 11
ਸਾਮਾਨ੍ਯਤਸ਼੍ਚ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਂ ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੇ||੧੧||
सामान्यतश्च वृद्धिक्षयलक्षणमुक्तं पूर्वाध्याये||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vRuddherdvaividhyaM doShANAM sa~jcayaprakopapraSamahetavaSca (12) · Śloka 12
ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਹਿ ਦ੍ਵੇਧਾ ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਭੇਦੇਨ| ਤਤ੍ਰੋਸ੍ਣਗੁਣੋਪਹਿਤਾ ਰੂਕ੍ਸਾ ਦਯੋ ਵਾਯੋਃ ਸਞ੍ਚਯਮਾਪਾਦਯਨ੍ਤਿ| ਸ਼ੀਤਗੁਣੋਪਹਿਤਾਃ ਪ੍ਰਕੋਪ ਮੁਸ੍ਣਗੋਣੋਪਹਿਤਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਯਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮਮ੍| ਸ਼ੀਤਗੁਣੋਪ ਹਿਤਾਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਦਯਃ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਚਯਮੁਸ੍ਣਗੁਣੋਪਹਿਤਾਃ ਕੋਪਂ ਸ਼ੀਤਗੁਣੋਪਹਿਤਾ ਮਨ੍ਦਾਦਯਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮਮ੍| ਸ਼ੀਤਗੁਣੋਪਹਿਤਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਯਃ ਕਫਸ੍ਯ ਚਯਮੁਸ੍ਣਗੁਣੋਪਹਿਤਾਃ ਕੋਪਂ ਤਥਾ ਤੁ ਰੂਕ੍ਸਾਦਯਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮਮ੍||੧੨||
वृद्धिर्हि द्वेधा चयप्रकोपभेदेन| तत्रोष्णगुणोपहिता रूक्षा दयो वायोः सञ्चयमापादयन्ति| शीतगुणोपहिताः प्रकोप मुष्णगोणोपहिताः स्निग्धादयः प्रशमम्| शीतगुणोप हितास्तीक्ष्णादयः पित्तस्य चयमुष्णगुणोपहिताः कोपं शीतगुणोपहिता मन्दादयः प्रशमम्| शीतगुणोपहिताः स्निग्धादयः कफस्य चयमुष्णगुणोपहिताः कोपं तथा तु रूक्षादयः प्रशमम्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShacayaprakopapraSamAnAM lakShaNam (13) · Śloka 13
ਚਯੋ ਵਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਵਾਧਾਮ੍ਨ੍ਯੇਵ ਪ੍ਰਦ੍ਵੇਸੋ ਵਦ੍ਧਿਹੇਤੁਸੁ| ਵਿਪਰੀਤਗੁਣੇਚ੍ਛਾ ਚ ਕੋਪਸ੍ਤੂਨ੍ਮਾਰ੍ਗਗਾਮਿਤਾ| ਲਿਙ੍ਗਾਨਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸ੍ਵੇਸਾਮਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਰੋਗਸਮ੍ਭਵਃ| ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਸ੍ਯ ਸਮਤਾ ਵਿਕਾਰਾਸਮ੍ਭਵਃ ਸ਼ਮਃ|੧੩|
चयो वृद्धिः स्वाधाम्न्येव प्रद्वेषो वृद्धिहेतुषु| विपरीतगुणेच्छा च कोपस्तून्मार्गगामिता| लिङ्गानां दर्शनं स्वेषामस्वास्थ्यं रोगसम्भवः| स्वस्थानस्थस्य समता विकारासम्भवः शमः|१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShaprakopasthAnAnurodhena vikArasamBavaH (13) · Śloka 13
ਦੇਹੇਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋਨਿਲਵਸ਼ਾਤ੍ਕਤ੍ਸ੍ਨੇਰ੍ਦ੍ਧੇਵਯਵੇਪਿ ਵਾ| ਦੋਸਾ ਵਿਕਾਰਂ ਕੁਰੁਤੇ ਖ਼ੇ ਵਰ੍ਸਮਿਵ ਤੋਯਦਃ||੧੩||
