Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
অথাতোঽন্নপানবিধিমধ্যাযং ব্যাখ্যাস্যামঃ ||১|| যথোবাচ ভগবান্ ধন্বন্তরিঃ ||২||
View original
अथातोऽन्नपानविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
অথাতোঽন্নপানবিধিমধ্যাযং ব্যাখ্যাস্যামঃ ||১|| যথোবাচ ভগবান্ ধন্বন্তরিঃ ||২||
अथातोऽन्नपानविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ধন্বন্তরিমভিবাদ্য সুশ্রুত উবাচ- প্রাগভিহিতঃ ‘প্রাণিনাং পুনর্মূলমাহারো বলবর্ণৌজসাং চ, স ষট্সু রসেষ্বাযত্তঃ, রসাঃ পুনর্দ্রব্যাশ্রযিণঃ,’ দ্রব্যরসগুণবীর্যবিপাকনিমিত্তে চ ক্ষযবৃদ্ধী দোষাণাং সাম্যং চ, ব্রহ্মাদেরপি চ লোকস্যাহারঃ স্থিত্যুত্পত্তিবিনাশহেতুঃ, আহারাদেবাভিবৃদ্ধির্বলমারোগ্যং বর্ণেন্দ্রিযপ্রসাদশ্চ, তথা হ্যাহারবৈষম্যাদস্বাস্থ্যং; তস্যাশিতপীতলীঢখাদিতস্য নানাদ্রব্যাত্মকস্যানেকবিধবিকল্পস্যানেকবিধপ্রভাবস্য পৃথক্ পৃথগ্দ্রব্যরসগুণবীর্যবিপাককর্মাণীচ্ছামি জ্ঞাতুং, ন হ্যনববুদ্ধস্বভাবা ভিষজঃ স্বস্থানুবৃত্তিং রোগনিগ্রহণং চ কর্তুং সমর্থাঃ; আহারাযত্তাশ্চ সর্বপ্রাণিনো যস্মাত্তস্মাদন্নপানবিধিমুপদিশতু মে ভগবানিত্যুক্তঃ প্রোবাচ ভগবান্ ধন্বন্তরিঃ- অথ খলু বত্স সুশ্রুত! যথাপ্রশ্নমুচ্যমানমুপধারযস্ব- ||৩||
धन्वन्तरिमभिवाद्य सुश्रुत उवाच- प्रागभिहितः ‘प्राणिनां पुनर्मूलमाहारो बलवर्णौजसां च, स षट्सु रसेष्वायत्तः, रसाः पुनर्द्रव्याश्रयिणः,’ द्रव्यरसगुणवीर्यविपाकनिमित्ते च क्षयवृद्धी दोषाणां साम्यं च, ब्रह्मादेरपि च लोकस्याहारः स्थित्युत्पत्तिविनाशहेतुः, आहारादेवाभिवृद्धिर्बलमारोग्यं वर्णेन्द्रियप्रसादश्च, तथा ह्याहारवैषम्यादस्वास्थ्यं; तस्याशितपीतलीढखादितस्य नानाद्रव्यात्मकस्यानेकविधविकल्पस्यानेकविधप्रभावस्य पृथक् पृथग्द्रव्यरसगुणवीर्यविपाककर्माणीच्छामि ज्ञातुं, न ह्यनवबुद्धस्वभावा भिषजः स्वस्थानुवृत्तिं रोगनिग्रहणं च कर्तुं समर्थाः; आहारायत्ताश्च सर्वप्राणिनो यस्मात्तस्मादन्नपानविधिमुपदिशतु मे भगवानित्युक्तः प्रोवाच भगवान् धन्वन्तरिः- अथ खलु वत्स सुश्रुत! यथाप्रश्नमुच्यमानमुपधारयस्व- ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
তত্র, লোহিতশালিকলমকর্দমকপাণ্ডুকসুগন্ধকশকুনাহৃতপুষ্পাণ্ডকপুণ্ডরীকমহাশালিশীতভীরুকরোধ্রপুষ্পক- দীর্ঘশূককাঞ্চনকমহিষমহাশূকহাযনকদূষকমহাদূষকপ্রভৃতযঃ শালযঃ ||৪||
तत्र, लोहितशालिकलमकर्दमकपाण्डुकसुगन्धकशकुनाहृतपुष्पाण्डकपुण्डरीकमहाशालिशीतभीरुकरोध्रपुष्पक- दीर्घशूककाञ्चनकमहिषमहाशूकहायनकदूषकमहादूषकप्रभृतयः शालयः ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
মধুরা বীর্যতঃ শীতা লঘুপাকা বলাবহাঃ | পিত্তঘ্নাল্পানিলকফাঃ স্নিগ্ধা বদ্ধাল্পবর্চসঃ ||৫||
मधुरा वीर्यतः शीता लघुपाका बलावहाः | पित्तघ्नाल्पानिलकफाः स्निग्धा बद्धाल्पवर्चसः ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 7
তেষাং লোহিতকঃ শ্রেষ্ঠো দোষঘ্নঃ শুক্রমূত্রলঃ | চক্ষুষ্যো বর্ণবলকৃত্ স্বর্যো হৃদ্যস্তৃষাপহঃ ||৬|| ব্রণ্যো জ্বরহরশ্চৈব সর্বদোষবিষাপহঃ |৭|
तेषां लोहितकः श्रेष्ठो दोषघ्नः शुक्रमूत्रलः | चक्षुष्यो वर्णबलकृत् स्वर्यो हृद्यस्तृषापहः ||६|| व्रण्यो ज्वरहरश्चैव सर्वदोषविषापहः |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
তস্মাদল্পান্তরগুণাঃ ক্রমশঃ শালযোঽবরাঃ ||৭||
तस्मादल्पान्तरगुणाः क्रमशः शालयोऽवराः ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8-9) · Śloka 9
ষষ্টিককাঙ্গুকমুকুন্দকপীতকপ্রমোদককাকলকাসনপুষ্পকমহাষষ্টিকচূর্ণককুরবককেদারপ্রভৃতযঃ ষষ্টিকাঃ ||৮|| রসে পাকে চ মধুরাঃ শমনা বাতপিত্তযোঃ | শালীনাং চ গুণৈস্তুল্যা বৃংহণাঃ কফশুক্রলাঃ ||৯||
षष्टिककाङ्गुकमुकुन्दकपीतकप्रमोदककाकलकासनपुष्पकमहाषष्टिकचूर्णककुरवककेदारप्रभृतयः षष्टिकाः ||८|| रसे पाके च मधुराः शमना वातपित्तयोः | शालीनां च गुणैस्तुल्या बृंहणाः कफशुक्रलाः ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (10) · Śloka 11
ষষ্টিকঃ প্রবরস্তেষাং কষাযানুরসো লঘুঃ | মৃদুঃ স্নিগ্ধস্ত্রিদোষঘ্নঃ স্থৈর্যকৃদ্বলবর্ধনঃ ||১০|| বিপাকে মধুরো গ্রাহী তুল্যো লোহিতশালিভিঃ |১১|
षष्टिकः प्रवरस्तेषां कषायानुरसो लघुः | मृदुः स्निग्धस्त्रिदोषघ्नः स्थैर्यकृद्बलवर्धनः ||१०|| विपाके मधुरो ग्राही तुल्यो लोहितशालिभिः |११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
শেষাস্ত্বল্পান্তরাস্তস্মাত্ ষষ্টিকাঃ ক্রমশো গুণৈঃ ||১১||
शेषास्त्वल्पान्तरास्तस्मात् षष्टिकाः क्रमशो गुणैः ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
কৃষ্ণব্রীহিশালামুখজতুমুখনন্দীমুখলাবাক্ষকত্বরিতককুক্কুটাণ্ডকপারাবতকপাটলপ্রভৃতযো ব্রীহযঃ ||১২||
कृष्णव्रीहिशालामुखजतुमुखनन्दीमुखलावाक्षकत्वरितककुक्कुटाण्डकपारावतकपाटलप्रभृतयो व्रीहयः ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
কষাযমধুরাঃ পাকেঽমধুরা বীর্যতোঽহিমাঃ | অল্পাভিষ্যন্দিনস্তুল্যাঃ ষষ্টিকৈর্বদ্ধবর্চসঃ ||১৩||
कषायमधुराः पाकेऽमधुरा वीर्यतोऽहिमाः | अल्पाभिष्यन्दिनस्तुल्याः षष्टिकैर्बद्धवर्चसः ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
কৃষ্ণব্রীহির্বরস্তেষাং কষাযানুরসো লঘুঃ | তস্মাদল্পান্তরগুণাঃ ক্রমশো ব্রীহযোঽপরে ||১৪||
कृष्णव्रीहिर्वरस्तेषां कषायानुरसो लघुः | तस्मादल्पान्तरगुणाः क्रमशो व्रीहयोऽपरे ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
দগ্ধাযামবনৌ জাতাঃ শালযো লঘুপাকিনঃ | কষাযা বদ্ধবিণ্মূত্রা রূক্ষাঃ শ্লেষ্মাপকর্ষণাঃ ||১৫||
दग्धायामवनौ जाताः शालयो लघुपाकिनः | कषाया बद्धविण्मूत्रा रूक्षाः श्लेष्मापकर्षणाः ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
স্থলজাঃ কফপিত্তঘ্নাঃ কষাযাঃ কটুকান্বযাঃ | কিঞ্চিত্সতিক্তমধুরাঃ পবনানলবর্ধনাঃ ||১৬||
स्थलजाः कफपित्तघ्नाः कषायाः कटुकान्वयाः | किञ्चित्सतिक्तमधुराः पवनानलवर्धनाः ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
কৈদারা মধুরা বৃষ্যা বল্যাঃ পিত্তনিবর্হণাঃ | ঈষত্কষাযাল্পমলা গুরবঃ কফশুক্রলাঃ ||১৭||
कैदारा मधुरा वृष्या बल्याः पित्तनिबर्हणाः | ईषत्कषायाल्पमला गुरवः कफशुक्रलाः ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
রোপ্যাতিরোপ্যা লঘবঃ শীঘ্রপাকা গুণোত্তরাঃ | অদাহিনো দোষহরা বল্যা মূত্রবিবর্ধনাঃ ||১৮||
रोप्यातिरोप्या लघवः शीघ्रपाका गुणोत्तराः | अदाहिनो दोषहरा बल्या मूत्रविवर्धनाः ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (19) · Śloka 19
শালযশ্ছিন্নরূঢা যে রূক্ষাস্তে বদ্ধবর্চসঃ | তিক্তাঃ কষাযাঃ পিত্তঘ্না লঘুপাকাঃ কফাপহাঃ ||১৯||
शालयश्छिन्नरूढा ये रूक्षास्ते बद्धवर्चसः | तिक्ताः कषायाः पित्तघ्ना लघुपाकाः कफापहाः ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (20) · Śloka 20
বিস্তরেণাযমুদ্দিষ্টঃ শালিবর্গো হিতাহিতঃ |২০| ইতি শালিবর্গঃ |
विस्तरेणायमुद्दिष्टः शालिवर्गो हिताहितः |२०| इति शालिवर्गः |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (20) · Śloka 20
অথ কুধান্যবর্গঃ | তদ্বত্ কুধান্যমুদ্গাদিমাষাদীনাং চ বক্ষ্যতে ||২০||
अथ कुधान्यवर्गः | तद्वत् कुधान्यमुद्गादिमाषादीनां च वक्ष्यते ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (21) · Śloka 21
কোরদূষকশ্যামাকনীবারশান্তনুবরকোদ্দালকপ্রিযঙ্গুমধূলিকানন্দীমুখী- কুরুবিন্দগবেধুকসরবরুকতোদ(য)পর্ণীমুকুন্দকবেণুযবপ্রভৃতযঃ কুধান্যবিশেষাঃ ||২১||
कोरदूषकश्यामाकनीवारशान्तनुवरकोद्दालकप्रियङ्गुमधूलिकानन्दीमुखी- कुरुविन्दगवेधुकसरबरुकतोद(य)पर्णीमुकुन्दकवेणुयवप्रभृतयः कुधान्यविशेषाः ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (22-23) · Śloka 23
উষ্ণাঃ কষাযমধুরা রূক্ষাঃ কটুবিপাকিনঃ | শ্লেষ্মঘ্না বদ্ধনিস্যন্দা বাতপিত্তপ্রকোপণাঃ ||২২|| কষাযমধুরস্তেষাং শীতঃ পিত্তাপহঃ স্মৃতঃ | কোদ্রবশ্চ সনীবারঃ শ্যামাকশ্চ সশান্তনুঃ ||২৩||
उष्णाः कषायमधुरा रूक्षाः कटुविपाकिनः | श्लेष्मघ्ना बद्धनिस्यन्दा वातपित्तप्रकोपणाः ||२२|| कषायमधुरस्तेषां शीतः पित्तापहः स्मृतः | कोद्रवश्च सनीवारः श्यामाकश्च सशान्तनुः ||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (24) · Śloka 24
কৃষ্ণা রক্তাশ্চ পীতাশ্চ শ্বেতাশ্চৈব প্রিযঙ্গবঃ | যথোত্তরং প্রধানাঃ স্যূ রূক্ষাঃ কফহরাঃ স্মৃতাঃ ||২৪||
कृष्णा रक्ताश्च पीताश्च श्वेताश्चैव प्रियङ्गवः | यथोत्तरं प्रधानाः स्यू रूक्षाः कफहराः स्मृताः ||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (25) · Śloka 25
মধূলী মধুরা শীতা স্নিগ্ধা নন্দীমুখী তথা |২৫|
मधूली मधुरा शीता स्निग्धा नन्दीमुखी तथा |२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (25) · Śloka 25
বিশোষী তত্র ভূযিষ্ঠং বরুকঃ সমুকুন্দকঃ ||২৫||
विशोषी तत्र भूयिष्ठं वरुकः समुकुन्दकः ||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (26) · Śloka 26
রূক্ষা বেণুযবা জ্ঞেযা বীর্যোষ্ণা কটুপাকিনঃ | বদ্ধমূত্রাঃ কফহরাঃ কষাযা বাতকোপনাঃ ||২৬||
