Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാത ആതുരോപദ്രവചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
View original
अथात आतुरोपद्रवचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
39. āturōpadravacikitsitam
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
സ്നേഹപീതസ്യ വാന്തസ്യ വിരിക്തസ്യ സ്രുതാസൃജഃ | നിരൂഢസ്യ ച കായാഗ്നിര്മന്ദോ ഭവതി ദേഹിനഃ ||൩|| സോऽന്നൈരത്യര്ഥഗുരുഭിരുപയുക്തൈഃ പ്രശാമ്യതി | അല്പോ മഹദ്ഭിര്ബഹുഭിശ്ഛാദിതോऽഗ്നിരിവേന്ധനൈഃ ||൪|| സ ചാല്പൈര്ലഘുഭിശ്ചാന്നൈരുപയുക്തൈര്വിവര്ധതേ | കാഷ്ഠൈരണുഭിരല്പൈശ്ച സന്ധുക്ഷിത ഇവാനലഃ ||൫||
View original
स्नेहपीतस्य वान्तस्य विरिक्तस्य स्रुतासृजः | निरूढस्य च कायाग्निर्मन्दो भवति देहिनः ||३|| सोऽन्नैरत्यर्थगुरुभिरुपयुक्तैः प्रशाम्यति | अल्पो महद्भिर्बहुभिश्छादितोऽग्निरिवेन्धनैः ||४|| स चाल्पैर्लघुभिश्चान्नैरुपयुक्तैर्विवर्धते | काष्ठैरणुभिरल्पैश्च सन्धुक्षित इवानलः ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (6) · Śloka 6
ഹൃതദോഷപ്രമാണേന സദാऽऽഹാരവിധിഃ സ്മൃതഃ |൬|
View original
हृतदोषप्रमाणेन सदाऽऽहारविधिः स्मृतः |६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (6) · Śloka 7
ത്രീണി ചാത്ര പ്രമാണാനി പ്രസ്ഥോऽര്ധാഢകമാഢകമ് ||൬|| തത്രാവരം പ്രസ്ഥമാത്രം ദ്വേ ശേഷേ മധ്യമോത്തമേ |൭|
View original
त्रीणि चात्र प्रमाणानि प्रस्थोऽर्धाढकमाढकम् ||६|| तत्रावरं प्रस्थमात्रं द्वे शेषे मध्यमोत्तमे |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (7-11) · Śloka 12
പ്രസ്ഥേ പരിസ്രുതേ ദേയാ യവാഗൂഃ സ്വല്പതണ്ഡുലാ ||൭|| ദ്വേ ചൈവാര്ധാഢകേ ദേയേ തിസ്രശ്ചാപ്യാഢകേ ഗതേ | വിലേപീമുചിതാദ്ഭക്താച്ചതുര്ഥാംശകൃതാം തതഃ ||൮|| ദദ്യാദുക്തേന വിധിനാ ക്ലിന്നസിക്ഥാമപിച്ഛിലാമ് | അസ്നിഗ്ധലവണം സ്വച്ഛമുദ്ഗയൂഷയുതം തതഃ ||൯|| അംശദ്വയപ്രമാണേന ദദ്യാത് സുസ്വിന്നമോദനമ് | തതസ്തു കൃതസഞ്ജ്ഞേന ഹൃദ്യേനേന്ദ്രിയബോധിനാ ||൧൦|| ത്രീനംശാന് വിതരേദ്ഭോക്തുമാതുരായൌദനം മൃദു | തതോ യഥോചിതം ഭക്തം ഭോക്തുമസ്മൈ വിചക്ഷണഃ ||൧൧|| ലാവൈണഹരിണാദീനാം രസൈര്ദദ്യാത് സുസംസ്കൃതൈഃ |൧൨|
View original
प्रस्थे परिस्रुते देया यवागूः स्वल्पतण्डुला ||७|| द्वे चैवार्धाढके देये तिस्रश्चाप्याढके गते | विलेपीमुचिताद्भक्ताच्चतुर्थांशकृतां ततः ||८|| दद्यादुक्तेन विधिना क्लिन्नसिक्थामपिच्छिलाम् | अस्निग्धलवणं स्वच्छमुद्गयूषयुतं ततः ||९|| अंशद्वयप्रमाणेन दद्यात् सुस्विन्नमोदनम् | ततस्तु कृतसञ्ज्ञेन हृद्येनेन्द्रियबोधिना ||१०|| त्रीनंशान् वितरेद्भोक्तुमातुरायौदनं मृदु | ततो यथोचितं भक्तं भोक्तुमस्मै विचक्षणः ||११|| लावैणहरिणादीनां रसैर्दद्यात् सुसंस्कृतैः |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (12) · Śloka 13