देहेऽक्रुद्धोऽनिलवशात्कृत्स्नेऽर्द्धेऽवयवेऽपि वा| दोषा विकारं कुरुते ख़े वर्षमिव तोयदः||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AviShkRutatamAnAM vikArANAM sa~gKyAnirdeSaH (14) · Śloka 14
ਅਥ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾ ਵਾਤਾਦਯੋ ਨਾਨਾਵਿਧੈਰ੍ਵਿਕਾਰੈਃ ਸ਼ਰੀਰਮੁਪਤਪਨ੍ਤਿ| ਆਵਿਸ੍ਕਤਤਮਾਸ੍ਤੁ ਵਾਯੋਰਸ਼ੀਤਿਰ੍ਵਿਕਾਰਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ||੧੪||
अथ प्रकुपिता वातादयो नानाविधैर्विकारैः शरीरमुपतपन्ति| आविष्कॄततमास्तु वायोरशीतिर्विकाराश्चत्वारिंशत्पित्तस्य विंशतिः श्लेष्मणः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aSItiH vAtavikArAH (15) · Śloka 15
ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਃ| ਤਦ੍ਯਥਾ-ਨਖ਼ਭੇਦੋ ਵਿਪਾਦਿਕਾ ਪਾਦਸ਼ੂਲਂ ਪਾਦਭ੍ਰਂਸ਼ਃ ਸੁਪ੍ਤਪਾਦਤਾ ਵਾਤਖ਼ੁਡ੍ਡਤਾ ਗੁਲ੍ਫਗ੍ਰਹਃ ਪਿਣ੍ਡਿਕੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਂ ਗਧ੍ਰਸੀ ਜਾਨੁਭੇਦੋ ਜਾਨੁਵਿਸ਼੍ਲੇਸਃ ਉਰੁਸਾਦਃ ਉਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਪਙ੍ਗੁਤ੍ਵਂ ਗੁਦਭ੍ਰਂਸ਼ੋ ਗੁਦਾਰ੍ਤਿਰ੍ਵਸਣਾਕ੍ਸੇਪੋ ਮੇਢ੍ਰਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਵਂਕ੍ਸਣਾਨਾਹਃ ਸ਼੍ਰੋਣਿਭੇਦੋ ਵਿਡ੍ਭੇਦ ਉਦਾਵਰ੍ਤਃ ਖ਼ਞ੍ਜਤ੍ਵਂ ਕੁਬ੍ਜਤ੍ਵਂ ਵਾਮਨਤ੍ਵਂ ਤ੍ਰਿਕਗ੍ਰਹਃ ਪਸ੍ਠਗ੍ਰਹਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਵਮਰ੍ਦ ਉਦਰਾਵੇਸ੍ਟੋ ਹਨ੍ਮੋਹੋ ਹਦ੍ਦ੍ਰਵੋ ਵਕ੍ਸੋਦ੍ਘਰ੍ਸਸ੍ਤਥਾ ਵਕ੍ਸੋਪਰੋਧੋ ਵਕ੍ਸਸ੍ਤੋਦੋ ਬਾਹੁਸ਼ੋਸਸ੍ਤਥਾ ਗ੍ਰੀਵਾਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਕਣ੍ਠੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸੋ ਹਨੁਸ੍ਤਮ੍ਭਸ੍ਤਾਲ੍ਵੋਸ੍ਠਭੇਦੋ ਦਨ੍ਤਭੇਦੋ ਦਨ੍ਤਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਂ ਮੂਕਤ੍ਵਂ ਵਾਕ੍ਸਙ੍ਗਃ ਪ੍ਰਲਾਪਃ ਕਸਾਯਾਸ੍ਯਤਾ ਮੁਖ਼ਸ਼ੋਸੋ ਰਸਾਜ੍ਞਤ੍ਵਂ ਘ੍ਰਾਣਨਾਸ਼ਃ ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਮਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਰੁਤਿਰੁਚ੍ਚੈਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਰ੍ਬਾਧਿਰ੍ਯਂ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸਙ੍ਕੋਚਸ੍ਤਿਮਿਰਮਕ੍ਸਿਸ਼ੂਲਮਕ੍ਸਿਵ੍ਯੁਦਾਸੋ ਭ੍ਰੂਵ੍ਯੁਦਾਸਃ ਸ਼ਙ੍ਖ਼ਭੇਦੋ ਲਲਾਟਭੇਦਃ ਸ਼ਿਰੋਰੁਕ੍ਕੇਸ਼ਭੂਮਿਸ੍ਫੁਟਨਮਰ੍ਦਿਤਮੇਕਾਙ੍ਗਰੋਗਃ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਰੋਗ ਆਕ੍ਸੋਪਕੋ ਦਣ੍ਡਕਃ ਸ਼੍ਰਮੋ ਭ੍ਰਮੋ ਵੇਪਥੁਰ੍ਜਮ੍ਭਾ ਗ੍ਲਾਨਿਰ੍ਵਿਸਾਦੋ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ ਪਾਰੁਸ੍ਯਂ ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਾਭਾਸਤ੍ਵਮਸ੍ਵਪ੍ਨੋਨਵਸ੍ਥਿਤਚਿਤ੍ਤਤਾ ਚ||੧੫||
