33. bhagandarapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha bhagandarapratiShedho nAma trayastriMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

अथातो भगन्दरप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

Adhikarana Bagandarasya nidAnaM samprAptishca (2) · Śloka 2

हस्त्यश्वपृष्ठगमनकठिनोत्कटकासनैः| अर्शोनिदानाभिहितैरपरैश्च निषेवितैः| अनिष्टदिष्टपाकेन सद्यो वा साधुगर्हणैः| प्रायेण पिटकापूर्वो योऽङ्गुले द्व्यङ्गुलेऽपि वा| पायोर्व्रणोऽन्तर्बाह्यो वा दुष्टासृङ्मांसगो भवेत्| बस्तिमूत्राशयाभ्याशगतत्वात् स्यन्दनात्मकः| भगन्दरः स सर्वांश्च दारयत्यक्रियावतः| भगबस्तिगुदान्तेषु दीर्यमाणेषु भूरिभिः| वातं मूत्रं शकृच्छुक्रं खैः सूक्ष्मैर्वहति क्रमात्||२||

Adhikarana sa~gkhyAsamprAptiH (3) · Śloka 3

दोषैः पृथग्युतैः सर्वैरागन्तुः सोऽष्टमः स्मृतः||३||

Adhikarana avasthAvisheShe saMj~jAvisheShaH (4) · Śloka 4

अपक्वं पिटकामाहुः पाकप्राप्तं भगन्दरम्||४||

Adhikarana piTakAlakShaNam (5) · Śloka 5

गूढमूलां ससंरम्भां रुगाढ्यां रूढकोपिनीम्| भगन्दरकरीं विद्यात् पिटकां न त्वतोऽन्यथा||५||

Adhikarana vAtapiTakAlakShaNam (6) · Śloka 6

तत्र श्यावारुणा तोदभेदस्फुरणरुक्करी| पिटकामारुतात् ........................||६||

Adhikarana pittapiTakAlakShaNam (7) · Śloka 7

.................... पित्तादुष्ट्रग्रीवावदुच्छ्रिता| रागिणी तनुरूष्माढ्या ज्वरधूमायनान्विता||७||

Adhikarana kaphapiTakAlakShaNam (8) · Śloka 8

स्थिरा स्निग्धा महामूला पाण्डुः कण्डूमती कफात्||८||

Adhikarana vAtapittapiTakAlakShaNam (9) · Śloka 9

श्यावाऽऽताम्रा सदाहोषा घोररुग्वातपित्तजा||९||

Adhikarana vAtakaphapiTakAlakShaNam (10) · Śloka 10

पाण्डुरा किञ्चिदाश्यावा कृच्छ्रपाका कफानिलात्||१०||

Adhikarana sannipAtapiTakAlakShaNam (11) · Śloka 11

पादाङ्गुष्ठसमा सर्वैर्दोषैर्नानाविधव्यथा| शूलारोचकतृड्दाहज्वरच्छर्दिरुपद्रुता||११||

Adhikarana piTakAnAM vraNAvasthAprAptiH (12) · Śloka 12

व्रणतां यान्ति ताः पक्वाः प्रमादात् ........||१२||

Adhikarana shataponakaH BagandaraH (13) · Śloka 13

...............................तत्र वातजा| चीयतेऽणुमुखैश्छिद्रैः शतपोनकवत्क्रमात्| अच्छं स्रवद्भिरास्रावमजस्रं फेनसंयुतम्| शतपोनकसंज्ञोऽयम्.......................||१३||

Adhikarana uShTragrIvaH BagandaraH (14) · Śloka 14

..........................उष्ट्रग्रीवस्तु पित्तजः||१४||

Adhikarana parisrAvI BagandaraH (15) · Śloka 15

बहुपिच्छापरिस्रावी परिस्रावी भगन्दरः||१५||

Adhikarana parikShepI bhagandaraH (16) · Śloka 16

वातपित्तात् परिक्षेपी परिक्षिप्य गुदं गतिः| जायते परितस्तत्र प्रकारं परिखेव च||१६||

Adhikarana RujurBagandaraH (17) · Śloka 17

ऋजुर्वातकफादृज्व्या गुदो गत्याऽवदीर्यते||१७||

Adhikarana arshoBagandaraH (18) · Śloka 18

कफपित्ते तु पूर्वोत्थं दुर्नामाश्रित्य कुप्यतः| अर्शोमूले ततः शोफः कण्डूदाहादिमान् भवेत्| स शीघ्रं पक्वभिन्नोऽस्य क्लेदयन् मूलमर्शसः| स्रवत्यजस्रं गतिभिरयमर्शो भगन्दरः||१८||

Adhikarana shambukAvartaH BagandaraH (19) · Śloka 19

सर्वजः शम्बुकावर्तः शम्बुकावर्तसन्निभः| गतयो दारयन्त्यस्मिन् रुग्वेर्गर्दारुणैर्गुदम्||१९||