रूक्षा वेणुयवा ज्ञेया वीर्योष्णा कटुपाकिनः | बद्धमूत्राः कफहराः कषाया वातकोपनाः ||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (27) · Śloka 27
মুদ্গবনমুদ্গকলাযমকুষ্ঠমসূরমঙ্গল্যচণকসতীনত্রিপুটকহরেণ্বাঢকীপ্রভৃতযো বৈদলাঃ ||২৭||
मुद्गवनमुद्गकलायमकुष्ठमसूरमङ्गल्यचणकसतीनत्रिपुटकहरेण्वाढकीप्रभृतयो वैदलाः ||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (28) · Śloka 28
কষাযমধুরাঃ শীতাঃ কটুপাকা মরুত্করাঃ | বদ্ধমূত্রপুরীষাশ্চ পিত্তশ্লেষ্মহরাস্তথা ||২৮||
कषायमधुराः शीताः कटुपाका मरुत्कराः | बद्धमूत्रपुरीषाश्च पित्तश्लेष्महरास्तथा ||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (29) · Śloka 29
নাত্যর্থং বাতলাস্তেষু মুদ্গা দৃষ্টিপ্রসাদনাঃ | প্রধানা হরিতাস্তত্র বন্যা মুদ্গসমাঃ স্মৃতাঃ ||২৯||
नात्यर्थं वातलास्तेषु मुद्गा दृष्टिप्रसादनाः | प्रधाना हरितास्तत्र वन्या मुद्गसमाः स्मृताः ||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (30) · Śloka 30
বিপাকে মধুরাঃ প্রোক্তা মসূরা বদ্ধবর্চসঃ |৩০|
विपाके मधुराः प्रोक्ता मसूरा बद्धवर्चसः |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (30) · Śloka 30
মকুষ্ঠকাঃ কৃমিকরাঃ... |৩০|
मकुष्ठकाः कृमिकराः... |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (30) · Śloka 30
... কলাযাঃ প্রচুরানিলাঃ ||৩০||
... कलायाः प्रचुरानिलाः ||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (31) · Śloka 31
আঢকী কফপিত্তঘ্নী নাতিবাতপ্রকোপণী |৩১|
आढकी कफपित्तघ्नी नातिवातप्रकोपणी |३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 33 (31-32) · Śloka 32
বাতলাঃ শীতমধুরাঃ সকষাযা বিরূক্ষণাঃ ||৩১|| কফশোণিতপিত্তঘ্নাশ্চণকাঃ পুংস্ত্বনাশনাঃ | ত এব ঘৃতসংযুক্তাস্ত্রিদোষশমনাঃ পরম্ ||৩২||
वातलाः शीतमधुराः सकषाया विरूक्षणाः ||३१|| कफशोणितपित्तघ्नाश्चणकाः पुंस्त्वनाशनाः | त एव घृतसंयुक्तास्त्रिदोषशमनाः परम् ||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 34 (33) · Śloka 33
হরেণবঃ সতীনাশ্চ বিজ্ঞেযা বদ্ধবর্চসঃ |৩৩|
हरेणवः सतीनाश्च विज्ञेया बद्धवर्चसः |३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 35 (33) · Śloka 33
ঋতে মুদ্গমসূরাভ্যামন্যে ত্বাধ্মানকারকাঃ ||৩৩||
ऋते मुद्गमसूराभ्यामन्ये त्वाध्मानकारकाः ||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 36 (34) · Śloka 34
মাষো গুরুর্ভিন্নপুরীষমূত্রঃ স্নিগ্ধোষ্ণবৃষ্যো মধুরোঽনিলঘ্নঃ | সন্তর্পণঃ স্তন্যকরো বিশেষাদ্বলপ্রদঃ শুক্রকফাবহশ্চ ||৩৪||
माषो गुरुर्भिन्नपुरीषमूत्रः स्निग्धोष्णवृष्यो मधुरोऽनिलघ्नः | सन्तर्पणः स्तन्यकरो विशेषाद्बलप्रदः शुक्रकफावहश्च ||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 37 (35) · Śloka 35
কষাযভাবান্ন পুরীষভেদী ন মূত্রলো নৈব কফস্য কর্তা | স্বাদুর্বিপাকে মধুরোঽলসান্দ্রঃ সন্তর্পণঃ স্তন্যরুচিপ্রদশ্চ ||৩৫||
कषायभावान्न पुरीषभेदी न मूत्रलो नैव कफस्य कर्ता | स्वादुर्विपाके मधुरोऽलसान्द्रः सन्तर्पणः स्तन्यरुचिप्रदश्च ||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 38 (36) · Śloka 36
মাষৈঃ সমানং ফলমাত্মগুপ্তমুক্তং চ কাকাণ্ডফলং তথৈব |৩৬|
माषैः समानं फलमात्मगुप्तमुक्तं च काकाण्डफलं तथैव |३६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 39 (36) · Śloka 36
আরণ্যমাষা গুণতঃ প্রদিষ্টা রূক্ষাঃ কষাযা অবিদাহিনশ্চ ||৩৬||
आरण्यमाषा गुणतः प्रदिष्टा रूक्षाः कषाया अविदाहिनश्च ||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 40 (37) · Śloka 37
উষ্ণঃ কুলত্থো রসতঃ কষাযঃ কটুর্বিপাকে কফমারুতঘ্নঃ | শুক্রাশ্মরীগুল্মনিষূদনশ্চ সাঙ্গ্রাহিকঃ পীনসকাসহন্তা ||৩৭||
उष्णः कुलत्थो रसतः कषायः कटुर्विपाके कफमारुतघ्नः | शुक्राश्मरीगुल्मनिषूदनश्च साङ्ग्राहिकः पीनसकासहन्ता ||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 41 (38) · Śloka 38
আনাহমেদোগুদকীলহিক্কাশ্বাসাপহঃ শোণিতপিত্তকৃচ্চ | কফস্য হন্তা নযনামযঘ্নো বিশেষতো বন্যকুলত্থ উক্তঃ ||৩৮||
आनाहमेदोगुदकीलहिक्काश्वासापहः शोणितपित्तकृच्च | कफस्य हन्ता नयनामयघ्नो विशेषतो वन्यकुलत्थ उक्तः ||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 42 (39) · Śloka 40
ঈষত্কষাযো মধুরঃ সতিক্তঃ সাঙ্গ্রাহিকঃ পিত্তকরস্তথোষ্ণঃ | তিলো বিপাকে মধুরো বলিষ্ঠঃ স্নিগ্ধো ব্রণে লেপন এব পথ্যঃ ||৩৯|| দন্ত্যোঽগ্নিমেধাজননোঽল্পমূত্রস্ত্বচ্যোঽথ কেশ্যোঽনিলহা গুরুশ্চ |৪০|
ईषत्कषायो मधुरः सतिक्तः साङ्ग्राहिकः पित्तकरस्तथोष्णः | तिलो विपाके मधुरो बलिष्ठः स्निग्धो व्रणे लेपन एव पथ्यः ||३९|| दन्त्योऽग्निमेधाजननोऽल्पमूत्रस्त्वच्योऽथ केश्योऽनिलहा गुरुश्च |४०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 43 (40) · Śloka 40
তিলেষু সর্বেষ্বসিতঃ প্রধানো মধ্যঃ সিতো হীনতরাস্তথাঽন্যে ||৪০||
तिलेषु सर्वेष्वसितः प्रधानो मध्यः सितो हीनतरास्तथाऽन्ये ||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 44 (41-42) · Śloka 42
যবঃ কষাযো মধুরো হিমশ্চ কটুর্বিপাকে কফপিত্তহারী | ব্রণেষু পথ্যস্তিলবচ্চ নিত্যং প্রবদ্ধমূত্রো বহুবাতবর্চাঃ ||৪১|| স্থৈর্যাগ্নিমেধাস্বরবর্ণকৃচ্চ সপিচ্ছিলঃ স্থূলবিলেখনশ্চ | মেদোমরুত্তৃড্হরণোঽতিরূক্ষঃ প্রসাদনঃ শোণিতপিত্তযোশ্চ ||৪২||
यवः कषायो मधुरो हिमश्च कटुर्विपाके कफपित्तहारी | व्रणेषु पथ्यस्तिलवच्च नित्यं प्रबद्धमूत्रो बहुवातवर्चाः ||४१|| स्थैर्याग्निमेधास्वरवर्णकृच्च सपिच्छिलः स्थूलविलेखनश्च | मेदोमरुत्तृड्हरणोऽतिरूक्षः प्रसादनः शोणितपित्तयोश्च ||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 45 (43) · Śloka 43
এভির্গুণৈর্হীনতরৈস্তু কিঞ্চিদ্বিদ্যাদ্যবেভ্যোঽতিযবানশেষৈঃ |৪৩|
एभिर्गुणैर्हीनतरैस्तु किञ्चिद्विद्याद्यवेभ्योऽतियवानशेषैः |४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 46 (43) · Śloka 44
গোধূম উক্তো মধুরো গুরুশ্চ বল্যঃ স্থিরঃ শুক্ররুচিপ্রদশ্চ ||৪৩|| স্নিগ্ধোঽতিশীতোঽনিলপিত্তহন্তা সন্ধানকৃচ্ছ্লেষ্মকরঃ সরশ্চ |৪৪|
गोधूम उक्तो मधुरो गुरुश्च बल्यः स्थिरः शुक्ररुचिप्रदश्च ||४३|| स्निग्धोऽतिशीतोऽनिलपित्तहन्ता सन्धानकृच्छ्लेष्मकरः सरश्च |४४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 47 (44) · Śloka 45
রূক্ষঃ কষাযো বিষশোষশুক্রবলাসদৃষ্টিক্ষযকৃদ্বিদাহী ||৪৪|| কটুর্বিপাকে মধুরস্তু শিম্বঃ প্রভিন্নবিণ্মারুতপিত্তলশ্চ |৪৫|
रूक्षः कषायो विषशोषशुक्रबलासदृष्टिक्षयकृद्विदाही ||४४|| कटुर्विपाके मधुरस्तु शिम्बः प्रभिन्नविण्मारुतपित्तलश्च |४५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 48 (45) · Śloka 46
সিতাসিতাঃ পীতকরক্তবর্ণা ভবন্তি যেঽনেকবিধাস্তু শিম্বাঃ ||৪৫|| যথাদিতস্তে গুণতঃ প্রধানা জ্ঞেযাঃ কটূষ্ণা রসপাকযোশ্চ |৪৬|
सितासिताः पीतकरक्तवर्णा भवन्ति येऽनेकविधास्तु शिम्बाः ||४५|| यथादितस्ते गुणतः प्रधाना ज्ञेयाः कटूष्णा रसपाकयोश्च |४६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 49 (46) · Śloka 47
সহাদ্বযং মূলকজাশ্চ শিম্বাঃ কুশিম্বিবল্লীপ্রভবাস্তু শিম্বাঃ ||৪৬|| জ্ঞেযা বিপাকে মধুরা রসে চ বলপ্রদাঃ পিত্তনিবর্হণাশ্চ |৪৭|
सहाद्वयं मूलकजाश्च शिम्बाः कुशिम्बिवल्लीप्रभवास्तु शिम्बाः ||४६|| ज्ञेया विपाके मधुरा रसे च बलप्रदाः पित्तनिबर्हणाश्च |४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 50 (47) · Śloka 48
বিদাহবন্তশ্চ ভৃশং বিরূক্ষা বিষ্টভ্য জীর্যন্ত্যনিলপ্রদাশ্চ ||৪৭|| রুচিপ্রদাশ্চৈব সুদুর্জরাশ্চ সর্বে স্মৃতা বৈদলিকাস্তু শিম্বাঃ |৪৮|
विदाहवन्तश्च भृशं विरूक्षा विष्टभ्य जीर्यन्त्यनिलप्रदाश्च ||४७|| रुचिप्रदाश्चैव सुदुर्जराश्च सर्वे स्मृता वैदलिकास्तु शिम्बाः |४८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 51 (48-49) · Śloka 50
কটুর্বিপাকে কটুকঃ কফঘ্নো বিদাহিভাবাদহিতঃ কুসুম্ভঃ ||৪৮|| উষ্ণাঽতসী স্বাদুরসাঽনিলঘ্নী পিত্তোল্বণা স্যাত্ কটুকা বিপাকে | পাকে রসে চাপি কটুঃ প্রদিষ্টঃ সিদ্ধার্থকঃ শোণিতপিত্তকোপী ||৪৯|| তীক্ষ্ণোষ্ণরূক্ষঃ কফমারুতঘ্নস্তথাগুণশ্চাসিতসর্ষপোঽপি |৫০|
कटुर्विपाके कटुकः कफघ्नो विदाहिभावादहितः कुसुम्भः ||४८|| उष्णाऽतसी स्वादुरसाऽनिलघ्नी पित्तोल्बणा स्यात् कटुका विपाके | पाके रसे चापि कटुः प्रदिष्टः सिद्धार्थकः शोणितपित्तकोपी ||४९|| तीक्ष्णोष्णरूक्षः कफमारुतघ्नस्तथागुणश्चासितसर्षपोऽपि |५०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 52 (50) · Śloka 50
অনার্তবং ব্যাধিহতমপর্যাগতমেব চ | অভূমিজং নবং চাপি ন ধান্যং গুণবত্ স্মৃতম্ ||৫০||
अनार्तवं व्याधिहतमपर्यागतमेव च | अभूमिजं नवं चापि न धान्यं गुणवत् स्मृतम् ||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 53 (51) · Śloka 51
নবং ধান্যমভিষ্যন্দি লঘু সংবত্সরোষিতম্ |৫১|
नवं धान्यमभिष्यन्दि लघु संवत्सरोषितम् |५१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 54 (51) · Śloka 51