तत्र वातविकाराः| तद्यथा-नख़भेदो विपादिका पादशूलं पादभ्रंशः सुप्तपादता वातख़ुड्डता गुल्फग्रहः पिण्डिकोद्वेष्टनं गृध्रसी जानुभेदो जानुविश्लेषः उरुसादः उरुस्तम्भः पङ्गुत्वं गुदभ्रंशो गुदार्तिर्वृषणाक्षेपो मेढ्रस्तम्भो वंक्षणानाहः श्रोणिभेदो विड्भेद उदावर्तः ख़ञ्जत्वं कुब्जत्वं वामनत्वं त्रिकग्रहः पृष्ठग्रहः पार्श्वावमर्द उदरावेष्टो हृन्मोहो हृद्द्रवो वक्षोद्घर्षस्तथा वक्षोपरोधो वक्षस्तोदो बाहुशोषस्तथा ग्रीवास्तम्भो मन्यास्तम्भः कण्ठोद्ध्वंसो हनुस्तम्भस्ताल्वोष्ठभेदो दन्तभेदो दन्तशैथिल्यं मूकत्वं वाक्सङ्गः प्रलापः कषायास्यता मुख़शोषो रसाज्ञत्वं घ्राणनाशः कर्णशूलमशब्दश्रुतिरुच्चैः श्रुतिर्बाधिर्यं वर्त्मस्तम्भो वर्त्मसङ्कोचस्तिमिरमक्षिशूलमक्षिव्युदासो भ्रूव्युदासः शङ्ख़भेदो ललाटभेदः शिरोरुक्केशभूमिस्फुटनमर्दितमेकाङ्गरोगः सर्वाङ्गरोग आक्षोपको दण्डकः श्रमो भ्रमो वेपथुर्जृम्भा ग्लानिर्विषादो रौक्ष्यं पारुष्यं श्यावारुणाभासत्वमस्वप्नोऽनवस्थितचित्तता च||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana catvAriMSatpittavikArAH (16) · Śloka 16
ਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰਾਃ ਪੁਨਃ-ਓਸਃ ਪ੍ਲੋਸਃ ਦਵੋ ਦਵਥੁਰ੍ਵਿਦਾਹੋ ਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਸ੍ਤ੍ਵਗ੍ਦਾਹੋਂਸਦਾਹੋ ਧੂਮਕੋਮ੍ਲਕ ਊਸ੍ਮਾਧਿਕ੍ਯ ਮਤਿਸ੍ਵੇਦੋਙ੍ਗਗਨ੍ਧੋਵਯਵਸਦਨਂ ਸ਼ੋਣਿਕ੍ਲੇਦੋ ਮਾਂਸਕ੍ਲੇਦ ਸ੍ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਾਵਦਰਣਂ ਚਰ੍ਮਦਰਣਂ ਰਕ੍ਤਕੋਟੋ ਰਕ੍ਤਵਿਸ੍ਫੋਟੋ ਰਕ੍ਤਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਹਰਿਤਤ੍ਵਂ ਹਾਰਿਦ੍ਰਤ੍ਵਂ ਨੀਲਿਕਾ ਕਕ੍ਸ੍ਯਾ ਕਾਮਲਾ ਤਿਕ੍ਤਾਸ੍ਯਤਾ ਲੋਹਿਤਗਨ੍ਧਾਸ੍ਯਤਾ ਪੂਤਿਮੁਖ਼ਤ੍ਵਂ ਤਸ੍ਣਾਧਿਕ੍ਯਮਤਪ੍ਤਿਰਾਸ੍ਯਪਾਕੋ ਗਲਪਾਕੋਕ੍ਸਿਪਾਕਃ ਪਾਯੁਪਾਕੋ ਮੇਢ੍ਰਪਾਕੋ ਜੀਵਾਦਾਨਂ ਤਮਃਪ੍ਰਵੇਸ਼ੋ ਹਰਿ ਤਹਾਰਿਦ੍ਰਨੇਤ੍ਰਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਤ੍ਵਞ੍ਚ||੧੬||
पित्तविकाराः पुनः-ओषः प्लोषः दवो दवथुर्विदाहो ऽन्तर्दाहस्त्वग्दाहोंऽसदाहो धूमकोऽम्लक ऊष्माधिक्य मतिस्वेदोऽङ्गगन्धोऽवयवसदनं शोणिक्लेदो मांसक्लेद स्त्वङ्मांसावदरणं चर्मदरणं रक्तकोटो रक्तविस्फोटो रक्तमण्डलानि रक्तपित्तं हरितत्वं हारिद्रत्वं नीलिका कक्ष्या कामला तिक्तास्यता लोहितगन्धास्यता पूतिमुख़त्वं तृष्णाधिक्यमतृप्तिरास्यपाको गलपाकोऽक्षिपाकः पायुपाको मेढ्रपाको जीवादानं तमःप्रवेशो हरि तहारिद्रनेत्रमूत्रशकृत्वञ्च||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viMSatiH SleShmavikArAH (17) · Śloka 17
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰਾਸ੍ਤੁ-ਤਪ੍ਤਿਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਨਿਦ੍ਰਾਧਿਕ੍ਯਂ ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਂ ਗੁਰੁਗਾਤ੍ਰਤਾਲਸ੍ਯਂ ਮੁਖ਼ਮਾਧੁਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਸੇਕਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਦ੍ਗਿਰਣਂ ਮਲਾਧਿਕ੍ਯਂ ਬਲਾਸੋ ਹਦਯੋਪਲੇਪਃ ਕਣ੍ਠੋਪਲੇਪੋ ਧਮਨੀ ਪ੍ਰਤਿਚਯੋ ਗਲਗਨ੍ਡੋਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਂ ਸ਼ੀਤਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵਮੁਦਰ੍ਦਃ ਸ਼੍ਵੇਤਾ ਵਭਾਸਤਾ ਸ਼੍ਵੇਤਨੇਤ੍ਰਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚ||੧੭||