ഹീനമധ്യോത്തമേഷ്വേഷു വിരേകേഷു പ്രകീര്തിതഃ ||൧൨|| ഏകദ്വിത്രിഗുണഃ സമ്യഗാഹാരസ്യ ക്രമസ്ത്വയമ് |൧൩|
View original
हीनमध्योत्तमेष्वेषु विरेकेषु प्रकीर्तितः ||१२|| एकद्वित्रिगुणः सम्यगाहारस्य क्रमस्त्वयम् |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (13) · Śloka 14
കഫപിത്താധികാന്മദ്യനിത്യാന് ഹീനവിശോധിതാന് ||൧൩|| പേയാऽഭിഷ്യന്ദയേത്തേഷാം തര്പണാദിക്രമോ ഹിതഃ |൧൪|
View original
कफपित्ताधिकान्मद्यनित्यान् हीनविशोधितान् ||१३|| पेयाऽभिष्यन्दयेत्तेषां तर्पणादिक्रमो हितः |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (14) · Śloka 15
വേദനാലാഭനിയമശോകവൈചിത്ത്യഹേതുഭിഃ ||൧൪|| നരാനുപോഷിതാംശ്ചാപി വിരിക്തവദുപാചരേത് |൧൫|
View original
वेदनालाभनियमशोकवैचित्त्यहेतुभिः ||१४|| नरानुपोषितांश्चापि विरिक्तवदुपाचरेत् |१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (15-16) · Śloka 16
ആഢകാര്ധാഢകപ്രസ്ഥസങ്ഖ്യാ ഹ്യേഷാ വിരേചനേ ||൧൫|| ശ്ലേഷ്മാന്തത്വാദ്വിരേകസ്യ ന താമിച്ഛതി തദ്വിദഃ | ഏകോ വിരേകഃ ശ്ലേഷ്മാന്തോ ന ദ്വിതീയോऽസ്തി കശ്ചന ||൧൬||
View original
आढकार्धाढकप्रस्थसङ्ख्या ह्येषा विरेचने ||१५|| श्लेष्मान्तत्वाद्विरेकस्य न तामिच्छति तद्विदः | एको विरेकः श्लेष्मान्तो न द्वितीयोऽस्ति कश्चन ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (17-18) · Śloka 18
ബലം യത്ത്രിവിധം പ്രോക്തമതസ്തത്ര ക്രമസ്ത്രിധാ | തത്രാനുക്രമമേകം തു ബലസ്ഥഃ സകൃദാചരേത് ||൧൭|| ദ്വിരാചരേന്മധ്യബലസ്ത്രീന് വാരാന് ദുര്ബലസ്തഥാ | കേചിദേവം ക്രമം പ്രാഹുര്മന്ദമധ്യോത്തമാഗ്നിഷു ||൧൮||
View original
बलं यत्त्रिविधं प्रोक्तमतस्तत्र क्रमस्त्रिधा | तत्रानुक्रममेकं तु बलस्थः सकृदाचरेत् ||१७|| द्विराचरेन्मध्यबलस्त्रीन् वारान् दुर्बलस्तथा | केचिदेवं क्रमं प्राहुर्मन्दमध्योत्तमाग्निषु ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (19-20) · Śloka 20
സംസര്ഗേണ വിവൃദ്ധേऽഗ്നൌ ദോഷകോപഭയാദ്ഭജേത് | പ്രാക് സ്വാദുതിക്തൌ സ്നിഗ്ധാമ്ലലവണാന് കടുകം തതഃ ||൧൯|| സ്വാദ്വമ്ലലവണാന് ഭൂയഃ സ്വാദുതിക്താവതഃ പരമ് | സ്നിഗ്ധരൂക്ഷാന് രസാംശ്ചൈവ വ്യത്യാസാത് സ്വസ്ഥവത്തതഃ ||൨൦||
View original
संसर्गेण विवृद्धेऽग्नौ दोषकोपभयाद्भजेत् | प्राक् स्वादुतिक्तौ स्निग्धाम्ललवणान् कटुकं ततः ||१९|| स्वाद्वम्ललवणान् भूयः स्वादुतिक्तावतः परम् | स्निग्धरूक्षान् रसांश्चैव व्यत्यासात् स्वस्थवत्ततः ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (21) · Śloka 21