বিদাহি গুরু বিষ্টম্ভি বিরূঢং দৃষ্টিদূষণম্ ||৫১||
विदाहि गुरु विष्टम्भि विरूढं दृष्टिदूषणम् ||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 55 (52) · Śloka 52
শাল্যাদেঃ সর্ষপান্তস্য বিবিধস্যাস্য ভাগশঃ | কালপ্রমাণসংস্কারমাত্রাঃ সম্পরিকীর্তিতাঃ ||৫২|| ইতি কুধান্যবর্গঃ |
शाल्यादेः सर्षपान्तस्य विविधस्यास्य भागशः | कालप्रमाणसंस्कारमात्राः सम्परिकीर्तिताः ||५२|| इति कुधान्यवर्गः |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 56 (53) · Śloka 53
অথ মাংসবর্গঃ | অত ঊর্ধ্বং মাংসবর্গানুপদেক্ষ্যামঃ; তদ্যথা- জলেশযা, আনূপা, গ্রাম্যাঃ, ক্রব্যভুজ, একশফা, জাঙ্গলাশ্চেতি ষণ্মাংসবর্গা ভবন্তি | এতেষাং বর্গাণামুত্তরোত্তরা প্রধানতমাঃ | তে পুনর্দ্বিবিধা জাঙ্গলা আনূপাশ্চেতি | তত্র জাঙ্গলবর্গোঽষ্টবিধঃ | তদ্যথা- জঙ্ঘালা, বিষ্কিরাঃ, প্রতুদা, গুহাশযাঃ, প্রসহাঃ, পর্ণমৃগা, বিলেশযা, গ্রাম্যাশ্চেতি | তেষাং জঙ্ঘালবিষ্কিরৌ প্রধানতমৌ ||৫৩||
अथ मांसवर्गः | अत ऊर्ध्वं मांसवर्गानुपदेक्ष्यामः; तद्यथा- जलेशया, आनूपा, ग्राम्याः, क्रव्यभुज, एकशफा, जाङ्गलाश्चेति षण्मांसवर्गा भवन्ति | एतेषां वर्गाणामुत्तरोत्तरा प्रधानतमाः | ते पुनर्द्विविधा जाङ्गला आनूपाश्चेति | तत्र जाङ्गलवर्गोऽष्टविधः | तद्यथा- जङ्घाला, विष्किराः, प्रतुदा, गुहाशयाः, प्रसहाः, पर्णमृगा, बिलेशया, ग्राम्याश्चेति | तेषां जङ्घालविष्किरौ प्रधानतमौ ||५३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 57 (54) · Śloka 54
তাবেণহরিণর্ক্ষকুরঙ্গকরালকৃতমালশরভশ্বদংষ্ট্রাপৃষতচারুষ্করমৃগমাতৃকাপ্রভৃতযো জঙ্ঘালা মৃগাঃ কষাযা মধুরা লঘবো বাতপিত্তহরাস্তীক্ষ্ণা হৃদ্যা বস্তিশোধনাশ্চ ||৫৪||
तावेणहरिणर्क्षकुरङ्गकरालकृतमालशरभश्वदंष्ट्रापृषतचारुष्करमृगमातृकाप्रभृतयो जङ्घाला मृगाः कषाया मधुरा लघवो वातपित्तहरास्तीक्ष्णा हृद्या बस्तिशोधनाश्च ||५४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 58 (55) · Śloka 55
কষাযমধুরো হৃদ্যঃ পিত্তাসৃক্কফরোগহা | সঙ্গ্রাহী রোচনো বল্যস্তেষামেণো জ্বরাপহঃ ||৫৫||
कषायमधुरो हृद्यः पित्तासृक्कफरोगहा | सङ्ग्राही रोचनो बल्यस्तेषामेणो ज्वरापहः ||५५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 59 (56) · Śloka 56
মধুরো মধুরঃ পাকে দোষঘ্নোঽনলদীপনঃ | শীতলো বদ্ধবিণ্মূত্র সুগন্ধির্হরিণো লঘুঃ ||৫৬||
मधुरो मधुरः पाके दोषघ्नोऽनलदीपनः | शीतलो बद्धविण्मूत्र सुगन्धिर्हरिणो लघुः ||५६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 60 (57) · Śloka 57
এণঃ কৃষ্ণস্তযোর্জ্ঞেযো হরিণস্তাম্র উচ্যতে | যো ন কৃষ্ণো ন তাম্রশ্চ কুরঙ্গঃ সোঽভিধীযতে ||৫৭||
एणः कृष्णस्तयोर्ज्ञेयो हरिणस्ताम्र उच्यते | यो न कृष्णो न ताम्रश्च कुरङ्गः सोऽभिधीयते ||५७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 61 (58) · Śloka 58
শীতাঽসৃক্পিত্তশমনী বিজ্ঞেযা মৃগমাতৃকা | সন্নিপাতক্ষযশ্বাসকাসহিক্কারুচিপ্রণুত্ ||৫৮||
शीताऽसृक्पित्तशमनी विज्ञेया मृगमातृका | सन्निपातक्षयश्वासकासहिक्कारुचिप्रणुत् ||५८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 62 (59) · Śloka 60
লাবতিত্তিরিকপিঞ্জলবর্তীরবর্তিকাবর্তকনপ্তৃকাবার্তীকচকোরকলবিঙ্কমযূরক্রকরোপচক্র- কুক্কুটসারঙ্গশতপত্রকুতিত্তিরিকুরুবাহকযবালকপ্রভৃতযস্ত্র্যাহলা বিষ্কিরাঃ ||৫৯|| লঘবঃ শীতমধুরাঃ কষাযা দোষনাশনাঃ |৬০|
लावतित्तिरिकपिञ्जलवर्तीरवर्तिकावर्तकनप्तृकावार्तीकचकोरकलविङ्कमयूरक्रकरोपचक्र- कुक्कुटसारङ्गशतपत्रकुतित्तिरिकुरुवाहकयवालकप्रभृतयस्त्र्याहला विष्किराः ||५९|| लघवः शीतमधुराः कषाया दोषनाशनाः |६०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 63 (60) · Śloka 60
সঙ্গ্রাহী দীপনশ্চৈব কষাযমধুরো লঘুঃ | লাবঃ কটুবিপাকশ্চ সন্নিপাতে তু পূজিতঃ ||৬০||
सङ्ग्राही दीपनश्चैव कषायमधुरो लघुः | लावः कटुविपाकश्च सन्निपाते तु पूजितः ||६०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 64 (61-62) · Śloka 63
ঈষদ্গুরূষ্ণমধুরো বৃষ্যো মেধাগ্নিবর্ধনঃ | তিত্তিরিঃ সর্বদোষঘ্নো গ্রাহী বর্ণপ্রসাদনঃ ||৬১|| রক্তপিত্তহরঃ শীতো লঘুশ্চাপি কপিঞ্জলঃ | কফোত্থেষু চ রোগেষু মন্দবাতে চ শস্যতে ||৬২|| হিক্কাশ্বাসানিলহরো বিশেষাদ্গৌরতিত্তিরিঃ |৬৩|
ईषद्गुरूष्णमधुरो वृष्यो मेधाग्निवर्धनः | तित्तिरिः सर्वदोषघ्नो ग्राही वर्णप्रसादनः ||६१|| रक्तपित्तहरः शीतो लघुश्चापि कपिञ्जलः | कफोत्थेषु च रोगेषु मन्दवाते च शस्यते ||६२|| हिक्काश्वासानिलहरो विशेषाद्गौरतित्तिरिः |६३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 65 (63) · Śloka 64
বাতপিত্তহরা বৃষ্যা মেধাগ্নিবলবর্ধনাঃ ||৬৩|| লঘবঃ ক্রকরা হৃদ্যাস্তথা চৈবোপচক্রকাঃ |৬৪|
वातपित्तहरा वृष्या मेधाग्निबलवर्धनाः ||६३|| लघवः क्रकरा हृद्यास्तथा चैवोपचक्रकाः |६४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 66 (64) · Śloka 65
কষাযঃ স্বাদুলবণস্ত্বচ্যঃ কেশ্যোঽরুচৌ হিতঃ ||৬৪|| মযূরঃ স্বরমেধাগ্নিদৃক্শ্রোত্রেন্দ্রিযদার্ঢ্যকৃত্ |৬৫|
कषायः स्वादुलवणस्त्वच्यः केश्योऽरुचौ हितः ||६४|| मयूरः स्वरमेधाग्निदृक्श्रोत्रेन्द्रियदार्ढ्यकृत् |६५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 67 (65-66) · Śloka 66
স্নিগ্ধোষ্ণোঽনিলহা বৃষ্যঃ স্বেদস্বরবলাবহঃ ||৬৫|| বৃংহণঃ কুক্কুটো বন্যস্তদ্বদ্গ্রাম্যো গুরুস্তু সঃ | বাতরোগক্ষযবমীবিষমজ্বরনাশনঃ ||৬৬||
स्निग्धोष्णोऽनिलहा वृष्यः स्वेदस्वरबलावहः ||६५|| बृंहणः कुक्कुटो वन्यस्तद्वद्ग्राम्यो गुरुस्तु सः | वातरोगक्षयवमीविषमज्वरनाशनः ||६६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 68 (67) · Śloka 67
কপোতপারাবতভৃঙ্গরাজপরভৃতকোযষ্টিককুলিঙ্গগৃহকুলিঙ্গগোক্ষ্বেডকডিণ্ডিমাণবকশতপত্রক- মাতৃনিন্দকভেদাশিশুকসারিকাবল্গুলীগিরিশালট্বালট্টূষকসুগৃহাখঞ্জরীটহারীতদাত্যূহপ্রভৃতযঃ , প্রতুদাঃ ||৬৭||
कपोतपारावतभृङ्गराजपरभृतकोयष्टिककुलिङ्गगृहकुलिङ्गगोक्ष्वेडकडिण्डिमाणवकशतपत्रक- मातृनिन्दकभेदाशिशुकसारिकावल्गुलीगिरिशालट्वालट्टूषकसुगृहाखञ्जरीटहारीतदात्यूहप्रभृतयः , प्रतुदाः ||६७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 69 (68) · Śloka 68
কষাযমধুরা রূক্ষাঃ ফলাহারা মরুত্করাঃ | পিত্তশ্লেষ্মহরাঃ শীতা বদ্ধমূত্রাল্পবর্চসঃ ||৬৮||
कषायमधुरा रूक्षाः फलाहारा मरुत्कराः | पित्तश्लेष्महराः शीता बद्धमूत्राल्पवर्चसः ||६८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 70 (69) · Śloka 69
সর্বদোষকরস্তেষাং ভেদাশী মলদূষকঃ |৬৯|
सर्वदोषकरस्तेषां भेदाशी मलदूषकः |६९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 71 (69) · Śloka 69
কষাযস্বাদুলবণো গুরুঃ কাণকপোতকঃ ||৬৯||
कषायस्वादुलवणो गुरुः काणकपोतकः ||६९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 72 (70) · Śloka 70
রক্তপিত্তপ্রশমনঃ কষাযবিশদোঽপি চ | বিপাকে মধুরশ্চাপি গুরুঃ পারাবতঃ স্মৃতঃ ||৭০||
रक्तपित्तप्रशमनः कषायविशदोऽपि च | विपाके मधुरश्चापि गुरुः पारावतः स्मृतः ||७०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 73 (71) · Śloka 71
কুলিঙ্গো মধুরঃ স্নিগ্ধঃ কফশুক্রবিবর্ধনঃ |৭১|
कुलिङ्गो मधुरः स्निग्धः कफशुक्रविवर्धनः |७१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 74 (71) · Śloka 71
রক্তপিত্তহরো বেশ্মকুলিঙ্গস্ত্বতিশুক্রলঃ ||৭১||
रक्तपित्तहरो वेश्मकुलिङ्गस्त्वतिशुक्रलः ||७१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 75 (72) · Śloka 72
সিংহব্যাঘ্রবৃকতরক্ষ্বৃক্ষদ্বীপিমার্জারশৃগালমৃগের্বারুকপ্রভৃতযো গুহাশযাঃ ||৭২||
सिंहव्याघ्रवृकतरक्ष्वृक्षद्वीपिमार्जारशृगालमृगेर्वारुकप्रभृतयो गुहाशयाः ||७२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 76 (73) · Śloka 73
মধুরা গুরবঃ স্নিগ্ধা বল্যা মারুতনাশনাঃ | উষ্ণবীর্যা হিতা নিত্যং নেত্রগুহ্যবিকারিণাম্ ||৭৩||
मधुरा गुरवः स्निग्धा बल्या मारुतनाशनाः | उष्णवीर्या हिता नित्यं नेत्रगुह्यविकारिणाम् ||७३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 77 (74) · Śloka 74
কাককঙ্ককুররচাষভাসশশঘাত্যুলূকচিল্লিশ্যেনগৃধ্রপ্রভৃতযঃ প্রসহাঃ ||৭৪||
काककङ्ककुररचाषभासशशघात्युलूकचिल्लिश्येनगृध्रप्रभृतयः प्रसहाः ||७४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 78 (75) · Śloka 75
এতে সিংহাদিভিঃ সর্বে সমানা বাযসাদযঃ | রসবীর্যবিপাকেষু বিশেষাচ্ছোষিণে হিতাঃ ||৭৫||
एते सिंहादिभिः सर्वे समाना वायसादयः | रसवीर्यविपाकेषु विशेषाच्छोषिणे हिताः ||७५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 79 (76) · Śloka 76
মদ্গুমূষিকবৃক্ষশাযিকাবকুশপূতিঘাসবানরপ্রভৃতযঃ পর্ণমৃগাঃ ||৭৬||
मद्गुमूषिकवृक्षशायिकावकुशपूतिघासवानरप्रभृतयः पर्णमृगाः ||७६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 80 (77) · Śloka 77
মধুরা গুরবো বৃষ্যাশ্চক্ষুষ্যাঃ শোষিণে হিতাঃ | সৃষ্টমূত্রপুরীষাশ্চ কাসার্শঃশ্বাসনাশনাঃ ||৭৭||