श्लेष्मविकारास्तु-तृप्तिस्तन्द्रा निद्राऽऽधिक्यं स्तैमित्यं गुरुगात्रताऽऽलस्यं मुख़माधुर्यं प्रसेकः श्लेष्मोद्गिरणं मलाधिक्यं बलासो हृदयोपलेपः कण्ठोपलेपो धमनी प्रतिचयो गलगन्डोऽतिस्थौल्यं शीताग्नित्वमुदर्दः श्वेता वभासता श्वेतनेत्रमूत्रशकृत्त्वं च||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dAhAdInAM lakShaNam (18) · Śloka 18
ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੀਣਸ੍ਤੀਵ੍ਰਃ ਸਨ੍ਤਾਪੋ ਦਾਹਃ| ਸ੍ਵੇਦਾਰਤਿਮਾਨੋਸਃ| ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਿਕਃ ਸ੍ਵੇਦਰਹਿਤੋਗ੍ਨ੍ਯਰ੍ਚਿਸੇਵ ਦਾਹਃ ਪ੍ਲੋਸਃ| ਮੁਖ਼ੋ ਸ੍ਠਤਾਲੁਸੁ ਦਾਹੋ ਦਵਃ| ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਸੁ ਦਾਹੋ ਦਵਥੁਃ| ਪਾਣਿਪਾਦਾਂਸਮੂਲੇਸੁ ਵਿਵਿਧਃ ਸਨ੍ਤਾਪੋ ਵਿਦਾਹਃ| ਕੋਸ੍ਠੇ ਦਾਹੋਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਃ| ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰੀਵਾਕਣ੍ਠਤਾਲੁਸੁ ਧੂਮਾਯਨਂ ਧੂਮਕਃ| ਸਾਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਹਦਯਸ਼ੂਲੋਦ੍ਗਾਰੋਮ੍ਲਕਃ| ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਯ ਕਸ੍ਣਤਾ ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਤਨੁਤ੍ਵਾਨਿ ਕ੍ਲੇਦਃ| ਮਾਂਸਸ੍ਯ ਤੁ ਕਸ੍ਣਤਾ ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਞ੍ਚ| ਬਾਹ੍ਯਤ੍ਵਕ੍ਸਂਹਤਿਸ਼੍ਚਰ੍ਮ ਕੋਥਃ| ਕੋਸ੍ਠਗੌਰਵਾਦਾਹਾਰਸ੍ਪਹਾ ਤਪ੍ਤਿਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਪੁਨਰਾਹੁਃ-ਅਨ੍ਨਾਨਭਿਨਨ੍ਦਤਾ ਤਪ੍ਤਿਰਿਵ ਤਪ੍ਤਿਰਰੋਚਕਃ| ਨਿਦ੍ਰਾਰ੍ਤ੍ਤਸ੍ਯੇਵ ਵਿਸਯਾਗ੍ਰਹਣਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ| ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਂ ਤੁ ਪ੍ਰਮੀਲਕ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੈਃ ਪਠਿਤਮ੍| ਉਪਲੇਪ ਇਵੋਪਲੇਪਃ| ਤਦਤਿਸ਼ਯਃ ਪ੍ਰਤਿਚਯੋਤਿਪੂਰਣਮ੍| ਅਗ੍ਨੇਰਤਿ ਮਨ੍ਦਤਾ ਸ਼ੈਤ੍ਯਮ੍| ਉਰਸੋਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦ ਉਦਰ੍ਦਃ| ਕੇਸਾਞ੍ਚਿਚ੍ਛੀਤਵੇਪਥੁਰੁਦਰ੍ਦਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਪੁਨਰਾਹੁਃ- ਸ਼ੀਤਪਾਨੀਯਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਚ੍ਛੀਤਕਾਲੇ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ| ਸਰਾਗਕਣ੍ਡੂਃ ਸ਼ੋਫ ਸ੍ਯਾਦੁਦਰ੍ਦਃ ਸ ਕਫੋਦ੍ਭਵਃ||੧੮||