കേവലം സ്നേഹപീതോ വാ വാന്തോ യശ്ചാപി കേവലമ് | സ സപ്തരാത്രം മനുജോ ഭുഞ്ജീത ലഘു ഭോജനമ് ||൨൧||
View original
केवलं स्नेहपीतो वा वान्तो यश्चापि केवलम् | स सप्तरात्रं मनुजो भुञ्जीत लघु भोजनम् ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (22) · Śloka 22
കൃതഃ സിരാവ്യധോ യസ്യ കൃതം യസ്യ ച ശോധനമ് | സ നാ പരിഹരേന്മാസം യാവദ്വാ ബലവാന് ഭവേത് ||൨൨||
View original
कृतः सिराव्यधो यस्य कृतं यस्य च शोधनम् | स ना परिहरेन्मासं यावद्वा बलवान् भवेत् ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (23) · Śloka 23
ത്ര്യഹം ത്ര്യഹം പരിഹരേദേകൈകം ബസ്തിമാതുരഃ | തൃതീയേ തു പരീഹാരേ യഥായോഗം സമാചരേത് ||൨൩||
View original
त्र्यहं त्र्यहं परिहरेदेकैकं बस्तिमातुरः | तृतीये तु परीहारे यथायोगं समाचरेत् ||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (24) · Śloka 24
തൈലപൂര്ണാമമൃദ്ഭാണ്ഡസധര്മാണോ വ്രണാതുരാഃ | സ്നിഗ്ധശുദ്ധാക്ഷിരോഗാര്താ ജ്വരാതീസാരിണശ്ച യേ ||൨൪||
View original
तैलपूर्णाममृद्भाण्डसधर्माणो व्रणातुराः | स्निग्धशुद्धाक्षिरोगार्ता ज्वरातीसारिणश्च ये ||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (25-37) · Śloka 37
ക്രുധ്യതഃ കുപിതം പിത്തം കുര്യാത്താംസ്താനുപദ്രവാന് | ആയാസ്യതഃ ശോചതോ വാ ചിത്തം വിഭ്രമമൃച്ഛതി ||൨൫|| മൈഥുനോപഗമാദ്ധോരാന് വ്യാധീനാപ്നോതി ദുര്മതിഃ | ആക്ഷേപകം പക്ഷഘാതമങ്ഗപ്രഗ്രഹമേവ ച ||൨൬|| ഗുഹ്യപ്രദേശേ ശ്വയഥും കാസശ്വാസൌ ച ദാരുണൌ | രുധിരം ശുക്രവച്ചാപി സരജസ്കം പ്രവര്തതേ ||൨൭|| ലഭതേ ച ദിവാസ്വപ്നാത്താംസ്താന് വ്യാധീന് കഫാത്മകാന് | പ്ലീഹോദരം പ്രതിശ്യായം പാണ്ഡുതാം ശ്വയഥും ജ്വരമ് ||൨൮|| മോഹം സദനമങ്ഗാനാമവിപാകം തഥാऽരുചിമ് | തമസാ ചാഭിഭൂതസ്തു സ്വപ്നമേവാഭിനന്ദതി ||൨൯|| ഉച്ചൈഃ സമ്ഭാഷണാദ്വായുഃ ശിരസ്യാപാദയേദ്രുജമ് | ആന്ധ്യം ജാഡ്യമജിഘ്രത്വം ബാധിര്യം മൂകതാം തഥാ ||൩൦|| ഹനുമോക്ഷമധീമന്ഥമര്ദിതം ച സുദാരുണമ് | നേത്രസ്തമ്ഭം നിമേഷം വാ തൃഷ്ണാം കാസം പ്രജാഗരമ് ||൩൧|| ലഭതേ ദന്തചാലം ച താംസ്താംശ്ചാന്യാനുപദ്രവാന് | യാനയാനേന ലഭതേ ഛര്ദിമൂര്ച്ഛാഭ്രമക്ലമാന് ||൩൨|| തഥൈവാങ്ഗഗ്രഹം ഘോരമിന്ദ്രിയാണാം ച വിഭ്രമമ് | ചിരാസനാത്തഥാ സ്ഥാനാച്ഛ്രോണ്യാം ഭവതി വേദനാ ||൩൩|| അതിചങ്ക്രമണാദ്വായുര്ജങ്ഘയോഃ കുരുതേ രുജഃ | സക്ഥിപ്രശോഷം ശോഫം വാ പാദഹര്ഷമഥാപി വാ ||൩൪|| ശീതസമ്ഭോഗതോയാനാം സേവാ മാരുതവൃദ്ധയേ | തതോऽങ്ഗമര്ദവിഷ്ടമ്ഭശൂലാധ്മാനപ്രവേപകാഃ ||൩൫|| വാതാതപാഭ്യാം വൈവര്ണ്യം ജ്വരം ചാപി സമാപ്നുയാത് | വിരുദ്ധാധ്യശനാന്മൃത്യും വ്യാധിം വാ ഘോരമൃച്ഛതി ||൩൬|| അസാത്മ്യഭോജനം ഹന്യാദ്ബലവര്ണമസംശയമ് | അനാത്മവന്തഃ പശുവദ്ഭുഞ്ജതേ യേऽപ്രമാണതഃ | രോഗാനീകസ്യ തേ മൂലമജീര്ണം പ്രാപ്നുവന്തി ഹി ||൩൭||