मधुरा गुरवो वृष्याश्चक्षुष्याः शोषिणे हिताः | सृष्टमूत्रपुरीषाश्च कासार्शःश्वासनाशनाः ||७७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 81 (78) · Śloka 78
শ্বাবিচ্ছল্যকগোধাশশবৃষদংশলোপাকলোমশকর্ণকদলীমৃগপ্রিযকাজগরসর্পমূষিকনকুলমহাবভ্রুপ্রভৃতযো বিলেশযাঃ ||৭৮||
श्वाविच्छल्यकगोधाशशवृषदंशलोपाकलोमशकर्णकदलीमृगप्रियकाजगरसर्पमूषिकनकुलमहाबभ्रुप्रभृतयो बिलेशयाः ||७८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 82 (79) · Śloka 79
বর্চোমূত্রং সংহতং কুর্যুরেতে বীর্যে চোষ্ণাঃ পূর্ববত্ স্বাদুপাকাঃ | বাতং হন্যুঃ শ্লেষ্মপিত্তে চ কুর্যুঃ স্নিগ্ধাঃ কাসশ্বাসকার্শ্যাপহাশ্চ ||৭৯||
वर्चोमूत्रं संहतं कुर्युरेते वीर्ये चोष्णाः पूर्ववत् स्वादुपाकाः | वातं हन्युः श्लेष्मपित्ते च कुर्युः स्निग्धाः कासश्वासकार्श्यापहाश्च ||७९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 83 (80) · Śloka 80
কষাযমধুরস্তেষাং শশঃ পিত্তকফাপহঃ | নাতিশীতলবীর্যত্বাদ্বাতসাধারণো মতঃ ||৮০||
कषायमधुरस्तेषां शशः पित्तकफापहः | नातिशीतलवीर्यत्वाद्वातसाधारणो मतः ||८०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 84 (81-84) · Śloka 84
গোধা বিপাকে মধুরা কষাযকটুকা স্মৃতা | বাতপিত্তপ্রশমনী বৃংহণী বলবর্ধনী ||৮১|| শল্যকঃ স্বাদুপিত্তঘ্নো লঘুঃ শীতো বিষাপহঃ | প্রিযকো মারুতে পথ্যোঽজগরস্ত্বর্শসাং হিতঃ ||৮২|| দুর্নামানিলদোষঘ্নাঃ কৃমিদূষীবিষাপহাঃ | চক্ষুষ্যা মধুরাঃ পাকে সর্পা মেধাগ্নিবর্ধনাঃ ||৮৩|| দর্বীকরা দীপকাশ্চ তেষূক্তাঃ কটুপাকিনঃ | মধুরাশ্চাতিচক্ষুষ্যাঃ সৃষ্টবিণ্মূত্রমারুতাঃ ||৮৪||
गोधा विपाके मधुरा कषायकटुका स्मृता | वातपित्तप्रशमनी बृंहणी बलवर्धनी ||८१|| शल्यकः स्वादुपित्तघ्नो लघुः शीतो विषापहः | प्रियको मारुते पथ्योऽजगरस्त्वर्शसां हितः ||८२|| दुर्नामानिलदोषघ्नाः कृमिदूषीविषापहाः | चक्षुष्या मधुराः पाके सर्पा मेधाग्निवर्धनाः ||८३|| दर्वीकरा दीपकाश्च तेषूक्ताः कटुपाकिनः | मधुराश्चातिचक्षुष्याः सृष्टविण्मूत्रमारुताः ||८४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 85 (85) · Śloka 85
অশ্বাশ্বতরগোখরোষ্ট্রবস্তোরভ্রমেদঃপুচ্ছকপ্রভৃতযো গ্রাম্যাঃ ||৮৫||
अश्वाश्वतरगोखरोष्ट्रबस्तोरभ्रमेदःपुच्छकप्रभृतयो ग्राम्याः ||८५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 86 (86) · Śloka 86
গ্রাম্যা বাতহরাঃ সর্বে বৃংহণাঃ কফপিত্তলাঃ | মধুরা রসপাকাভ্যাং দীপনা বলবর্ধনাঃ ||৮৬||
ग्राम्या वातहराः सर्वे बृंहणाः कफपित्तलाः | मधुरा रसपाकाभ्यां दीपना बलवर्धनाः ||८६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 87 (87) · Śloka 87
নাতিশীতো গুরুঃ স্নিগ্ধো মন্দপিত্তকফঃ স্মৃতঃ | ছগলস্ত্বনভিষ্যন্দী তেষাং পীনসনাশনঃ ||৮৭||
नातिशीतो गुरुः स्निग्धो मन्दपित्तकफः स्मृतः | छगलस्त्वनभिष्यन्दी तेषां पीनसनाशनः ||८७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 88 (88) · Śloka 88
বৃংহণং মাংসমৌরভ্রং পিত্তশ্লেষ্মাবহং গুরু |৮৮|
बृंहणं मांसमौरभ्रं पित्तश्लेष्मावहं गुरु |८८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 89 (88) · Śloka 88
মেদঃপুচ্ছোদ্ভবং বৃষ্যমৌরভ্রসদৃশং গুণৈঃ ||৮৮||
मेदःपुच्छोद्भवं वृष्यमौरभ्रसदृशं गुणैः ||८८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 90 (89) · Śloka 89
শ্বাসকাসপ্রতিশ্যাযবিষমজ্বরনাশনম্ | শ্রমাত্যগ্নিহিতং গব্যং পবিত্রমনিলাপহম্ ||৮৯||
श्वासकासप्रतिश्यायविषमज्वरनाशनम् | श्रमात्यग्निहितं गव्यं पवित्रमनिलापहम् ||८९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 91 (90) · Śloka 90
ঔরভ্রবত্সলবণং মাংসমেকশফোদ্ভবম্ |৯০|
औरभ्रवत्सलवणं मांसमेकशफोद्भवम् |९०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 92 (90) · Śloka 90
অল্পাভিষ্যন্দ্যযং বর্গো জাঙ্গলঃ সমুদাহৃতঃ ||৯০||
अल्पाभिष्यन्द्ययं वर्गो जाङ्गलः समुदाहृतः ||९०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 93 (91-92) · Śloka 92
দূরে জনান্তনিলযা দূরে পানীযগোচরাঃ | যে মৃগাশ্চ বিহঙ্গাশ্চ তেঽল্পাভিষ্যন্দিনো মতাঃ ||৯১|| অতীবাসন্ননিলযাঃ সমীপোদকগোচরাঃ | যে মৃগাশ্চ বিহঙ্গাশ্চ মহাভিষ্যন্দিনস্তু তে ||৯২||
दूरे जनान्तनिलया दूरे पानीयगोचराः | ये मृगाश्च विहङ्गाश्च तेऽल्पाभिष्यन्दिनो मताः ||९१|| अतीवासन्ननिलयाः समीपोदकगोचराः | ये मृगाश्च विहङ्गाश्च महाभिष्यन्दिनस्तु ते ||९२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 94 (93) · Śloka 93
আনূপবর্গস্তু পঞ্চবিধঃ | তদ্যথা- কূলচরাঃ, প্লবাঃ, কোষস্থাঃ, পাদিনো, মত্স্যাশ্চেতি ||৯৩||
आनूपवर्गस्तु पञ्चविधः | तद्यथा- कूलचराः, प्लवाः, कोषस्थाः, पादिनो, मत्स्याश्चेति ||९३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 95 (94) · Śloka 94
তত্র গজগবযমহিষরুরুচমরসৃমররোহিতবরাহখড্গিগোকর্ণকালপুচ্ছকোদ্রন্যঙ্ক্বরণ্যগবযপ্রভৃতযঃ কূলচরাঃ পশবঃ ||৯৪||
तत्र गजगवयमहिषरुरुचमरसृमररोहितवराहखड्गिगोकर्णकालपुच्छकोद्रन्यङ्क्वरण्यगवयप्रभृतयः कूलचराः पशवः ||९४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 96 (95) · Śloka 95
বাতপিত্তহরা বৃষ্যা মধুরা রসপাকযোঃ | শীতলা বলিনঃ স্নিগ্ধা মূত্রলাঃ কফবর্ধনঃ ||৯৫||
वातपित्तहरा वृष्या मधुरा रसपाकयोः | शीतला बलिनः स्निग्धा मूत्रलाः कफवर्धनः ||९५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 97 (96-97) · Śloka 97
বিরূক্ষণো লেখনশ্চ বীর্যোষ্ণঃ পিত্তদূষণঃ | স্বাদ্বম্ললবণস্তেষাং গজঃ শ্লেষ্মানিলাপহঃ ||৯৬|| গবযস্য তু মাংসং হি স্নিগ্ধং মধুরকাসজিত্ | বিপাকে মধুরং চাপি ব্যবাযস্য তু বর্ধনম্ ||৯৭||
विरूक्षणो लेखनश्च वीर्योष्णः पित्तदूषणः | स्वाद्वम्ललवणस्तेषां गजः श्लेष्मानिलापहः ||९६|| गवयस्य तु मांसं हि स्निग्धं मधुरकासजित् | विपाके मधुरं चापि व्यवायस्य तु वर्धनम् ||९७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 98 (98) · Śloka 98
স্নিগ্ধোষ্ণমধুরো বৃষ্যো মহিষস্তর্পণো গুরুঃ | নিদ্রাপুংস্ত্ববলস্তন্যবর্ধনো মাংসদার্ঢ্যকৃত্ ||৯৮||
स्निग्धोष्णमधुरो वृष्यो महिषस्तर्पणो गुरुः | निद्रापुंस्त्वबलस्तन्यवर्धनो मांसदार्ढ्यकृत् ||९८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 99 (99-104) · Śloka 104
রুরোর্মাংসং সমধুরং কষাযানুরসং স্মৃতম্ | বাতপিত্তোপশমনং গুরু শুক্রবিবর্ধনম্ ||৯৯|| তথা চমরমাংসং তু স্নিগ্ধং মধুরকাসজিত্ | বিপাকে মধুরং চাপি বাতপিত্তপ্রণাশনম্ ||১০০|| সৃমরস্য তু মাংসং চ কষাযানুরসং স্মৃতম্ | বাতপিত্তোপশমনং গুরু শুক্রবিবর্ধনম্ ||১০১|| স্বেদনং বৃংহণং বৃষ্যং শীতলং তর্পণং গুরু | শ্রমানিলহরং স্নিগ্ধং বারাহং বলবর্ধনম্ ||১০২|| কফঘ্নং খড্গিপিশিতং কষাযমনিলাপহম্ | পিত্র্যং পবিত্রমাযুষ্যং বদ্ধমূত্রং বিরূক্ষণম্ ||১০৩|| গোকর্ণমাংসং মধুরং স্নিগ্ধং মৃদু কফাবহম্ | বিপাকে মধুরং চাপি রক্তপিত্তবিনাশনম্ ||১০৪||
रुरोर्मांसं समधुरं कषायानुरसं स्मृतम् | वातपित्तोपशमनं गुरु शुक्रविवर्धनम् ||९९|| तथा चमरमांसं तु स्निग्धं मधुरकासजित् | विपाके मधुरं चापि वातपित्तप्रणाशनम् ||१००|| सृमरस्य तु मांसं च कषायानुरसं स्मृतम् | वातपित्तोपशमनं गुरु शुक्रविवर्धनम् ||१०१|| स्वेदनं बृंहणं वृष्यं शीतलं तर्पणं गुरु | श्रमानिलहरं स्निग्धं वाराहं बलवर्धनम् ||१०२|| कफघ्नं खड्गिपिशितं कषायमनिलापहम् | पित्र्यं पवित्रमायुष्यं बद्धमूत्रं विरूक्षणम् ||१०३|| गोकर्णमांसं मधुरं स्निग्धं मृदु कफावहम् | विपाके मधुरं चापि रक्तपित्तविनाशनम् ||१०४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 100 (105) · Śloka 105
হংসসারসক্রৌঞ্চচক্রবাককুররকাদম্বকারণ্ডবজীবঞ্জীবকবকবলাকাপুণ্ডরীকপ্লবশরারীমুখ- নন্দীমুখমদ্গূত্ক্রোশকাচাক্ষমল্লিকাক্ষশুক্লাক্ষপুষ্করশাযিকাকোনালকাম্বুকুক্কুটিকামেঘরাবশ্বেতবারলপ্রভৃতযঃ প্লবাঃ সঙ্ঘাতচারিণঃ ||১০৫||
हंससारसक्रौञ्चचक्रवाककुररकादम्बकारण्डवजीवञ्जीवकबकबलाकापुण्डरीकप्लवशरारीमुख- नन्दीमुखमद्गूत्क्रोशकाचाक्षमल्लिकाक्षशुक्लाक्षपुष्करशायिकाकोनालकाम्बुकुक्कुटिकामेघरावश्वेतवारलप्रभृतयः प्लवाः सङ्घातचारिणः ||१०५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 101 (106) · Śloka 106
রক্তপিত্তহরাঃ শীতাঃ স্নিগ্ধা বৃষ্যা মরুজ্জিতঃ | সৃষ্টমূত্রপুরীষাশ্চ মধুরা রসপাকযোঃ ||১০৬||
रक्तपित्तहराः शीताः स्निग्धा वृष्या मरुज्जितः | सृष्टमूत्रपुरीषाश्च मधुरा रसपाकयोः ||१०६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 102 (107) · Śloka 107
গুরূষ্ণমধুরঃ স্নিগ্ধঃ স্বরবর্ণবলপ্রদঃ | বৃংহণঃ শুক্রলস্তেষাং হংসো বাতবিকারনুত্ ||১০৭||
गुरूष्णमधुरः स्निग्धः स्वरवर्णबलप्रदः | बृंहणः शुक्रलस्तेषां हंसो वातविकारनुत् ||१०७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 103 (108) · Śloka 108
শঙ্খশঙ্খনকশুক্তিশম্বূকভল্লূকপ্রভৃতযঃ কোশস্থাঃ ||১০৮||
