Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō mahācatuṣpādamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
View original
अथातो महाचतुष्पादमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
10. mahācatuṣpādō'dhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
catuṣpādaṁ ṣōḍaśakalaṁ bhēṣajamiti bhiṣajō bhāṣantē, yaduktaṁ pūrvādhyāyē ṣōḍaśaguṇamiti, tadbhēṣajaṁ yuktiyuktamalamārōgyāyēti bhagavān punarvasurātrēyaḥ||3||
View original
चतुष्पादं षोडशकलं भेषजमिति भिषजो भाषन्ते, यदुक्तं पूर्वाध्याये षोडशगुणमिति, तद्भेषजं युक्तियुक्तमलमारोग्यायेति भगवान् पुनर्वसुरात्रेयः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
nēti maitrēyaḥ, kiṁ kāraṇaṁ? dr̥śyantē hyāturāḥ kēcidupakaraṇavantaśca paricārakasampannāścātmavantaśca kuśalaiśca bhiṣagbhiranuṣṭhitāḥ samuttiṣṭhamānāḥ, tathāyuktāścāparē mriyamāṇāḥ; tasmādbhēṣajamakiñcitkaraṁ bhavati, tadyathā- śvabhrē sarasi ca prasiktamalpamudakaṁ, nadyāṁ vā syandamānāyāṁ pāṁsudhānē vā pāṁsumuṣṭiḥ prakīrṇa iti; tathā'parē dr̥śyantē'nupakaraṇāścāparicārakāścānātmavantaścākuśalaiśca bhiṣagbhiranuṣṭhitāḥ samuttiṣṭhamānāḥ, tathāyuktā mriyamāṇāścāparē| yataśca pratikurvan sidhyati, pratikurvan mriyatē; apratikurvan sidhyati, apratikurvan mriyatē; tataścintyatē bhēṣajamabhēṣajēnāviśiṣṭamiti ||4||
View original
नेति मैत्रेयः, किं कारणं? दृश्यन्ते ह्यातुराः केचिदुपकरणवन्तश्च परिचारकसम्पन्नाश्चात्मवन्तश्च कुशलैश्च भिषग्भिरनुष्ठिताः समुत्तिष्ठमानाः, तथायुक्ताश्चापरे म्रियमाणाः; तस्माद्भेषजमकिञ्चित्करं भवति, तद्यथा- श्वभ्रे सरसि च प्रसिक्तमल्पमुदकं, नद्यां वा स्यन्दमानायां पांसुधाने वा पांसुमुष्टिः प्रकीर्ण इति; तथाऽपरे दृश्यन्तेऽनुपकरणाश्चापरिचारकाश्चानात्मवन्तश्चाकुशलैश्च भिषग्भिरनुष्ठिताः समुत्तिष्ठमानाः, तथायुक्ता म्रियमाणाश्चापरे| यतश्च प्रतिकुर्वन् सिध्यति, प्रतिकुर्वन् म्रियते; अप्रतिकुर्वन् सिध्यति, अप्रतिकुर्वन् म्रियते; ततश्चिन्त्यते भेषजमभेषजेनाविशिष्टमिति ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
maitrēya ! mithyā cintyata ityātrēyaḥ; kiṁ kāraṇaṁ, yē hyāturāḥ ṣōḍaśaguṇasamuditēnānēna bhēṣajēnōpapadyamānā mriyanta ityuktaṁ tadanupapannaṁ, na hi bhēṣajasādhyānāṁ vyādhīnāṁ bhēṣajamakāraṇaṁ bhavati; yē punarāturāḥ kēvalādbhēṣajādr̥tē samuttiṣṭhantē, na tēṣāṁ sampūrṇabhēṣajōpapādanāya samutthānaviśēṣō nāsti; yathā hi patitaṁ puruṣaṁ samarthamutthānāyōtthāpayan