View original
क्रुध्यतः कुपितं पित्तं कुर्यात्तांस्तानुपद्रवान् | आयास्यतः शोचतो वा चित्तं विभ्रममृच्छति ||२५|| मैथुनोपगमाद्धोरान् व्याधीनाप्नोति दुर्मतिः | आक्षेपकं पक्षघातमङ्गप्रग्रहमेव च ||२६|| गुह्यप्रदेशे श्वयथुं कासश्वासौ च दारुणौ | रुधिरं शुक्रवच्चापि सरजस्कं प्रवर्तते ||२७|| लभते च दिवास्वप्नात्तांस्तान् व्याधीन् कफात्मकान् | प्लीहोदरं प्रतिश्यायं पाण्डुतां श्वयथुं ज्वरम् ||२८|| मोहं सदनमङ्गानामविपाकं तथाऽरुचिम् | तमसा चाभिभूतस्तु स्वप्नमेवाभिनन्दति ||२९|| उच्चैः सम्भाषणाद्वायुः शिरस्यापादयेद्रुजम् | आन्ध्यं जाड्यमजिघ्रत्वं बाधिर्यं मूकतां तथा ||३०|| हनुमोक्षमधीमन्थमर्दितं च सुदारुणम् | नेत्रस्तम्भं निमेषं वा तृष्णां कासं प्रजागरम् ||३१|| लभते दन्तचालं च तांस्तांश्चान्यानुपद्रवान् | यानयानेन लभते छर्दिमूर्च्छाभ्रमक्लमान् ||३२|| तथैवाङ्गग्रहं घोरमिन्द्रियाणां च विभ्रमम् | चिरासनात्तथा स्थानाच्छ्रोण्यां भवति वेदना ||३३|| अतिचङ्क्रमणाद्वायुर्जङ्घयोः कुरुते रुजः | सक्थिप्रशोषं शोफं वा पादहर्षमथापि वा ||३४|| शीतसम्भोगतोयानां सेवा मारुतवृद्धये | ततोऽङ्गमर्दविष्टम्भशूलाध्मानप्रवेपकाः ||३५|| वातातपाभ्यां वैवर्ण्यं ज्वरं चापि समाप्नुयात् | विरुद्धाध्यशनान्मृत्युं व्याधिं वा घोरमृच्छति ||३६|| असात्म्यभोजनं हन्याद्बलवर्णमसंशयम् | अनात्मवन्तः पशुवद्भुञ्जते येऽप्रमाणतः | रोगानीकस्य ते मूलमजीर्णं प्राप्नुवन्ति हि ||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (38) · Śloka 38
വ്യാപദാം കാരണം വീക്ഷ്യ വ്യാപത്സ്വേതാസു ബുദ്ധിമാന് | പ്രയതേതാതുരാരോഗ്യേ പ്രത്യനീകേന ഹേതുനാ ||൩൮||
View original
व्यापदां कारणं वीक्ष्य व्यापत्स्वेतासु बुद्धिमान् | प्रयतेतातुरारोग्ये प्रत्यनीकेन हेतुना ||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (39) · Śloka 39
വിരിക്തവാന്തൈര്ഹരിണൈണലാവകാഃ ശശശ്ച സേവ്യഃ സമയൂരതിത്തിരീഃ | സഷഷ്ടികാശ്ചൈവ പുരാണശാലയസ്തഥൈവ മുദ്ഗാ ലഘു യച്ച കീര്തിതമ് ||൩൯||
View original
विरिक्तवान्तैर्हरिणैणलावकाः शशश्च सेव्यः समयूरतित्तिरीः | सषष्टिकाश्चैव पुराणशालयस्तथैव मुद्गा लघु यच्च कीर्तितम् ||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 39
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ ആതുരോപദ്രവചികിത്സിതം നാമൈകോനചത്വാരിംശോऽധ്യായഃ ||൩൯||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने आतुरोपद्रवचिकित्सितं नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ||३९||
🔊 Audio coming soon