शङ्खशङ्खनकशुक्तिशम्बूकभल्लूकप्रभृतयः कोशस्थाः ||१०८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 104 (109) · Śloka 109
কূর্মকুম্ভীরকর্কটককৃষ্ণকর্কটকশিশুমারপ্রভৃতযঃ পাদিনঃ ||১০৯||
कूर्मकुम्भीरकर्कटककृष्णकर्कटकशिशुमारप्रभृतयः पादिनः ||१०९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 105 (110) · Śloka 110
শঙ্খকূর্মাদযঃ স্বাদুরসপাকা মরুন্নুদঃ | শীতাঃ স্নিগ্ধা হিতাঃ পিত্তে বর্চস্যাঃ শ্লেষ্মবর্ধনাঃ ||১১০||
शङ्खकूर्मादयः स्वादुरसपाका मरुन्नुदः | शीताः स्निग्धा हिताः पित्ते वर्चस्याः श्लेष्मवर्धनाः ||११०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 106 (111) · Śloka 111
কৃষ্ণকর্কটকস্তেষাং বল্যঃ কোষ্ণোঽনিলাপহঃ | শুক্লঃ সন্ধানকৃত্ সৃষ্টবিণ্মূত্রোঽনিলপিত্তহা ||১১১||
कृष्णकर्कटकस्तेषां बल्यः कोष्णोऽनिलापहः | शुक्लः सन्धानकृत् सृष्टविण्मूत्रोऽनिलपित्तहा ||१११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 107 (112) · Śloka 112
মত্স্যাস্তু দ্বিবিধা নাদেযাঃ সামুদ্রাশ্চ ||১১২||
मत्स्यास्तु द्विविधा नादेयाः सामुद्राश्च ||११२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 108 (113) · Śloka 113
তত্র নাদেযাঃ- রোহিতপাঠীনপাটলারাজীববর্মিগোমত্স্যকৃষ্ণমত্স্যবাগুঞ্জারমুরলসহস্রদংষ্ট্রপ্রভৃতযঃ ||১১৩||
तत्र नादेयाः- रोहितपाठीनपाटलाराजीववर्मिगोमत्स्यकृष्णमत्स्यवागुञ्जारमुरलसहस्रदंष्ट्रप्रभृतयः ||११३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 109 (114) · Śloka 114
নাদেযা মধুরা মত্স্যা গুরবো মারুতাপহাঃ | রক্তপিত্তকরাশ্চোষ্ণা বৃষ্যাঃ স্নিগ্ধাল্পবর্চসঃ ||১১৪||
नादेया मधुरा मत्स्या गुरवो मारुतापहाः | रक्तपित्तकराश्चोष्णा वृष्याः स्निग्धाल्पवर्चसः ||११४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 110 (115) · Śloka 115
কষাযানুরসস্তেষাং শষ্পশৈবালভোজনঃ | রোহিতো মারুতহরো নাত্যর্থং পিত্তকোপনঃ ||১১৫||
कषायानुरसस्तेषां शष्पशैवालभोजनः | रोहितो मारुतहरो नात्यर्थं पित्तकोपनः ||११५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 111 (116) · Śloka 116
পাঠীনঃ শ্লেষ্মলো বৃষ্যো নিদ্রালুঃ পিশিতাশনঃ | দূষযেদ্রক্তপিত্তং তু কুষ্ঠরোগং করোত্যসৌ | মুরলো বৃংহণো বৃষ্যঃ স্তন্যশ্লেষ্মকরস্তথা ||১১৬||
पाठीनः श्लेष्मलो वृष्यो निद्रालुः पिशिताशनः | दूषयेद्रक्तपित्तं तु कुष्ठरोगं करोत्यसौ | मुरलो बृंहणो वृष्यः स्तन्यश्लेष्मकरस्तथा ||११६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 112 (117) · Śloka 117
সরস্তডাগসম্ভূতাঃ স্নিগ্ধাঃ স্বাদুরসাঃ স্মৃতাঃ | মহাহ্রদেষু বলিনঃ, স্বল্পেঽম্ভস্যবলাঃ স্মৃতাঃ ||১১৭||
सरस्तडागसम्भूताः स्निग्धाः स्वादुरसाः स्मृताः | महाह्रदेषु बलिनः, स्वल्पेऽम्भस्यबलाः स्मृताः ||११७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 113 (118) · Śloka 118
তিমিতিমিঙ্গিলকুলিশপাকমত্স্যনিরুলনন্দিবার(রু)লকমকরগর্গরচন্দ্রকমহামীনরাজীবপ্রভৃতযঃ সামুদ্রাঃ ||১১৮||
तिमितिमिङ्गिलकुलिशपाकमत्स्यनिरुलनन्दिवार(रु)लकमकरगर्गरचन्द्रकमहामीनराजीवप्रभृतयः सामुद्राः ||११८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 114 (119) · Śloka 120
সামুদ্রা গুরবঃ স্নিগ্ধা মধুরা নাতিপিত্তলাঃ | উষ্ণা বাতহরা বৃষ্যা বর্চস্যাঃ শ্লেষ্মবর্ধনাঃ ||১১৯|| বলাবহা বিশেষেণ মাংসাশিত্বাত্ সমুদ্রজাঃ |১২০|
सामुद्रा गुरवः स्निग्धा मधुरा नातिपित्तलाः | उष्णा वातहरा वृष्या वर्चस्याः श्लेष्मवर्धनाः ||११९|| बलावहा विशेषेण मांसाशित्वात् समुद्रजाः |१२०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 115 (120-121) · Śloka 121
সমুদ্রজেভ্যো নাদেযা বৃংহণত্বাদ্গুণোত্তরাঃ ||১২০|| তেষামপ্যনিলঘ্নত্বাচ্চৌণ্ট্যকৌপ্যৌ গুণোত্তরৌ | স্নিগ্ধত্বাত্ স্বাদুপাকত্বাত্তযোর্বাপ্যা গুণাধিকাঃ ||১২১||
समुद्रजेभ्यो नादेया बृंहणत्वाद्गुणोत्तराः ||१२०|| तेषामप्यनिलघ्नत्वाच्चौण्ट्यकौप्यौ गुणोत्तरौ | स्निग्धत्वात् स्वादुपाकत्वात्तयोर्वाप्या गुणाधिकाः ||१२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 116 (122-125) · Śloka 125
নাদেযা গুরবো মধ্যে যস্মাত্ পুচ্ছাস্যচারিণঃ | সরস্তডাগজানাং তু বিশেষেণ শিরো লঘু ||১২২|| অদূরগোচরা যস্মাত্তস্মাদুত্সোদপানজাঃ | কিঞ্চিন্মুক্ত্বা শিরোদেশমত্যর্থং গুরবস্তু তে ||১২৩|| অধস্তাদ্গুরবো জ্ঞেযা মত্স্যাঃ সাগরসম্ভবাঃ | উরোবিচরণাত্তেষাং পূর্বমঙ্গং লঘু স্মৃতম্ ||১২৪|| ইত্যানূপো মহাষ্যন্দী মাংসবর্গ উদীরিতঃ ||১২৫||
नादेया गुरवो मध्ये यस्मात् पुच्छास्यचारिणः | सरस्तडागजानां तु विशेषेण शिरो लघु ||१२२|| अदूरगोचरा यस्मात्तस्मादुत्सोदपानजाः | किञ्चिन्मुक्त्वा शिरोदेशमत्यर्थं गुरवस्तु ते ||१२३|| अधस्ताद्गुरवो ज्ञेया मत्स्याः सागरसम्भवाः | उरोविचरणात्तेषां पूर्वमङ्गं लघु स्मृतम् ||१२४|| इत्यानूपो महाष्यन्दी मांसवर्ग उदीरितः ||१२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 117 (126) · Śloka 126
তত্র শুষ্কপূতিব্যাধিবিষসর্পহতদিগ্ধবিদ্ধজীর্ণকৃশবালানামসাত্ম্যচারিণাং চ মাংসান্যভক্ষ্যাণি, যস্মাদ্বিগতব্যাপন্নাপহতপরিণতাল্পাসম্পূর্ণবীর্যত্বাদ্দোষকরাণি ভবন্তি; এভ্যোঽন্যেষামুপাদেযং মাংসমিতি ||১২৬||
तत्र शुष्कपूतिव्याधिविषसर्पहतदिग्धविद्धजीर्णकृशबालानामसात्म्यचारिणां च मांसान्यभक्ष्याणि, यस्माद्विगतव्यापन्नापहतपरिणताल्पासम्पूर्णवीर्यत्वाद्दोषकराणि भवन्ति; एभ्योऽन्येषामुपादेयं मांसमिति ||१२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 118 (127-128) · Śloka 128
অরোচকং প্রতিশ্যাযং গুরু শুষ্কং প্রকীর্তিতম্ | বিষব্যাধিহতং মৃত্যুং বালং ছর্দিং চ কোপযেত্ ||১২৭|| কাসশ্বাসকরং বৃদ্ধং ত্রিদোষং ব্যাধিদূষিতম্ | ক্লিন্নমুত্ক্লেশজননং কৃশং বাতপ্রকোপণম্ ||১২৮||
अरोचकं प्रतिश्यायं गुरु शुष्कं प्रकीर्तितम् | विषव्याधिहतं मृत्युं बालं छर्दिं च कोपयेत् ||१२७|| कासश्वासकरं वृद्धं त्रिदोषं व्याधिदूषितम् | क्लिन्नमुत्क्लेशजननं कृशं वातप्रकोपणम् ||१२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 119 (129) · Śloka 129
স্ত্রিযশ্চতুষ্পাত্সু, পুমাংসো বিহঙ্গেষু, মহাশরীরেষ্বল্পশরীরাঃ, অল্পশরীরেষু মহাশরীরাঃ, প্রধানতমাঃ; এবমেকজাতীযানাং মহাশরীরেভ্যঃ কৃশশরীরাঃপ্রধানতমাঃ ||১২৯||
स्त्रियश्चतुष्पात्सु, पुमांसो विहङ्गेषु, महाशरीरेष्वल्पशरीराः, अल्पशरीरेषु महाशरीराः, प्रधानतमाः; एवमेकजातीयानां महाशरीरेभ्यः कृशशरीराःप्रधानतमाः ||१२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 120 (130-133) · Śloka 133
স্থানাদিকৃতং মাংসস্য গুরুলাঘবমুপদেক্ষ্যামঃ | তদ্যথা- রক্তাদিষু শুক্রান্তেষু ধাতুষূত্তরোত্তরা গুরুতরাঃ, তথা সক্থিস্কন্ধক্রোডশিরঃপাদকরকটীপৃষ্ঠচর্মকালেযকযকৃদন্ত্রাণি ||১৩০|| শিরঃস্কন্ধং কটী পৃষ্ঠং সক্থিনী চাত্মপক্ষযোঃ | গুরু পূর্বং বিজানীযাদ্ধাতবস্তু যথোত্তরম্ ||১৩১|| সর্বস্য প্রাণিনো দেহে মধ্যো গুরুরুদাহৃতঃ | পূর্বভাগো গুরুঃ পুংসামধোভাগস্তু যোষিতাম্ ||১৩২|| উরোগ্রীবং বিহঙ্গানাং বিশেষেণ গুরু স্মৃতম্ | পক্ষোত্ক্ষেপাত্সমো দৃষ্টো মধ্যভাগস্তু পক্ষিণাম্ ||১৩৩||
स्थानादिकृतं मांसस्य गुरुलाघवमुपदेक्ष्यामः | तद्यथा- रक्तादिषु शुक्रान्तेषु धातुषूत्तरोत्तरा गुरुतराः, तथा सक्थिस्कन्धक्रोडशिरःपादकरकटीपृष्ठचर्मकालेयकयकृदन्त्राणि ||१३०|| शिरःस्कन्धं कटी पृष्ठं सक्थिनी चात्मपक्षयोः | गुरु पूर्वं विजानीयाद्धातवस्तु यथोत्तरम् ||१३१|| सर्वस्य प्राणिनो देहे मध्यो गुरुरुदाहृतः | पूर्वभागो गुरुः पुंसामधोभागस्तु योषिताम् ||१३२|| उरोग्रीवं विहङ्गानां विशेषेण गुरु स्मृतम् | पक्षोत्क्षेपात्समो दृष्टो मध्यभागस्तु पक्षिणाम् ||१३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 121 (134) · Śloka 135
অতীব রূক্ষং মাংসং তু বিহঙ্গানাং ফলাশিনাম্ | বৃংহণং মাংসমত্যর্থং খগানাং পিশিতাশিনাম্ ||১৩৪|| মত্স্যাশিনাং পিত্তকরং বাতঘ্নং ধান্যচারিনাম্ |১৩৫|
अतीव रूक्षं मांसं तु विहङ्गानां फलाशिनाम् | बृंहणं मांसमत्यर्थं खगानां पिशिताशिनाम् ||१३४|| मत्स्याशिनां पित्तकरं वातघ्नं धान्यचारिनाम् |१३५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 122 (135-136) · Śloka 136
জলজানূপজা গ্রাম্যা ক্রচ্যাদৈকশফাস্তথা ||১৩৫|| প্রসহা বিলবাসাশ্চ যে চ জঙ্ঘালসঞ্জ্ঞিতাঃ | প্রতুদা বিষ্কিরাশ্চৈব লঘবঃ স্যুর্যথোত্তরম্ | অল্পাভিষ্যন্দিনশ্চৈব যথাপূর্বমতোঽন্যথা ||১৩৬||
जलजानूपजा ग्राम्या क्रच्यादैकशफास्तथा ||१३५|| प्रसहा बिलवासाश्च ये च जङ्घालसञ्ज्ञिताः | प्रतुदा विष्किराश्चैव लघवः स्युर्यथोत्तरम् | अल्पाभिष्यन्दिनश्चैव यथापूर्वमतोऽन्यथा ||१३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 123 (137) · Śloka 137
প্রামাণাধিকাস্তু স্বজাতাবল্পসারা গুরবশ্চ | সর্বপ্রাণিনাং সর্বশরীরেভ্যঃ প্রধানতমা ভবন্তি যকৃত্প্রদেশবর্তিনস্তানাদদীত; প্রধানালাভে মধ্যমবযস্কং সদ্যস্কমক্লিষ্টমুপাদেযং মাংসমিতি ||১৩৭||