Adhikarana kShatajaH BagandaraH (20) · Śloka 20

अस्थिलेशोऽभ्यवहृतो मांसगृध्या यदा गुदम्| क्षिणोति तिर्यङ्निर्गच्छनुन्मार्गञ्च ततो गतिः| स्यात्तदा पूयदीर्णायां मांसकोथेन तत्र च| जायन्ते कृमयस्तेऽस्य खादन्तः परितो गुदम्| विदारयन्ति न चिरादुन्मार्गी क्षतजश्च सः||२०||

Adhikarana rugAdinirdhAraNaprakAraH (21) · Śloka 21

तेषु रुग्दाहकण्ड्वादीन् विद्याद्व्रणविभक्तितः||२१||

Adhikarana sAdhyAsAdhyaviBAgaH (22) · Śloka 22

षट् कृच्छ्रसाधनास्तेषां निचयक्षतजौ त्यजेत्| प्रवाहिणी वलीं प्राप्तं सेवनीं वा समाश्रितम्||२२||

Adhikarana sAmAnyashcikitsAkramaH (23) · Śloka 23

अथ भगन्दरिणमपक्वपिटकं पाकपरिहारार्थमपत- र्पणेन व्रणप्रतिषेधविहितेन शीघ्रमुपचरेत्| पक्वपिटकं पुनरुपस्निग्धमर्कादिक्वाथशुद्धं स्वभ्य- क्तमवगाहस्विन्नं भुक्तवन्तं शयनस्थमर्शसमिव यन्त्र- यित्वा पराचीनमर्वाचीनं बहिर्मुखमन्तर्मुखं वा भगन्दरं सम्यगीक्षेत| ततोऽन्तर्मुखे यन्त्रं प्रणिधाय प्रवाहणप्रविष्टं भगन्दर- मभिसमीक्ष्य सम्यगेषित्वा शस्त्रेण पाटयेत्| बहिर्मुखे त्वेषणीं प्रणिधाय साशयमुद्धरेच्छस्त्रेणानन्तरं चोभयम- प्यग्निना क्षारेण चोपक्रमेत उष्ट्रग्रीवं तु क्षारेणैव| ततो निर्वापणशोधनरोपणैर्यथाकालं साधयेदिति सामान्योविधिः||२३||

Adhikarana shataponakacikitsA (24) · Śloka 24

अथ शतपोनके नाडीरेकान्तरिताः पाटयित्वा रोप- येत्| रूढासु चेतराश्चिकित्सेत्| अन्यथा तु विवृत्तं व्रणं गुदस्रोतोविदारणाद्वातविण्मूत्रान्य़नुप्रपद्यन्ते| ततश्चोन्मा- र्गगो वायुराध्मानाटोपपायुशूलादीनुपजनयति| तत्र स्नेहा- भ्यक्तगुदस्य स्निग्धान् पिण्डनाडीकुम्भीस्वेदान् प्रयु- ञ्जीतावगाहं वा| स्विन्नञ्च वचा हिङ्गुकुष्ठव्योषलवण- पञ्चकाजमोदान् सर्पिर्मद्यकाञ्जिककुलत्थयूषान्यतमेन पाययेत्| व्रणं चास्य मधुकतैलेनोष्णेन सिञ्चेत्| गुदं च बलातैलादिभिर्वातघ्नैः| अनेन विधिना वाय्वादयः स्वमार्गमापतन्ति| तत्कृताश्च विकारा निवर्तन्ते||२४||

Adhikarana parikShepiNi vesheShaH (25) · Śloka 25

एवमेव च परिक्षेपिण्यामपि क्रमाद् गतिं नाडीविहितेन क्षारसूत्रेण द्विशस्त्रिशोवाऽवदारयेत्| सकृदेव ह्यवदारणादसाध्यता याप्यता वा स्यात्||२५||

Adhikarana arshoBagandare visheShaH (26) · Śloka 26

अर्शोभगन्दरे पूर्वमर्शासि छिन्द्यात् ततो गत्यनुसारेण भगन्दरम्||२६||

Adhikarana unmArgicikitsA (27) · Śloka 27

उन्मार्गिणं तु प्रत्याख्यायोपाचरेत्| अनिस्सृतं च शल्यमाहरेत्| तथा कृमिघ्नं क्रममालेपाभ्यवहरयोः कुर्वीत| वेदनायां तु पूर्वोक्ताः स्वेदाः| वचादिपाचनं च| साल्वलप्रदिग्धं वा व्रणं कदलीमृगलोपाकाजिनकौशेयाविकैरुपनाहयेदिति||२७||

Adhikarana CedavisheShaviShayaH (28) · Śloka 28

भवति चात्र भगन्दरे बहुच्छिद्रे छेदानालोच्य योजयेत्| गोतीर्थं सर्वतोभद्रमर्धलाङ्गललाङ्गलौ| पार्श्वागतेन शस्त्रेण छेदो गोतीर्थको मतः| सर्वतः सर्वतोभद्रः पार्श्वच्छेदोऽर्धलाङ्गलः| पार्श्वद्वये लाङ्गलकः समस्तांश्चाग्निना दहेत्| आस्रावमार्गान् निश्शेषं नैवं विकुरुते पुनः||२८||