puruṣō balamasyōpādadhyāt, sa kṣiprataramaparikliṣṭa ēvōttiṣṭhēt, tadvat sampūrṇabhēṣajōpalambhādāturāḥ; yē cāturāḥ kēvalādbhēṣajādapi mriyantē, na ca sarva ēva tē bhēṣajōpapannāḥ samuttiṣṭhēran, nahi sarvē vyādhayō bhavantyupāyasādhyāḥ, na cōpāyasādhyānāṁ vyādhīnāmanupāyēna siddhirasti, na cāsādhyānāṁ vyādhīnāṁ bhēṣajasamudāyō'yamasti , na hyalaṁ jñānavān bhiṣaṅmumūrṣumāturamutthāpayituṁ; parīkṣyakāriṇō hi kuśalā bhavanti, yathā hi yōgajñō'bhyāsanitya iṣvāsō dhanurādāyēṣumasyannātiviprakr̥ṣṭē mahati kāyē nāparādhavān bhavati, sampādayati cēṣṭakāryaṁ, tathā bhiṣak svaguṇasampanna upakaraṇavān vīkṣya karmārabhamāṇaḥ sādhyarōgamanaparādhaḥ sampādayatyēvāturamārōgyēṇa; tasmānna bhēṣajamabhēṣajēnāviśiṣṭaṁ bhavati||5||
View original
मैत्रेय ! मिथ्या चिन्त्यत इत्यात्रेयः; किं कारणं, ये ह्यातुराः षोडशगुणसमुदितेनानेन भेषजेनोपपद्यमाना म्रियन्त इत्युक्तं तदनुपपन्नं, न हि भेषजसाध्यानां व्याधीनां भेषजमकारणं भवति; ये पुनरातुराः केवलाद्भेषजादृते समुत्तिष्ठन्ते, न तेषां सम्पूर्णभेषजोपपादनाय समुत्थानविशेषो नास्ति; यथा हि पतितं पुरुषं समर्थमुत्थानायोत्थापयन् पुरुषो बलमस्योपादध्यात्, स क्षिप्रतरमपरिक्लिष्ट एवोत्तिष्ठेत्, तद्वत् सम्पूर्णभेषजोपलम्भादातुराः; ये चातुराः केवलाद्भेषजादपि म्रियन्ते, न च सर्व एव ते भेषजोपपन्नाः समुत्तिष्ठेरन्, नहि सर्वे व्याधयो भवन्त्युपायसाध्याः, न चोपायसाध्यानां व्याधीनामनुपायेन सिद्धिरस्ति, न चासाध्यानां व्याधीनां भेषजसमुदायोऽयमस्ति , न ह्यलं ज्ञानवान् भिषङ्मुमूर्षुमातुरमुत्थापयितुं; परीक्ष्यकारिणो हि कुशला भवन्ति, यथा हि योगज्ञोऽभ्यासनित्य इष्वासो धनुरादायेषुमस्यन्नातिविप्रकृष्टे महति काये नापराधवान् भवति, सम्पादयति चेष्टकार्यं, तथा भिषक् स्वगुणसम्पन्न उपकरणवान् वीक्ष्य कर्मारभमाणः साध्यरोगमनपराधः सम्पादयत्येवातुरमारोग्येण; तस्मान्न भेषजमभेषजेनाविशिष्टं भवति||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
idaṁ ca naḥ pratyakṣaṁ- yadanāturēṇa bhēṣajēnāturaṁ cikitsāmaḥ , kṣāmamakṣāmēṇa, kr̥śaṁ ca durbalamāpyāyayāmaḥ, sthūlaṁ mēdasvinamapatarpayāmaḥ, śītēnōṣṇābhibhūtamupacarāmaḥ, śītābhibhūtamuṣṇēna, nyūnān dhātūn pūrayāmaḥ, vyatiriktān hrāsayāmaḥ, vyādhīn mūlaviparyayēṇōpacarantaḥ samyak prakr̥tau sthāpayāmaḥ; tēṣāṁ nastathā kurvatāmayaṁ bhēṣajasamudāyaḥ kāntatamō bhavati||6||
View original