प्रामाणाधिकास्तु स्वजातावल्पसारा गुरवश्च | सर्वप्राणिनां सर्वशरीरेभ्यः प्रधानतमा भवन्ति यकृत्प्रदेशवर्तिनस्तानाददीत; प्रधानालाभे मध्यमवयस्कं सद्यस्कमक्लिष्टमुपादेयं मांसमिति ||१३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 124 (138) · Śloka 138
ভবতি চাত্র- চরঃ শরীরাবযবাঃ স্বভাবো ধাতবঃ ক্রিযা | লিঙ্গং প্রমাণং সংস্কারো মাত্রা চাস্মিন্ পরীক্ষ্যতে ||১৩৮|| ইতি মাংসবর্গঃ |
भवति चात्र- चरः शरीरावयवाः स्वभावो धातवः क्रिया | लिङ्गं प्रमाणं संस्कारो मात्रा चास्मिन् परीक्ष्यते ||१३८|| इति मांसवर्गः |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 125 (139) · Śloka 139
অথ ফলবর্গঃ | অত ঊর্ধ্বং ফলান্যুপদেক্ষ্যামঃ | তদ্যথা- দাডিমামলকবদরকোলকর্কন্ধুসৌবীরসিঞ্চিতিকাফলকপিত্থমাতুলুঙ্গাম্রাম্রাতককরমর্দপ্রিযালনারঙ্গ- জম্বীরলকুচভব্যপারাবতবেত্রফলপ্রাচীনামলকতিন্তিডীকনীপকোশাম্রাম্লীকাপ্রভৃতীনি ||১৩৯||
अथ फलवर्गः | अत ऊर्ध्वं फलान्युपदेक्ष्यामः | तद्यथा- दाडिमामलकबदरकोलकर्कन्धुसौवीरसिञ्चितिकाफलकपित्थमातुलुङ्गाम्राम्रातककरमर्दप्रियालनारङ्ग- जम्बीरलकुचभव्यपारावतवेत्रफलप्राचीनामलकतिन्तिडीकनीपकोशाम्राम्लीकाप्रभृतीनि ||१३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 126 (140) · Śloka 140
অম্লানি রসতঃ পাকে গুরূণ্যুষ্ণানি বীর্যতঃ | পিত্তলান্যনিলঘ্নানি কফোত্ক্লেশকরাণি চ ||১৪০||
अम्लानि रसतः पाके गुरूण्युष्णानि वीर्यतः | पित्तलान्यनिलघ्नानि कफोत्क्लेशकराणि च ||१४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 127 (141-142) · Śloka 142
কষাযানুরসং তেষাং দাডিমং নাতিপিত্তলম্ | দীপনীযং রুচিকরং হৃদ্যং বর্চোবিবন্ধনম্ ||১৪১|| দ্বিবিধং তত্তু বিজ্ঞেযং মধুরং চাম্লমেব চ | ত্রিদোষঘ্নং তু মধুরমম্লং বাতকফাপহম্ ||১৪২||
कषायानुरसं तेषां दाडिमं नातिपित्तलम् | दीपनीयं रुचिकरं हृद्यं वर्चोविबन्धनम् ||१४१|| द्विविधं तत्तु विज्ञेयं मधुरं चाम्लमेव च | त्रिदोषघ्नं तु मधुरमम्लं वातकफापहम् ||१४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 128 (143-148) · Śloka 148
অম্লং সমধুরং তিক্তং কষাযং কটুকং সরম্ | চক্ষুষ্যং সর্বদোষঘ্নং বৃষ্যমামলকীফলম্ ||১৪৩|| হন্তি বাতং তদম্লত্বাত্ পিত্তং মাধুর্যশৈত্যতঃ | কফং রূক্ষকষাযত্বাত্ ফলেভ্যোঽভ্যধিকং চ তত্ ||১৪৪|| কর্কন্ধুকোলবদরমামং পিত্তকফাবহম্ | পক্বং পিত্তানিলহরং স্নিগ্ধং সমধুরং সরম্ ||১৪৫|| পুরাতনং তৃট্শমনং শ্রমঘ্নং দীপনং লঘু | সৌবীরং বদরং স্নিগ্ধং মধুরং বাতপিত্তজিত্ ||১৪৬|| কষাযং স্বাদু সঙ্গ্রাহি শীতং সিঞ্চিতিকাফলম্ | আমং কপিত্থমস্বর্যং কফঘ্নং গ্রাহি বাতলম্ ||১৪৭|| কফানিলহরং পক্বং মধুরাম্লরসং গুরু | শ্বাসকাসারুচিহরং তৃষ্ণাঘ্নং কণ্ঠশোধনম্ ||১৪৮||
अम्लं समधुरं तिक्तं कषायं कटुकं सरम् | चक्षुष्यं सर्वदोषघ्नं वृष्यमामलकीफलम् ||१४३|| हन्ति वातं तदम्लत्वात् पित्तं माधुर्यशैत्यतः | कफं रूक्षकषायत्वात् फलेभ्योऽभ्यधिकं च तत् ||१४४|| कर्कन्धुकोलबदरमामं पित्तकफावहम् | पक्वं पित्तानिलहरं स्निग्धं समधुरं सरम् ||१४५|| पुरातनं तृट्शमनं श्रमघ्नं दीपनं लघु | सौवीरं बदरं स्निग्धं मधुरं वातपित्तजित् ||१४६|| कषायं स्वादु सङ्ग्राहि शीतं सिञ्चितिकाफलम् | आमं कपित्थमस्वर्यं कफघ्नं ग्राहि वातलम् ||१४७|| कफानिलहरं पक्वं मधुराम्लरसं गुरु | श्वासकासारुचिहरं तृष्णाघ्नं कण्ठशोधनम् ||१४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 130 (149-151) · Śloka 152
লঘ্বম্লং দীপনং হৃদ্যং মাতুলুঙ্গমুদাহৃতম্ | ত্বক্ তিক্তা দুর্জরা তস্য বাতক্রিমিকফাপহা ||১৪৯|| স্বাদু শীতং গুরু স্নিগ্ধং মাংসং মারুতপিত্তজিত্ | মেধ্যং শূলানিলচ্ছর্দিকফারোচকনাশনম্ ||১৫০|| দীপনং লঘু সঙ্গ্রাহি গুল্মার্শোঘ্নং তু কেসরম্ | শূলাজীর্ণবিবন্ধেষু মন্দেঽগ্নৌ কফমারুতে ||১৫১|| অরুচৌ চ বিশেষেণ রসস্তস্যোপদিশ্যতে |১৫২|
लघ्वम्लं दीपनं हृद्यं मातुलुङ्गमुदाहृतम् | त्वक् तिक्ता दुर्जरा तस्य वातक्रिमिकफापहा ||१४९|| स्वादु शीतं गुरु स्निग्धं मांसं मारुतपित्तजित् | मेध्यं शूलानिलच्छर्दिकफारोचकनाशनम् ||१५०|| दीपनं लघु सङ्ग्राहि गुल्मार्शोघ्नं तु केसरम् | शूलाजीर्णविबन्धेषु मन्देऽग्नौ कफमारुते ||१५१|| अरुचौ च विशेषेण रसस्तस्योपदिश्यते |१५२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 131 (152-154) · Śloka 155
পিত্তানিলকরং বালং পিত্তলং বদ্ধকেসরম্ ||১৫২|| হৃদ্যং বর্ণকরং রুচ্যং রক্তমাংসবলপ্রদম্ | কষাযানুরসং স্বাদু বাতঘ্নং বৃংহণং গুরু ||১৫৩|| পিত্তাবিরোধি সম্পক্বমাম্রং শুক্রবিবর্ধনম্ | বৃংহণং মধুরং বল্যং গুরু বিষ্টভ্য জীর্যতি ||১৫৪|| আম্রাতকফলং বৃষ্যং সস্নেহং শ্লেষ্মবর্ধনম্ |১৫৫|
पित्तानिलकरं बालं पित्तलं बद्धकेसरम् ||१५२|| हृद्यं वर्णकरं रुच्यं रक्तमांसबलप्रदम् | कषायानुरसं स्वादु वातघ्नं बृंहणं गुरु ||१५३|| पित्ताविरोधि सम्पक्वमाम्रं शुक्रविवर्धनम् | बृंहणं मधुरं बल्यं गुरु विष्टभ्य जीर्यति ||१५४|| आम्रातकफलं वृष्यं सस्नेहं श्लेष्मवर्धनम् |१५५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 132 (155) · Śloka 155
ত্রিদোষবিষ্টম্ভকরং লকুচং শুক্রনাশনম্ ||১৫৫||
त्रिदोषविष्टम्भकरं लकुचं शुक्रनाशनम् ||१५५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 133 (156-162) · Śloka 162
অম্লং তৃষাপহং রুচ্যং পিত্তকৃত্ করমর্দকম্ | বাতপিত্তহরং বৃষ্যং প্রিযালং গুরু শীতলম্ ||১৫৬|| হৃদ্যং স্বাদু কষাযাম্লং ভব্যমাস্যবিশোধনম্ | পিত্তশ্লেষ্মহরং গ্রাহি গুরু বিষ্টম্ভি শীতলম্ ||১৫৭|| পারাবতং সমধুরং রুচ্যমত্যগ্নিবাতনুত্ | গরদোষহরং নীপং প্রাচীনামলকং তথা ||১৫৮|| বাতাপহং তিন্তিডীকমামং পিত্তবলাসকৃত্ | গ্রাহ্যুষ্ণং দীপনং রুচ্যং সম্পক্বং কফবাতনুত্ ||১৫৯|| তস্মাদল্পান্তরগুণং কোশাম্রফলমুচ্যতে | অম্লীকাযাঃ ফলং পক্বং তদ্বদ্ভেদি তু কেবলম্ ||১৬০|| অম্লং সমধুরং হৃদ্যং বিশদং ভক্তরোচনম্ | বাতঘ্নং দুর্জরং প্রোক্তং নারঙ্গস্য ফলং গুরু ||১৬১|| তৃষ্ণাশূলকফোত্ক্লেশচ্ছর্দিশ্বাসনিবারণম্ | বাতশ্লেষ্মবিবন্ধঘ্নং জম্বীরং গুরু পিত্তকৃত্ | ঐরাবতং দন্তশঠমম্লং শোণিতপিত্তকৃত্ ||১৬২||
अम्लं तृषापहं रुच्यं पित्तकृत् करमर्दकम् | वातपित्तहरं वृष्यं प्रियालं गुरु शीतलम् ||१५६|| हृद्यं स्वादु कषायाम्लं भव्यमास्यविशोधनम् | पित्तश्लेष्महरं ग्राहि गुरु विष्टम्भि शीतलम् ||१५७|| पारावतं समधुरं रुच्यमत्यग्निवातनुत् | गरदोषहरं नीपं प्राचीनामलकं तथा ||१५८|| वातापहं तिन्तिडीकमामं पित्तबलासकृत् | ग्राह्युष्णं दीपनं रुच्यं सम्पक्वं कफवातनुत् ||१५९|| तस्मादल्पान्तरगुणं कोशाम्रफलमुच्यते | अम्लीकायाः फलं पक्वं तद्वद्भेदि तु केवलम् ||१६०|| अम्लं समधुरं हृद्यं विशदं भक्तरोचनम् | वातघ्नं दुर्जरं प्रोक्तं नारङ्गस्य फलं गुरु ||१६१|| तृष्णाशूलकफोत्क्लेशच्छर्दिश्वासनिवारणम् | वातश्लेष्मविबन्धघ्नं जम्बीरं गुरु पित्तकृत् | ऐरावतं दन्तशठमम्लं शोणितपित्तकृत् ||१६२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 134 (163) · Śloka 163
ক্ষীরবৃক্ষফলজাম্ববরাজাদনতোদনশীতফলতিন্দুকবকুলধন্বনাশ্মন্তকাশ্বকর্ণফল্গু- পরূষকগাঙ্গেরুকীপুষ্করবর্তিবিল্ববিম্বীপ্রভৃতীনি ||১৬৩||
क्षीरवृक्षफलजाम्बवराजादनतोदनशीतफलतिन्दुकबकुलधन्वनाश्मन्तकाश्वकर्णफल्गु- परूषकगाङ्गेरुकीपुष्करवर्तिबिल्वबिम्बीप्रभृतीनि ||१६३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 135 (164) · Śloka 164
ফলান্যেতানি শীতানি কফপিত্তহরাণি চ | সঙ্গ্রাহকাণি রূক্ষাণি কষাযমধুরাণি চ ||১৬৪||
फलान्येतानि शीतानि कफपित्तहराणि च | सङ्ग्राहकाणि रूक्षाणि कषायमधुराणि च ||१६४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 136 (164-176) · Śloka 176
ক্ষীরবৃক্ষফলং তেষাং গুরু বিষ্টম্ভি শীতলম্ | কষাযং মধুরং সাম্লং নাতিমারুতকোপনম্ ||১৬৫|| অত্যর্থং বাতলং গ্রাহি জাম্ববং কফপিত্তজিত্ | স্নিগ্ধং স্বাদু কষাযং চ রাজাদনফলং গুরু ||১৬৬|| কষাযং মধুরং রূক্ষং তোদনং কফবাতজিত্ | অম্লোষ্ণং লঘু সঙ্গ্রাহি স্নিগ্ধং পিত্তাগ্নিবর্ধনম্ ||১৬৭|| আমং কষাযং সঙ্গ্রাহি তিন্দুকং বাতকোপনম্ | বিপাকে গুরু সম্পক্বং মধুরং কফপিত্তজিত্ ||১৬৮|| মধুরং চ কষাযং চ স্নিগ্ধং সঙ্গ্রাহি বাকুলম্ | স্থিরীকরং চ দন্তানাং বিশদং ফলমুচ্যতে ||১৬৯|| সকষাযং হিমং স্বাদু ধান্বনং কফবাতজিত্ | তদ্বদ্গাঙ্গেরুকং বিদ্যাদশ্মন্তকফলানি চ ||১৭০|| বিষ্টম্ভি মধুরং স্নিগ্ধং ফল্গুজং তর্পণং গুরু | অত্যম্লমীষন্মধুরং কষাযানুরসং লঘু ||১৭১|| বাতঘ্নং পিত্তজনমামং বিদ্যাত্ পরুষকম্ | তদেব পক্বং মধুরং বাতপিত্তনিবর্হণম্ ||১৭২|| বিপাকে মধুরং শীতং রক্তপিত্তপ্রসাদনম্ | পৌষ্করং স্বাদু বিষ্টম্ভি বল্যং কফকরং ফলম্ ||১৭৩|| কফানিলহরং তীক্ষ্ণং স্নিগ্ধং সঙ্গ্রাহি দীপনম্ | কটুতিক্তকষাযোষ্ণং বালং বিল্বমুদাহৃতম্ ||১৭৪|| বিদ্যাত্তদেব সম্পক্বং মধুরানুরসং গুরু | বিদাহি বিষ্টম্ভকরং দোষকৃত্ পূতিমারুতম্ ||১৭৫|| বিম্বীফলং সাশ্বকর্ণং স্তন্যকৃত্ কফপিত্তজিত্ | তৃড্দাহজ্বরপিত্তাসৃক্কাসশ্বাসক্ষযাপহম্ ||১৭৬||
