60. śirōrōganidānam

Adhikarana shirorogabhedAH (1) · Śloka 1

अथ शिरोरोगनिदानम्| शिरोरोगास्तु जायन्ते वातपित्तकफैस्त्रिभिः | सन्निपातेन रक्तेन क्षयेण क्रिमिभिस्तथा | सूर्यावर्तानन्तवातार्धावभेदकशङ्खकैः ||१|| (सु. उ. तं. अ. २५) |

Adhikarana vAtajashirorogalakShaNam (2) · Śloka 2

यस्यानिमित्तं शिरसो रुजश्च भवन्ति तीव्रा निशि चातिमात्रम् | बन्धोपतापैः प्रशमश्च यत्र शिरोऽभितापः स समीरणेन ||२|| (सु. उ. तं. अ. २५) |

Adhikarana pittajashirorogalakShaNam (3) · Śloka 3

यस्योष्णमङ्गारचितं यथैव भवेच्छिरो धूप्यति चाक्षिनासम् | शीतेन रात्रौ च भवेच्छमश्च शिरोभितापः स तु पित्तकोपात् ||३|| (सु. उ. तं. अ. २५) |

Adhikarana shleShmajashirorogalakShaNam (4) · Śloka 4

शिरो भवेद्यस्य कफोपदिग्धं गुरु प्रतिष्टब्धमतो हिमं च | शूनाक्षिकूटं वदनं च यस्य शिरोऽभितापः स कफप्रकोपात् ||४|| (सु. उ. तं. अ. २५) |

Adhikarana tridoShajashirorogalakShaNam (5) · Śloka 5

शिरोऽभितापे त्रितयप्रवृत्ते सर्वाणि लिङ्गानि समुद्भवन्ति |५| (सु. उ. तं. अ. २५) |

Adhikarana raktajashirorogalakShaNam (5) · Śloka 5

रक्तात्मकः पित्तसमानलिङ्गः स्पर्शासहत्वं शिरसो भवेच्च ||५|| (सु. उ. तं. अ. २५) |

Adhikarana kShayajashirorogalakShaNam (6) · Śloka 6

असृग्वसाश्लेष्मसमीरणानां शिरोगतानामिह सङ्क्षयेण | क्षयप्रवृत्तः शिरसोऽभितापः कष्टो भवेदुग्ररुजोऽतिमात्रम् | संस्वेदनच्छर्दनधूमनस्यैरसृग्विमोक्षैश्च विवृद्धिमेति ||६|| (सु. उ. तं. अ. २५) |

Adhikarana krimijashirorogalakShaNam (7) · Śloka 7

निस्तुद्यते यस्य शिरोऽतिमात्रं सम्भक्ष्यमाणं स्फुरतीव चान्तः | घ्राणाच्च गच्छेत् सलिलं सपूयं शिरोभितापः क्रिमिभिः स घोरः ||७|| (सु. उ. तं. अ. २५) |

Adhikarana sUryAvartalakShaNam (8) · Śloka 8

सूर्योदयं या प्रति मन्दमन्दमक्षिभ्रुवं रुक् समुपैति गाढा | विवर्धते चांशुमता सहैव सूर्यापवृत्तौ विनिवर्तते च | सर्वात्मकं कष्टतमं विकारं सूर्यापवर्तं तमुदाहरन्ति ||८|| (सु. उ. तं. अ. २५) |

Adhikarana anantavAtalakShaNam (9-10) · Śloka 10

दोषास्तु दुष्टास्त्रय एव मन्यां सम्पीड्य घाटासु रुजां सुतीव्राम् | कुर्वन्ति योऽक्षिभ्रुवि शङ्खदेशे स्थितिं करोत्याशु विशेषतस्तु ||९|| गण्डस्य पार्श्वे तु करोति कम्पं हनुग्रहं लोचनजांश्च रोगान् | अनन्तवातं तमुदाहरन्ति दोषत्रयोत्थं शिरसो विकारम् ||१०|| (सु. उ. तं. अ. २५) |

Adhikarana ardhAvabhedalakShaNam (11-13) · Śloka 13

रूक्षाशनात्यध्यशनप्राग्वातावश्यमैथुनैः | वेगसन्धारणायासव्यायामैः कुपितोऽनिलः ||११|| केवलः सकफो वाऽर्धं गृहीत्वा शिरसो बली | मन्याभ्रूशङ्खकर्णाक्षिललाटार्धेऽतिवेदनाम् ||१२|| शस्त्रारणिनिभां कुर्यात्तीव्रां सोऽर्धावभेदकः | नयनं वाऽथवा श्रोत्रमतिवृद्धो विनाशयेत् ||१३||

Adhikarana sha~gkhakasya samprAptipUrvakaM lakShaNam (14-15) · Śloka 15

रक्तपित्तानिला दुष्टाः शङ्खदेशे विमूर्छिताः | तीव्ररुग्दाहरागं हि शोथं कुर्वन्ति दारुणम् ||१४|| स शिरो विषवद्वेगी निरुन्ध्याशु गलं तथा | त्रिरात्राज्जीवितं हन्ति शङ्खको नामतः परम् | त्र्यहाज्जीवति भैषज्यं प्रत्याख्याय समाचरेत् ||१५||

Adhikarana puShpikA · Śloka 60

इति श्रीमाधवकरविचिते माधवनिदाने शिरोरोगनिदानं समाप्तम् ||६०||