तत्र सर्वाङ्गीणस्तीव्रः सन्तापो दाहः| स्वेदारतिमानोषः| प्रादेशिकः स्वेदरहितोऽग्न्यर्चिषेव दाहः प्लोषः| मुख़ो ष्ठतालुषु दाहो दवः| चक्षुरादीन्द्रियेषु दाहो दवथुः| पाणिपादांसमूलेषु विविधः सन्तापो विदाहः| कोष्ठे दाहोऽन्तर्दाहः| शिरोग्रीवाकण्ठतालुषु धूमायनं धूमकः| सान्तर्दाहहृदयशूलोद्गारोऽम्लकः| शोणितस्य कृष्णता दौर्गन्ध्यतनुत्वानि क्लेदः| मांसस्य तु कृष्णता दौर्गन्ध्यञ्च| बाह्यत्वक्संहतिश्चर्म कोथः| कोष्ठगौरवादाहारस्पृहा तृप्तिः| अन्ये पुनराहुः-अन्नानभिनन्दता तृप्तिरिव तृप्तिररोचकः| निद्रार्त्तस्येव विषयाग्रहणं तन्द्रा| स्तैमित्यं तु प्रमीलक इत्यन्यैः पठितम्| उपलेप इवोपलेपः| तदतिशयः प्रतिचयोऽतिपूरणम्| अग्नेरति मन्दता शैत्यम्| उरसोऽभिष्यन्द उदर्दः| केषाञ्चिच्छीतवेपथुरुदर्दः| अन्ये पुनराहुः- शीतपानीयसंस्पर्शाच्छीतकाले विशेषतः| सरागकण्डूः शोफ स्यादुदर्दः स कफोद्भवः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mahAvikArakShudravikArayornAmakaraNavidhiH (19) · Śloka 19
ਮਹਾਵਿਕਾਰਾਸ੍ਤੁ ਯਥਾਸ੍ਵਮੇਵੋ ਦੇਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਵਿਕਾਰਾਃ ਪੁਨਰ੍ਯਦੇਵਾਙ੍ਗਮਾਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਤਦੁਪਪਦਮੇਵ ਨਾਮ ਲਭਨ੍ਤੇ| ਯਥਾ ਨਖ਼ਸ਼ਙ੍ਖ਼ਲਲਾਟਭੇਦਾਃ ਸਾਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਕਣ੍ਠਹਦਯੋਪਲੇਪਾਦਯਃ| ਤੇਸਾਂ ਹਿ ਤਥੈਵ ਸ੍ਵਰੂਪਮੁਪਦਿਸ੍ਠਂ ਭਵਤਿ||੧੯||
महाविकारास्तु यथास्वमेवो देक्ष्यन्ते| क्षुद्रविकाराः पुनर्यदेवाङ्गमाविशन्ति तदुपपदमेव नाम लभन्ते| यथा नख़शङ्ख़ललाटभेदाः सान्तर्दाहकण्ठहृदयोपलेपादयः| तेषां हि तथैव स्वरूपमुपदिष्ठं भवति||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuktavikAreShvapi cikitsopakramaH (20) · Śloka 20
ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਤੇਸੁ ਤੇਸ੍ਵਨੁਕ੍ਤੇਸੁ ਚਾਨ੍ਯੇਸ੍ਵਸਙ੍ਖ਼੍ਯੇਯਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਕਾਰੇਸੁ ਇਮਾਨ੍ਯੇਵ ਦੋਸਾਣਾਮਾਤ੍ਮਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਸਕਲਸ਼ਰੀਰਵ੍ਯਾਪੀਨ੍ਯਵ੍ਯ ਭਿਚਾਰੀਣਿ ਚ| ਤਥਾ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯੁਪਕ੍ਰਮਸ਼੍ਚ| ਤਤ੍ਰਾਤ੍ਮਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਯਾਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯੇ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਨਿ||੨੦||
सर्वेषु तेषु तेष्वनुक्तेषु चान्येष्वसङ्ख़्येयत्वाद्विकारेषु इमान्येव दोषाणामात्मलिङ्गानि सकलशरीरव्यापीन्यव्य भिचारीणि च| तथा कर्माण्युपक्रमश्च| तत्रात्मलिङ्गान्यायुष्कामीये निर्दिष्टानि||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM karmANi (21) · Śloka 21
ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਤੁ ਵਾਯੋਃ ਸ੍ਰਂਸਵ੍ਯਾਸਙ੍ਗਸਾਦਭੇਦਤੋਦਹਰ੍ਸਤਰ੍ਸਵਰ੍ਤ੍ਤਾ ਙ੍ਗਿਮਰ੍ਦਕਮ੍ਪਵ੍ਯਥਵੇਸ੍ਟਭਙ੍ਗਸ਼ੂਲਸ਼ੋਸਸ੍ਵਾਪਪਾਰੁਸ੍ਯਸੌਸਿਰ੍ਯਸਙ੍ਕੋਚ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਾਨਿ ਕਸਾਯਰਸਤ੍ਵਂ ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਵਰ੍ਣਤਾ ਚ| ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਦਾਹੋਸ੍ਮਪਾਕਸ੍ਵੇਦਕ੍ਲੇਦਕੋਥਸ੍ਰਾਵਰਾਗਾਃ ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਰਸਤ੍ਵਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਰੁਣਵਰ੍ਜ੍ਯਵਰ੍ਣਤਾ ਚ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਕਣ੍ਡੂਸ੍ਥੈਰ੍ਯਗੌਰ ਵੋਪਦੇਹਸ੍ਨੇਹਸ਼ੈਤ੍ਯਬਨ੍ਧਨਚਿਰਕਾਰਿਤ੍ਵਾਨਿ ਮਧੁਰਲਵਣਰਸਤ੍ਵਂ ਸ਼੍ਵੇਤਵਰ੍ਣਤਾ ਚੇਤਿ||੨੧||
कर्माणि तु वायोः स्रंसव्यासङ्गसादभेदतोदहर्षतर्षवर्त्ता ङ्गिमर्दकम्पव्यथवेष्टभङ्गशूलशोषस्वापपारुष्यसौषिर्यसङ्कोच स्पन्दनानि कषायरसत्वं श्यावारुणवर्णता च| पित्तस्य दाहोष्मपाकस्वेदक्लेदकोथस्रावरागाः कट्वम्लरसत्वं शुक्लारुणवर्ज्यवर्णता च| श्लेष्मणः कण्डूस्थैर्यगौर वोपदेहस्नेहशैत्यबन्धनचिरकारित्वानि मधुरलवणरसत्वं श्वेतवर्णता चेति||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kapilabalamatena doShasvalakShaNAni suSrutamata~jca (22) · Śloka 22
ਕਪਿਲਬਲਸ੍ਤ੍ਵੇਸਾਂ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਰਸਤੋ ਨਿਰ੍ਦਿਦੇਸ਼ ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਂ ਕਫਃ| ਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕੋ ਵਾਯੁਰ੍ਦਸ੍ਟੋਨੁਮਾਨਤਃ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ ਪੁਨਃ ਪਠਤਿ-ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਿਦਗ੍ਧਮਮ੍ਲਤਾਮੁਪੈਤਿ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਲਵਣਤਾਮ੍||੨੨||
कपिलबलस्त्वेषां स्वलक्षणानि रसतो निर्दिदेश कट्वम्ललवणं पित्तं स्वाद्वम्ललवणं कफः| कषायतिक्तकटुको वायुर्दृष्टोऽनुमानतः| सुश्रुतः पुनः पठति-पित्तं विदग्धमम्लतामुपैति, श्लेष्मा लवणताम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prakaraNopasaMhAraH (23) · Śloka 23
ਤਦੇਵਮੇਤਾਨਿ ਵਾਯ੍ਵਾਦਿਰੂਪਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਵਹਿਤਃ ਸਮ੍ਯਗੁਪਲਕ੍ਸ ਯੇਦਾਗਮਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਨੁਮਾਨੈਃ| ਅਨਨ੍ਤਰਞ੍ਚ ਦੇਸ਼ਕਾਲਮਾਤ੍ਰਾਦੀਨ੍ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕਤ੍ਯਾਸ਼੍ਵੇਵੋਪਕ੍ਰਮੇਤੇਤਿ||੨੩||
तदेवमेतानि वाय्वादिरूपकर्माण्यवहितः सम्यगुपलक्ष येदागमप्रत्यक्षानुमानैः| अनन्तरञ्च देशकालमात्रादीन् प्रमाणीकृत्याश्वेवोपक्रमेतेति||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM triShaShTirBedAH (24) · Śloka 24