क्षीरवृक्षफलं तेषां गुरु विष्टम्भि शीतलम् | कषायं मधुरं साम्लं नातिमारुतकोपनम् ||१६५|| अत्यर्थं वातलं ग्राहि जाम्बवं कफपित्तजित् | स्निग्धं स्वादु कषायं च राजादनफलं गुरु ||१६६|| कषायं मधुरं रूक्षं तोदनं कफवातजित् | अम्लोष्णं लघु सङ्ग्राहि स्निग्धं पित्ताग्निवर्धनम् ||१६७|| आमं कषायं सङ्ग्राहि तिन्दुकं वातकोपनम् | विपाके गुरु सम्पक्वं मधुरं कफपित्तजित् ||१६८|| मधुरं च कषायं च स्निग्धं सङ्ग्राहि बाकुलम् | स्थिरीकरं च दन्तानां विशदं फलमुच्यते ||१६९|| सकषायं हिमं स्वादु धान्वनं कफवातजित् | तद्वद्गाङ्गेरुकं विद्यादश्मन्तकफलानि च ||१७०|| विष्टम्भि मधुरं स्निग्धं फल्गुजं तर्पणं गुरु | अत्यम्लमीषन्मधुरं कषायानुरसं लघु ||१७१|| वातघ्नं पित्तजनमामं विद्यात् परुषकम् | तदेव पक्वं मधुरं वातपित्तनिबर्हणम् ||१७२|| विपाके मधुरं शीतं रक्तपित्तप्रसादनम् | पौष्करं स्वादु विष्टम्भि बल्यं कफकरं फलम् ||१७३|| कफानिलहरं तीक्ष्णं स्निग्धं सङ्ग्राहि दीपनम् | कटुतिक्तकषायोष्णं बालं बिल्वमुदाहृतम् ||१७४|| विद्यात्तदेव सम्पक्वं मधुरानुरसं गुरु | विदाहि विष्टम्भकरं दोषकृत् पूतिमारुतम् ||१७५|| बिम्बीफलं साश्वकर्णं स्तन्यकृत् कफपित्तजित् | तृड्दाहज्वरपित्तासृक्कासश्वासक्षयापहम् ||१७६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 137 (177) · Śloka 177
তালনালিকেরপনসমোচপ্রভৃতীনি ||১৭৭||
तालनालिकेरपनसमोचप्रभृतीनि ||१७७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 138 (178) · Śloka 178
স্বাদুপাকরসান্যাহুর্বাতপিত্তহরাণি চ | বলপ্রদানি স্নিগ্ধানি বৃংহণানি হিমানি চ ||১৭৮||
स्वादुपाकरसान्याहुर्वातपित्तहराणि च | बलप्रदानि स्निग्धानि बृंहणानि हिमानि च ||१७८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 139 (179-181) · Śloka 181
ফলং স্বাদুরসং তেষাং তালজং গুরু পিত্তজিত্ | তদ্বীজং স্বাদুপাকং তু মূত্রলং বাতপিত্তজিত্ ||১৭৯|| নালিকেরং গুরু স্নিগ্ধং পিত্তঘ্নং স্বাদু শীতলম্ | বলমাংসপ্রদং হৃদ্যং বৃংহণং বস্তিশোধনম্ ||১৮০|| পনসং সকষাযং তু স্নিগ্ধং স্বাদুরসং গুরু | মৌচং স্বাদুরসং প্রোক্তং কষাযং নাতিশীতলম্ | রক্তপিত্তহরং বৃষ্যং রুচ্যং শ্লেষ্মকরং গুরু ||১৮১||
फलं स्वादुरसं तेषां तालजं गुरु पित्तजित् | तद्बीजं स्वादुपाकं तु मूत्रलं वातपित्तजित् ||१७९|| नालिकेरं गुरु स्निग्धं पित्तघ्नं स्वादु शीतलम् | बलमांसप्रदं हृद्यं बृंहणं बस्तिशोधनम् ||१८०|| पनसं सकषायं तु स्निग्धं स्वादुरसं गुरु | मौचं स्वादुरसं प्रोक्तं कषायं नातिशीतलम् | रक्तपित्तहरं वृष्यं रुच्यं श्लेष्मकरं गुरु ||१८१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 140 (182) · Śloka 182
দ্রাক্ষাকাশ্মর্যমধূকপুষ্পখর্জূরপ্রভৃতীনি ||১৮২||
द्राक्षाकाश्मर्यमधूकपुष्पखर्जूरप्रभृतीनि ||१८२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 141 (183) · Śloka 183
রক্তপিত্তহরাণ্যাহুর্গুরূণি মধুরাণি চ |১৮৩|
रक्तपित्तहराण्याहुर्गुरूणि मधुराणि च |१८३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 142 (183-186) · Śloka 186
তেষাং দ্রাক্ষা সরা স্বর্যা মধুরা স্নিগ্ধশীতলা ||১৮৩|| রক্তপিত্তজ্বরশ্বাসতৃষ্ণাদাহক্ষযাপহা | হৃদ্যং মূত্রবিবন্ধঘ্নং পিত্তাসৃগ্বাতনাশনম্ ||১৮৪|| কেশ্যং রসাযনং মেধ্যং কাশ্মর্যং ফলমুচ্যতে | ক্ষতক্ষযাপহং হৃদ্যং শীতলং তর্পণং গুরু ||১৮৫|| রসে পাকে চ মধুরং খার্জূরং রক্তপিত্তনুত্ | বৃংহণীযমহৃদ্যং চ মধূককুসুমং গুরু | বাতপিত্তোপশমনং ফলং তস্যোপদিশ্যতে ||১৮৬||
तेषां द्राक्षा सरा स्वर्या मधुरा स्निग्धशीतला ||१८३|| रक्तपित्तज्वरश्वासतृष्णादाहक्षयापहा | हृद्यं मूत्रविबन्धघ्नं पित्तासृग्वातनाशनम् ||१८४|| केश्यं रसायनं मेध्यं काश्मर्यं फलमुच्यते | क्षतक्षयापहं हृद्यं शीतलं तर्पणं गुरु ||१८५|| रसे पाके च मधुरं खार्जूरं रक्तपित्तनुत् | बृंहणीयमहृद्यं च मधूककुसुमं गुरु | वातपित्तोपशमनं फलं तस्योपदिश्यते ||१८६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 143 (187) · Śloka 187
বাতামাক্ষোডাভিষুকনিচুলপিচুনিকোচকোরুমাণপ্রভৃতীনি ||১৮৭||
वातामाक्षोडाभिषुकनिचुलपिचुनिकोचकोरुमाणप्रभृतीनि ||१८७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 144 (188) · Śloka 188
পিত্তশ্লেষ্মহরাণ্যাহুঃ স্নিগ্ধোষ্ণানি গুরূণি চ | বৃংহণান্যনিলঘ্নানি বল্যানি মধুরাণি চ ||১৮৮||
पित्तश्लेष्महराण्याहुः स्निग्धोष्णानि गुरूणि च | बृंहणान्यनिलघ्नानि बल्यानि मधुराणि च ||१८८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 145 (189) · Śloka 189
কষাযং কফপিত্তঘ্নং কিঞ্চিত্তিক্তং রুচিপ্রদম্ | হৃদ্যং সুগন্ধি বিশদং লবলীফলমুচ্যতে ||১৮৯||
कषायं कफपित्तघ्नं किञ्चित्तिक्तं रुचिप्रदम् | हृद्यं सुगन्धि विशदं लवलीफलमुच्यते ||१८९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 146 (190) · Śloka 191
বসিরং শীতপাক্যং চ সারুষ্করনিবন্ধনম্ | বিষ্টম্ভি দুর্জরং রূক্ষং শীতলং বাতকোপনম্ ||১৯০|| বিপাকে মধুরং চাপি রক্তপিত্তপ্রসাদনন্ |১৯১|
वसिरं शीतपाक्यं च सारुष्करनिबन्धनम् | विष्टम्भि दुर्जरं रूक्षं शीतलं वातकोपनम् ||१९०|| विपाके मधुरं चापि रक्तपित्तप्रसादनन् |१९१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 147 (191-193) · Śloka 193
ঐরাবতং দন্তশঠমম্লং শোণিতপিত্তকৃত্ ||১৯১|| শীতং কষাযং মধুরং টঙ্কং মারুতকৃদ্গুরু | স্নিগ্ধোষ্ণং তিক্তমধুরং বাতশ্লেষ্মঘ্নমৈঙ্গুদম্ ||১৯২|| শমীফলং গুরু স্বাদু রূক্ষোষ্ণং কেশনাশনম্ | গুরু শ্লেষ্মাতকফলং কফকৃন্মধুরং হিমম্ ||১৯৩||
ऐरावतं दन्तशठमम्लं शोणितपित्तकृत् ||१९१|| शीतं कषायं मधुरं टङ्कं मारुतकृद्गुरु | स्निग्धोष्णं तिक्तमधुरं वातश्लेष्मघ्नमैङ्गुदम् ||१९२|| शमीफलं गुरु स्वादु रूक्षोष्णं केशनाशनम् | गुरु श्लेष्मातकफलं कफकृन्मधुरं हिमम् ||१९३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 148 (194) · Śloka 194
করীরাক্ষিকপীলূনি তৃণশূন্যফলানি চ | স্বাদুতিক্তকটূষ্ণানি কফবাতহরাণি চ ||১৯৪||
करीराक्षिकपीलूनि तृणशून्यफलानि च | स्वादुतिक्तकटूष्णानि कफवातहराणि च ||१९४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 149 (195) · Śloka 195
তিক্তং পিন্ত্তকরং তেষাং সরং কটুবিপাকি চ | তীক্ষ্ণোষ্ণং কটুকং পীলু সস্নেহং কফবাতজিত্ ||১৯৫||
तिक्तं पिन्त्तकरं तेषां सरं कटुविपाकि च | तीक्ष्णोष्णं कटुकं पीलु सस्नेहं कफवातजित् ||१९५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 150 (196) · Śloka 196
আরুষ্করং তৌবরকং কষাযং কটুপাকি চ | উষ্ণং কৃমিজ্বরানাহমেহোদাবর্তনাশনম্ | কুষ্ঠগুল্মোদরার্শোঘ্নং কটুপাকি তথৈব চ ||১৯৬||
आरुष्करं तौवरकं कषायं कटुपाकि च | उष्णं कृमिज्वरानाहमेहोदावर्तनाशनम् | कुष्ठगुल्मोदरार्शोघ्नं कटुपाकि तथैव च ||१९६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 151 (197-198) · Śloka 198
করঞ্জকিংশুকারিষ্টফলং জন্তুপ্রমেহনুত্ | অঙ্কোলস্য ফলং বিস্রং গুরু শ্লেষ্মহরং হিমম্ ||১৯৭|| রূক্ষোষ্ণং কটুকং পাকে লঘু বাতকফাপহম্ | তিক্তমীষদ্বিষহিতং বিডঙ্গং কৃমিনাশনম্ ||১৯৮||
करञ्जकिंशुकारिष्टफलं जन्तुप्रमेहनुत् | अङ्कोलस्य फलं विस्रं गुरु श्लेष्महरं हिमम् ||१९७|| रूक्षोष्णं कटुकं पाके लघु वातकफापहम् | तिक्तमीषद्विषहितं विडङ्गं कृमिनाशनम् ||१९८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 152 (199) · Śloka 199
ব্রণ্যমুষ্ণং সরং মেধ্যং দোষঘ্নং শোফকুষ্ঠনুত্ | কষাযং দীপনং চাম্লং চক্ষুষ্যং চাভযাফলম্ ||১৯৯||
व्रण्यमुष्णं सरं मेध्यं दोषघ्नं शोफकुष्ठनुत् | कषायं दीपनं चाम्लं चक्षुष्यं चाभयाफलम् ||१९९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 153 (200) · Śloka 200
ভেদনং লঘু রূক্ষোষ্ণং বৈস্বর্যক্রিমিনাশনম্ | চক্ষুষ্যং স্বাদুপাক্যাক্ষং কষাযং কফপিত্তজিত্ ||২০০||
भेदनं लघु रूक्षोष्णं वैस्वर्यक्रिमिनाशनम् | चक्षुष्यं स्वादुपाक्याक्षं कषायं कफपित्तजित् ||२००||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 154 (201) · Śloka 201
কফপিত্তহরং রূক্ষং বক্ত্রক্লেদমলাপহম্ | কষাযমীষন্মধুরং কিঞ্চিত্ পূগফলং সরম্ ||২০১||
कफपित्तहरं रूक्षं वक्त्रक्लेदमलापहम् | कषायमीषन्मधुरं किञ्चित् पूगफलं सरम् ||२०१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 155 (202) · Śloka 203
জাতীকোশোঽথ কর্পূরং জাতীকটুকযোঃ ফলম্ | কক্কো(ঙ্কো)লকং লবঙ্গং চ তিক্তং কটু কফাপহম্ ||২০২|| লঘু তৃষ্ণাপহং বক্ত্রক্লেদদৌর্গন্ধ্যনাশনম্ |২০৩|
जातीकोशोऽथ कर्पूरं जातीकटुकयोः फलम् | कक्को(ङ्को)लकं लवङ्गं च तिक्तं कटु कफापहम् ||२०२|| लघु तृष्णापहं वक्त्रक्लेददौर्गन्ध्यनाशनम् |२०३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 156 (203) · Śloka 204
সতিক্তঃ সুরভিঃ শীতঃ কর্পূরো লঘু লেখনঃ ||২০৩|| তৃষ্ণাযাং মুখশোষে চ বৈরস্যে চাপি পূজিতঃ |২০৪|
सतिक्तः सुरभिः शीतः कर्पूरो लघु लेखनः ||२०३|| तृष्णायां मुखशोषे च वैरस्ये चापि पूजितः |२०४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 157 (204) · Śloka 204