Adhikarana koShThashuddhimahattvam (29) · Śloka 29

यतेत कोष्ठशुद्ध्यै च भिषक् तस्यान्तरान्तरा||२९||

Adhikarana virecanayogaH (30) · Śloka 30

अर्द्रकस्य रसे सिद्धं कल्के वा पाययेद् घृतम्| भगन्दरे मारुतजे पक्वापक्वे विरेचयेत्||३०||

Adhikarana vraNashodhanavargaH (31) · Śloka 31

ज्योतिष्मतीलाङ्गलिकाश्यामादन्तीत्रिवृत्तिलाः| कुष्ठं शताह्वा गोलोमी तिल्वको गिरिकर्णिका| हेमक्षीरी च वर्गोऽयं लेपाद्यैर्व्रणशोधनः||३१||

Adhikarana tilAdivargaH shodhane (32) · Śloka 32

तिलकुम्भवरादन्ती तुत्थसिन्धूत्थमाक्षिकम्| सकृष्णरोचनाकुष्ठं शोधनं.............||३२||

Adhikarana ma~jjiShThAdimAMsakRudgaNaH (33) · Śloka 33

..........................ंआंसकृत् पुनः| मञ्जिष्ठासैन्धवक्षौद्रनागदन्तीत्रिवृत्तिलाः| रसाञ्जनद्विरजनीतेजोह्वानिम्बपल्लवाः||३३||

Adhikarana nADIvraNaghnaH nikumbhAdivargaH (34) · Śloka 34

निकुम्भकुम्भरक्ताह्वकल्को नाडीव्रणापहः||३४||

Adhikarana viShyandanAkhyaM tailam (35) · Śloka 35

सुधाशेलुत्रिवृत्पाठामलयूहयमारकैः| ज्योतिष्मतीलाङ्गलिकास्वर्जिकार्कवचाग्निकैः| विष्यन्दनाख्यं विपचेत्तैलं शोधनरोपणम्||३५||

Adhikarana trivRutAditailam (36) · Śloka 36

त्रिवृद्दन्तीहरिद्रार्कमूललोहाश्वमारकैः| विडङ्गसारत्रिफलास्नुगर्कक्षीरमाक्षिकैः| तैलं समदनैः सिद्धं भगन्दरनिबर्हणम्||३६||

Adhikarana saindhavAditailam (37) · Śloka 37

सैन्धवार्कत्रिवृत्पाठासमङ्गापूतिकाग्निकैः| समातुलुङ्गच्छदनैस्तैलं शोधनरोपणम्||३७||

Adhikarana viDa~ggasArAdayo lehaH (38) · Śloka 38

मधुतैलयुता विडङ्गसारत्रिफलामागधिकोषणाश्च लीढा| कृमिकुष्ठभगन्दरप्रमेहक्षतनाडीव्रणरोपणा भवन्ति||३८||

Adhikarana amRutAdigugguluH (39) · Śloka 39

अमृतात्रुटिवेल्लवत्सकं कलिपथ्यामलकानि गुग्गुलुः| क्रमवृद्धमिदं मधुप्लुतं पिटकास्थौल्य भगन्दराञ्जयेत्||३९||

Adhikarana guggulupa~jcapalaM cUrNam (40) · Śloka 40

गुग्गुलुपञ्चपलं पलिकांशा मागधिका त्रिफला च पृथक् स्यात्| त्वक्त्रुटिकर्षयुतं मधुलीढं कुष्ठभगन्दरगुल्मगतिघ्नम्||४०||

Adhikarana gugguluyoge vIryavattaratApAdanam (41) · Śloka 41

शृङ्गवेररजोयुक्तं तदेव च सुभावितम्| क्वाथेन दशमुलस्य विशेषाद्वातरोगजित्||४१||

Adhikarana uttamakhadirasArAdicUrNam (42) · Śloka 42

उत्तमा खदिरसारजं रजः शीलयन्नसनवारिभावितम्| हन्ति तुल्यमहिषाक्षमाक्षिकं कुष्ठमेहपिटकाभगन्दरान्||४२||

Adhikarana cikitsAntaranidarshanam (43) · Śloka 43

भगन्दरेष्वेष विशेष उक्तः शेषाणि तु व्यञ्जनसाधनानि| व्रणाधिकारात्परिशीलनाच्च सम्यग्विदित्वौपयिकं विदध्यात्||४३||

Adhikarana rUDhe parihAryANi (44-33) · Śloka 33

अश्वपृष्ठगमनं चलरोधं मद्यमैथुनमजीर्णमसात्म्यम्| साहसानि विविधानि च रूढे वत्सरं परिहरेदधिकं वा||४४|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे भङ्गन्दरप्रतिषेधो नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः||३३||