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇਤਃ ਪਰਂ ਦੋਸਾ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਵਿਭੇਦਤਃ| ਪਥਕ੍ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਂਸਰ੍ਗਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ ਤਤ੍ਰ ਤੁ ਤਾਨ੍ਨਵ| ਤ੍ਰੀਨੇਵ ਸਮਯਾ ਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸਡੇਕਸ੍ਯਾਤਿਸ਼ਾਯਨੇ| ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ਸਮਸ੍ਤੇਸੁ ਸਡ੍ਦ੍ਵ੍ਯੇਕਾਤਿਸ਼ਯੇਨ ਤੁ| ਏਕਂ ਤੁਲ੍ਯਾਧਿਕੈਃ ਸਟ੍ ਚ ਤਾਰਤਮ੍ਯਵਿਕਲ੍ਪਨਾਤ੍| ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਰਿਤ੍ਯੇਵਂ ਵਦ੍ਧੈਃ ਕ੍ਸੀਣੈਸ਼੍ਚ ਤਾਵਤਃ| ਏਕੈਕਵਦ੍ਧਿਸਮਤਾਕ੍ਸਯੈਃ ਸਟ੍ ਤੇ ਪੁਨਸ਼੍ਚ ਸਟ੍| ਏਕਕ੍ਸਯਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸਵਿਪਰ੍ਯਯਯਾਪਿ ਤੇ| ਭੇਦਾ ਦ੍ਵਿਸਸ੍ਟਿਰ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਸ੍ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਃ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਕਾਰਣਮ੍||੨੪||
भवन्ति चात्र वक्ष्यन्तेऽतः परं दोषा वृद्धिक्षयविभेदतः| पृथक् त्रीन् विद्धि संसर्गस्त्रिधा तत्र तु तान्नव| त्रीनेव समया वृद्ध्या षडेकस्यातिशायने| त्रयोदश समस्तेषु षड्द्व्येकातिशयेन तु| एकं तुल्याधिकैः षट् च तारतम्यविकल्पनात्| पञ्चविंशतिरित्येवं वृद्धैः क्षीणैश्च तावतः| एकैकवृद्धिसमताक्षयैः षट् ते पुनश्च षट्| एकक्षयद्वन्द्ववृद्ध्या सविपर्यययाऽपि ते| भेदा द्विषष्टिर्निर्दिष्टास्त्रिषष्टिः स्वास्थ्यकारणम्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yugapadvRuddhisAmyakShayAnugadoShavikAravarNanam (25) · Śloka 25
ਰੋਗ੍ਯਵਸ੍ਥਾਸੁ ਯੁਗਪਦ੍ ਵ੍ਰੁਦ੍ਧਿਸਾਮ੍ਯਕ੍ਸਯਾਨੁਗਮ੍| ਸਟ੍ਕਂ ਹਿ ਦੁਰ੍ਬੋਧਤਰਂ ਵਿਕਾਰੈਰੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਂ ਯਦਾ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧੋ ਵਾਯੁਃ ਕਫਕ੍ਸਯੇ| ਸ੍ਥਾਨਾਦਾਦਾਯ ਗਾਤ੍ਰੇਸੁ ਯਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰ ਵਿਸਰ੍ਪਤਿ| ਤਦਾ ਭੇਦਸ਼੍ਚ ਦਾਹਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰਾਨਵਸ੍ਥਿਤੌ| ਗਾਤ੍ਰੋਦ੍ਦੇਸ਼ੇ ਤਥਾ ਸ੍ਯਾਤਾਂ ਬਲਹਾਨਿਪਰਿਸ਼੍ਰਮੌ| ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਂ ਕਫਂ ਕ੍ਸੀਣੇ ਪਿਤ੍ਤੇ ਵਾਯੁਰ੍ਯਦਾ ਬਲੀ| ਕਰ੍ਸੇਤ੍ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਸ਼ੂਲਂ ਸਸ਼ੈਤ੍ਯਸ੍ਤਮ੍ਭਗੌਰਵਮ੍| ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਂ ਯਦਾ ਵਾਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਂ ਕਪਕ੍ਸਯੇ| ਸਂਰੁਣਦ੍ਧਿ ਤਦਾ ਦਾਹਃ ਸ਼ੂਲਂ ਚਾਸ੍ਯੋਪਜਾਯਤੇ| ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਂ ਕਫਂ ਵਦ੍ਧਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਾਯੁਕ੍ਸਯੇ ਯਦਾ| ਸਨ੍ਨਿਰੁਨ੍ਧ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਸ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਗੌਰਵਂ ਜ੍ਵਰਮ੍| ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਂ ਯਦਾ ਵਾਯੁਂ ਵਦ੍ਧਃ ਪਿਤ੍ਤਕ੍ਸਯੇ ਕਫਃ| ਸਨ੍ਨਿਰੁਨ੍ਧ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਛੀਤਕਂ ਗੌਰਵਂ ਜ੍ਵਰਮ੍| ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਂ ਯਦਾ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨਿਲਕ੍ਸਯੇ| ਸਨ੍ਨਿਰੁਨ੍ਧ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਕੁਰ੍ਯਾਨ੍ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵਂ ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਹਮ੍| ਨਿਦ੍ਰਾਤਨ੍ਦ੍ਰੋਪਲੇਪਾਂਸ਼੍ਚ ਹਦ੍ਰੋਗਂ ਗਾਤ੍ਰਗੌਰਵਮ੍| ਸ੍ਠੀਵਨਂ ਪਿਤ੍ਤਕਫਯੋਰ੍ਨਖ਼ਾਦੀਨਾਂ ਚ ਪੀਤਤਾਮ੍||੨੫||