इदं च नः प्रत्यक्षं- यदनातुरेण भेषजेनातुरं चिकित्सामः , क्षाममक्षामेण, कृशं च दुर्बलमाप्याययामः, स्थूलं मेदस्विनमपतर्पयामः, शीतेनोष्णाभिभूतमुपचरामः, शीताभिभूतमुष्णेन, न्यूनान् धातून् पूरयामः, व्यतिरिक्तान् ह्रासयामः, व्याधीन् मूलविपर्ययेणोपचरन्तः सम्यक् प्रकृतौ स्थापयामः; तेषां नस्तथा कुर्वतामयं भेषजसमुदायः कान्ततमो भवति||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8
bhavanti cātra- sādhyāsādhyavibhāgajñō jñānapūrvaṁ cikitsakaḥ| kālē cārabhatē karma yattat sādhayati dhruvam||7|| arthavidyāyaśōhānimupakrōśamasaṅgraham | prāpnuyānniyataṁ vaidyō yō'sādhyaṁ samupācarēt||8||
View original
भवन्ति चात्र- साध्यासाध्यविभागज्ञो ज्ञानपूर्वं चिकित्सकः| काले चारभते कर्म यत्तत् साधयति ध्रुवम्||७|| अर्थविद्यायशोहानिमुपक्रोशमसङ्ग्रहम् | प्राप्नुयान्नियतं वैद्यो योऽसाध्यं समुपाचरेत्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (9-10) · Śloka 10
sukhasādhyaṁ mataṁ sādhyaṁ kr̥cchrasādhyamathāpi ca| dvividhaṁ cāpyasādhyaṁ syādyāpyaṁ yaccānupakramam ||9|| sādhyānāṁ trividhaścālpamadhyamōtkr̥ṣṭatāṁ prati| vikalpō, na tvasādhyānāṁ niyatānāṁ vikalpanā||10||
View original
सुखसाध्यं मतं साध्यं कृच्छ्रसाध्यमथापि च| द्विविधं चाप्यसाध्यं स्याद्याप्यं यच्चानुपक्रमम् ||९|| साध्यानां त्रिविधश्चाल्पमध्यमोत्कृष्टतां प्रति| विकल्पो, न त्वसाध्यानां नियतानां विकल्पना||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (11-13) · Śloka 13
hētavaḥ pūrvarūpāṇi rūpāṇyalpāni yasya ca| na ca tulyaguṇō dūṣyō na dōṣaḥ prakr̥tirbhavēt||11|| na ca kālaguṇastulyō na dēśō durupakramaḥ| gatirēkā navatvaṁ ca rōgasyōpadravō na ca||12|| dōṣaścaikaḥ samutpattau dēhaḥ sarvauṣadhakṣamaḥ| catuṣpādōpapattiśca sukhasādhyasya lakṣaṇam||13||
View original
हेतवः पूर्वरूपाणि रूपाण्यल्पानि यस्य च| न च तुल्यगुणो दूष्यो न दोषः प्रकृतिर्भवेत्||११|| न च कालगुणस्तुल्यो न देशो दुरुपक्रमः| गतिरेका नवत्वं च रोगस्योपद्रवो न च||१२|| दोषश्चैकः समुत्पत्तौ देहः सर्वौषधक्षमः| चतुष्पादोपपत्तिश्च सुखसाध्यस्य लक्षणम्||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (14-16) · Śloka 16
nimittapūrvarūpāṇāṁ rūpāṇāṁ madhyamē balē| kālaprakr̥tidūṣyāṇāṁ sāmānyē'nyatamasya ca||14|| garbhiṇīvr̥ddhabālānāṁ nātyupadravapīḍitam| śastrakṣārāgnikr̥tyānāmanavaṁ kr̥cchradēśajam||15|| vidyādēkapathaṁ rōgaṁ nātipūrṇacatuṣpadam| dvipathaṁ nātikālaṁ vā kr̥cchrasādhyaṁ dvidōṣajam||16||
View original
निमित्तपूर्वरूपाणां रूपाणां मध्यमे बले| कालप्रकृतिदूष्याणां सामान्येऽन्यतमस्य च||१४|| गर्भिणीवृद्धबालानां नात्युपद्रवपीडितम्| शस्त्रक्षाराग्निकृत्यानामनवं कृच्छ्रदेशजम्||१५|| विद्यादेकपथं रोगं नातिपूर्णचतुष्पदम्| द्विपथं नातिकालं वा कृच्छ्रसाध्यं द्विदोषजम्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (17-18) · Śloka 19
śēṣatvādāyuṣō yāpyamasādhyaṁ pathyasēvayā| labdhālpasukhamalpēna hētunā''śupravartakam||17|| gambhīraṁ bahudhātusthaṁ marmasandhisamāśritam| nityānuśāyinaṁ rōgaṁ dīrghakālamavasthitam||18|| vidyāddvidōṣajaṁ,...|19|
View original
शेषत्वादायुषो याप्यमसाध्यं पथ्यसेवया| लब्धाल्पसुखमल्पेन हेतुनाऽऽशुप्रवर्तकम्||१७|| गम्भीरं बहुधातुस्थं मर्मसन्धिसमाश्रितम्| नित्यानुशायिनं रोगं दीर्घकालमवस्थितम्||१८|| विद्याद्द्विदोषजं,...|१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (19-20) · Śloka 20
...tadvat pratyākhyēyaṁ tridōṣajam| kriyāpathamatikrāntaṁ sarvamārgānusāriṇam||19|| autsukyāratisammōhakaramindriyanāśanam| durbalasya susaṁvr̥ddhaṁ vyādhiṁ sāriṣṭamēva ca||20||
View original
...तद्वत् प्रत्याख्येयं त्रिदोषजम्| क्रियापथमतिक्रान्तं सर्वमार्गानुसारिणम्||१९|| औत्सुक्यारतिसम्मोहकरमिन्द्रियनाशनम्| दुर्बलस्य सुसंवृद्धं व्याधिं सारिष्टमेव च||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (21-22) · Śloka 22
bhiṣajā prāk parīkṣyaivaṁ vikārāṇāṁ svalakṣaṇam| paścātkarmasamārambhaḥ kāryaḥ sādhyēṣu dhīmatā||21|| sādhyāsādhyavibhāgajñō yaḥ samyakpratipattimān| na sa maitrēyatulyānāṁ mithyābuddhiṁ prakalpayēt||22||
View original
भिषजा प्राक् परीक्ष्यैवं विकाराणां स्वलक्षणम्| पश्चात्कर्मसमारम्भः कार्यः साध्येषु धीमता||२१|| साध्यासाध्यविभागज्ञो यः सम्यक्प्रतिपत्तिमान्| न स मैत्रेयतुल्यानां मिथ्याबुद्धिं प्रकल्पयेत्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (23-24) · Śloka 24
tatra ślōkau- ihauṣadhaṁ pādaguṇāḥ prabhavō bhēṣajāśrayaḥ| ātrēyamaitrēyamatī matidvaividhyaniścayaḥ||23|| caturvidhavikalpāśca vyādhayaḥ svasvalakṣaṇāḥ| uktā mahācatuṣpādē yēṣvāyattaṁ bhiṣagjitam||24||
View original
तत्र श्लोकौ- इहौषधं पादगुणाः प्रभवो भेषजाश्रयः| आत्रेयमैत्रेयमती मतिद्वैविध्यनिश्चयः||२३|| चतुर्विधविकल्पाश्च व्याधयः स्वस्वलक्षणाः| उक्ता महाचतुष्पादे येष्वायत्तं भिषग्जितम्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 10
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē mahācatuṣpādō nāma daśamō'dhyāyaḥ||10||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने महाचतुष्पादो नाम दशमोऽध्यायः||१०||
🔊 Audio coming soon