रोग्यवस्थासु युगपद् व्रुद्धिसाम्यक्षयानुगम्| षट्कं हि दुर्बोधतरं विकारैरुपदेक्ष्यते| प्रकृतिस्थं यदा पित्तं वृद्धो वायुः कफक्षये| स्थानादादाय गात्रेषु यत्र यत्र विसर्पति| तदा भेदश्च दाहश्च तत्र तत्रानवस्थितौ| गात्रोद्देशे तथा स्यातां बलहानिपरिश्रमौ| प्रकृतिस्थं कफं क्षीणे पित्ते वायुर्यदा बली| कर्षेत्कुर्यात्तदा शूलं सशैत्यस्तम्भगौरवम्| प्रकृतिस्थं यदा वातं पित्तं वृद्धं कपक्षये| संरुणद्धि तदा दाहः शूलं चास्योपजायते| प्रकृतिस्थं कफं वृद्धं पित्तं वायुक्षये यदा| सन्निरुन्ध्यात्तदा कुर्यात्स तन्द्रागौरवं ज्वरम्| प्रकृतिस्थं यदा वायुं वृद्धः पित्तक्षये कफः| सन्निरुन्ध्यात्तदा कुर्याच्छीतकं गौरवं ज्वरम्| प्रकृतिस्थं यदा पित्तं वृद्धः श्लेष्मानिलक्षये| सन्निरुन्ध्यात्तदा कुर्यान्मन्दाग्नित्वं शिरोग्रहम्| निद्रातन्द्रोपलेपांश्च हृद्रोगं गात्रगौरवम्| ष्ठीवनं पित्तकफयोर्नख़ादीनां च पीतताम्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuktalakShaNasamAveSaH (26) · Śloka 26
ਯੇ ਦੋਸਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਯੋਰ੍ਵਿਕਾਰਾਃ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ਪਥਕ੍| ਸ਼ੇਸੇਸ੍ਵਪਿ ਤੁ ਤਾਨੇਵ ਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ਤਦ੍ਯਥਾਯਥਮ੍||੨੬||
ये दोषवृद्धिक्षययोर्विकाराः कीर्तिताः पृथक्| शेषेष्वपि तु तानेव कल्पयेत्तद्यथायथम्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM saMsargAdiBirAnatyam (27-20) · Śloka 20
ਸਂਸਰ੍ਗਾਦ੍ਰਸਰੁਧਿਰਾਦਿਭਿਸ੍ਤਥੈਸਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਕ੍ਸਯਸਮਾਵਿਵਦ੍ਧਭੇਦੈਃ| ਆਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਤਰਤਮਯੋਗਤਸ਼੍ਚ ਯਾਤਾਨ੍ ਜਾਨੀਯਾਦਵਹਿਤਮਾਨਸੋ ਯਥਾਸ੍ਵਮ੍||੨੭|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਸੂਨੋਰ੍ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯ ਕਤੌ ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਦੋਸਭੇਦੀਯੋ ਨਾਮ ਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੦||
संसर्गाद्रसरुधिरादिभिस्तथैषां दोषाणां क्षयसमाविवृद्धभेदैः| आनन्त्यं तरतमयोगतश्च यातान् जानीयादवहितमानसो यथास्वम्||२७|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने दोषभेदीयो नाम विंशोऽध्यायः||२०||
🔊 Audio coming soon