লতাকস্তূরিকা তদ্বচ্ছীতা বস্তিবিশোধনী ||২০৪||
लताकस्तूरिका तद्वच्छीता बस्तिविशोधनी ||२०४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 158 (205-207) · Śloka 207
প্রিযালমজ্জা মধুরো বৃষ্যঃ পিত্তানিলাপহঃ | বৈভীতকো মদকরঃ কফমারুতনাশনঃ ||২০৫|| কষাযমধুরো মজ্জা কোলানাং পিত্তনাশনঃ | তৃষ্ণাচ্ছর্দ্যনিলঘ্নশ্চ তদ্বদামলকস্য চ ||২০৬|| বীজপূরকশম্যাকমজ্জা কোশাম্রসম্ভবঃ | স্বাদুপাকোঽগ্নিবলদঃ স্নিগ্ধঃ পিত্তানিলাপহঃ ||২০৭||
प्रियालमज्जा मधुरो वृष्यः पित्तानिलापहः | बैभीतको मदकरः कफमारुतनाशनः ||२०५|| कषायमधुरो मज्जा कोलानां पित्तनाशनः | तृष्णाच्छर्द्यनिलघ्नश्च तद्वदामलकस्य च ||२०६|| बीजपूरकशम्याकमज्जा कोशाम्रसम्भवः | स्वादुपाकोऽग्निबलदः स्निग्धः पित्तानिलापहः ||२०७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 159 (208) · Śloka 208
যস্য যস্য ফলস্যেহ বীর্যং ভবতি যাদৃশম্ | তস্য তস্যৈব বীর্যেণ মজ্জানমপি নির্দিশেত্ ||২০৮||
यस्य यस्य फलस्येह वीर्यं भवति यादृशम् | तस्य तस्यैव वीर्येण मज्जानमपि निर्दिशेत् ||२०८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 160 (209) · Śloka 209
ফলেষু পরিপক্বং যদ্গুণবত্তদুদাহৃতম্ | বিল্বাদন্যত্র বিজ্ঞেযমামং তদ্ধি গুণোত্তরম্ | গ্রাহ্যুষ্ণং দীপনং তদ্ধি কষাযকটুতিক্তকম্ ||২০৯||
फलेषु परिपक्वं यद्गुणवत्तदुदाहृतम् | बिल्वादन्यत्र विज्ञेयमामं तद्धि गुणोत्तरम् | ग्राह्युष्णं दीपनं तद्धि कषायकटुतिक्तकम् ||२०९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 161 (210) · Śloka 210
ব্যাধিতং কৃমিজুষ্টং চ পাকাতীতমকালজম্ | বর্জনীযং ফলং সর্বমপর্যাগতমেব চ ||২১০|| ইতি ফলবর্গঃ |
व्याधितं कृमिजुष्टं च पाकातीतमकालजम् | वर्जनीयं फलं सर्वमपर्यागतमेव च ||२१०|| इति फलवर्गः |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 162 (211) · Śloka 211
অথ শাকবর্গঃ | শাকান্যত ঊর্ধ্বং বক্ষ্যামঃ | তত্র পুষ্পফলালাবুকালিন্দকপ্রভৃতীনি ||২১১||
अथ शाकवर्गः | शाकान्यत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः | तत्र पुष्पफलालाबुकालिन्दकप्रभृतीनि ||२११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 163 (212) · Śloka 212
পিত্তঘ্নান্যনিলং কুর্যুস্তথা মন্দকফানি চ | সৃষ্টমূত্রপুরীষাণি স্বাদুপাকরসানি চ ||২১২||
पित्तघ्नान्यनिलं कुर्युस्तथा मन्दकफानि च | सृष्टमूत्रपुरीषाणि स्वादुपाकरसानि च ||२१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 164 (213-215) · Śloka 215
পিত্তঘ্নং তেষু কূষ্মাণ্ডং বালং মধ্যং কফাবহম্ | শুক্লং লঘূষ্ণং সক্ষারং দীপনং বস্তিশোধনম্ ||২১৩|| সর্বদোষহরং হৃদ্যং পথ্যং চেতোবিকারিণাম্ | দৃষ্টিশুক্রক্ষযকরং কালিন্দং কফবাতকৃত্ ||২১৪|| অলাবুর্ভিন্নবিট্কা তু রূক্ষা গুর্ব্যতিশীতলা | তিক্তালাবুরহৃদ্যা তু বামিনী বাতপিত্তজিত্ ||২১৫||
पित्तघ्नं तेषु कूष्माण्डं बालं मध्यं कफावहम् | शुक्लं लघूष्णं सक्षारं दीपनं बस्तिशोधनम् ||२१३|| सर्वदोषहरं हृद्यं पथ्यं चेतोविकारिणाम् | दृष्टिशुक्रक्षयकरं कालिन्दं कफवातकृत् ||२१४|| अलाबुर्भिन्नविट्का तु रूक्षा गुर्व्यतिशीतला | तिक्तालाबुरहृद्या तु वामिनी वातपित्तजित् ||२१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 165 (216) · Śloka 216
ত্রপুসৈর্বারুকর্কারুকশীর্ণবৃন্তপ্রভৃতীনি ||২১৬||
त्रपुसैर्वारुकर्कारुकशीर्णवृन्तप्रभृतीनि ||२१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 166 (217) · Śloka 217
স্বাদুতিক্তরসান্যাহুঃ কফবাতকরাণি চ | সৃষ্টমূত্রপুরীষাণি রক্তপিত্তহরাণি চ ||২১৭||
स्वादुतिक्तरसान्याहुः कफवातकराणि च | सृष्टमूत्रपुरीषाणि रक्तपित्तहराणि च ||२१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 167 (218-219) · Śloka 219
বালং সনীলং ত্রপুসং তেষাং পিত্তহরং স্মৃতম্ | তত্পাণ্ডু কফকৃজ্জীর্ণমম্লং বাতকফাপহম্ ||২১৮|| এর্বারুকং সকর্কারু সম্পক্বং কফবাতকৃত্ | সক্ষারং মধুরং রুচ্যং দীপনং নাতিপিত্তলম্ ||২১৯||
बालं सनीलं त्रपुसं तेषां पित्तहरं स्मृतम् | तत्पाण्डु कफकृज्जीर्णमम्लं वातकफापहम् ||२१८|| एर्वारुकं सकर्कारु सम्पक्वं कफवातकृत् | सक्षारं मधुरं रुच्यं दीपनं नातिपित्तलम् ||२१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 168 (220) · Śloka 220
সক্ষারং মধুরং চৈব শীর্ণবৃন্তং কফাপহম্ | ভেদনং দীপনং হৃদ্যমানাহাষ্ঠীলনুল্লঘু ||২২০||
सक्षारं मधुरं चैव शीर्णवृन्तं कफापहम् | भेदनं दीपनं हृद्यमानाहाष्ठीलनुल्लघु ||२२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 169 (221) · Śloka 221
পিপ্পলীমরিচশৃঙ্গবেরার্দ্রকহিঙ্গুজীরককুস্তুম্বুরুজম্বীরসুমুখসুরসার্জকভূস্তৃণসুগন্ধক- কাসমর্দককালমালকুঠেরকক্ষবকখরপুষ্পশিগ্রুমধুশিগ্রুফণিজ্ঝকসর্ষপরাজিকাকুলাহলাবগুত্থগণ্ডীরতিলপর্ণিকা- বর্ষাভূচিত্রকমূলকলশুনকলাযপলাণ্ডুপ্রভৃতীনি ||২২১||
पिप्पलीमरिचशृङ्गवेरार्द्रकहिङ्गुजीरककुस्तुम्बुरुजम्बीरसुमुखसुरसार्जकभूस्तृणसुगन्धक- कासमर्दककालमालकुठेरकक्षवकखरपुष्पशिग्रुमधुशिग्रुफणिज्झकसर्षपराजिकाकुलाहलावगुत्थगण्डीरतिलपर्णिका- वर्षाभूचित्रकमूलकलशुनकलायपलाण्डुप्रभृतीनि ||२२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 170 (222) · Śloka 222
কটূন্যুষ্ণানি রুচ্যানি বাতশ্লেষ্মহরাণি চ | কৃতান্নেষূপযুজ্যন্তে সংস্কারার্থমনেকধা ||২২২||
कटून्युष्णानि रुच्यानि वातश्लेष्महराणि च | कृतान्नेषूपयुज्यन्ते संस्कारार्थमनेकधा ||२२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 171 (223) · Śloka 223
তেষাং গুর্বী স্বাদুশীতা পিপ্পল্যার্দ্রা কফাবহা | শুষ্কা কফানিলঘ্নী সা বৃষ্যা পিত্তাবিরোধিনী ||২২৩||
तेषां गुर्वी स्वादुशीता पिप्पल्यार्द्रा कफावहा | शुष्का कफानिलघ्नी सा वृष्या पित्ताविरोधिनी ||२२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 172 (224-225) · Śloka 225
স্বাদুপাক্যার্দ্রমরিচং গুরু শ্লেষ্মপ্রসেকি চ | কটূষ্ণং লঘু তচ্ছুষ্কমবৃষ্যং কফবাতজিত্ ||২২৪|| নাত্যুষ্ণং নাতিশীতং চ বীর্যতো মরিচং সিতম্ | গুণবন্মরিচেভ্যশ্চ চক্ষুষ্যং চ বিশেষতঃ ||২২৫||
स्वादुपाक्यार्द्रमरिचं गुरु श्लेष्मप्रसेकि च | कटूष्णं लघु तच्छुष्कमवृष्यं कफवातजित् ||२२४|| नात्युष्णं नातिशीतं च वीर्यतो मरिचं सितम् | गुणवन्मरिचेभ्यश्च चक्षुष्यं च विशेषतः ||२२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 173 (226-228) · Śloka 228
নাগরং কফবাতঘ্নং বিপাকে মধুরং কটু | বৃষ্যোষ্ণং রোচনং হৃদ্যং সস্নেহং লঘু দীপনম্ ||২২৬|| কফানিলহরং স্বর্যং বিবন্ধানাহশূলনুত্ | কটূষ্ণং রোচনং হৃদ্যং বৃষ্যং চৈবার্দ্রকং স্মৃতম্ ||২২৭|| লঘূষ্ণং পাচনং হিঙ্গু দীপনং কফবাতজিত্ | কটু স্নিগ্ধং সরং তীক্ষ্ণং শূলাজীর্ণবিবন্ধনুত্ ||২২৮||
नागरं कफवातघ्नं विपाके मधुरं कटु | वृष्योष्णं रोचनं हृद्यं सस्नेहं लघु दीपनम् ||२२६|| कफानिलहरं स्वर्यं विबन्धानाहशूलनुत् | कटूष्णं रोचनं हृद्यं वृष्यं चैवार्द्रकं स्मृतम् ||२२७|| लघूष्णं पाचनं हिङ्गु दीपनं कफवातजित् | कटु स्निग्धं सरं तीक्ष्णं शूलाजीर्णविबन्धनुत् ||२२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 174 (229) · Śloka 230
তীক্ষ্ণোষ্ণং কটুকং পাকে রুচ্যং পিত্তাগ্নিবর্ধনম্ | কটু শ্লেষ্মানিলহরং গন্ধাঢ্যং জীরকদ্বযম্ ||২২৯|| কারবী করবী তদ্বদ্বিজ্ঞেযা সোপকুঞ্চিকা |২৩০|
तीक्ष्णोष्णं कटुकं पाके रुच्यं पित्ताग्निवर्धनम् | कटु श्लेष्मानिलहरं गन्धाढ्यं जीरकद्वयम् ||२२९|| कारवी करवी तद्वद्विज्ञेया सोपकुञ्चिका |२३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 175 (230-231) · Śloka 232
ভক্ষ্যব্যঞ্জনভোজ্যেষু বিবিধেষ্ববচারিতা ||২৩০|| আর্দ্রা কুস্তুম্বরী কুর্যাত্ স্বাদুসৌগন্ধ্যহৃদ্যতাম্ | সা শুষ্কা মধুরা পাকে স্নিগ্ধা তৃড্দাহনাশনী ||২৩১|| দোষঘ্নী কটুকা কিঞ্চিত্ তিক্তা স্রোতোবিশোধনী |২৩২|
भक्ष्यव्यञ्जनभोज्येषु विविधेष्ववचारिता ||२३०|| आर्द्रा कुस्तुम्बरी कुर्यात् स्वादुसौगन्ध्यहृद्यताम् | सा शुष्का मधुरा पाके स्निग्धा तृड्दाहनाशनी ||२३१|| दोषघ्नी कटुका किञ्चित् तिक्ता स्रोतोविशोधनी |२३२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 176 (232-237) · Śloka 237
জম্বীরঃ পাচনস্তীক্ষ্ণঃ কৃমিবাতকফাপহঃ ||২৩২|| সুরাভির্দীপনো রুচ্যো মুখবৈশদ্যকারকঃ | কফানিলবিষশ্বাসকাসদৌর্গন্ধ্যনাশনঃ ||২৩৩|| পিত্তকৃত্ পার্শ্বশূলঘ্নঃ সুরসঃ সমুদাহৃতঃ | তদ্বত্তু সুমুখো জ্ঞেযো বিশেষাদ্গরনাশনঃ ||২৩৪|| কফঘ্না লঘবো রূক্ষাস্তীক্ষ্ণোষ্ণাঃ পিত্তবর্ধনাঃ | কটুপাকরসাশ্চৈব সুরসার্জকভূস্তৃণাঃ ||২৩৫|| মধুরঃ কফবাতঘ্নঃ পাচনঃ কণ্ঠশোধনঃ | বিশেষতঃ পিত্তহরঃ সতিক্তঃ কাসমর্দকঃ ||২৩৬|| কটুঃ সক্ষারমধুরঃ শিগ্রুস্তিক্তোঽথ পিচ্ছিলঃ | মধুশিগ্রুঃ সরস্তিক্তঃ শোফঘ্নো দীপনঃ কটুঃ ||২৩৭||
जम्बीरः पाचनस्तीक्ष्णः कृमिवातकफापहः ||२३२|| सुराभिर्दीपनो रुच्यो मुखवैशद्यकारकः | कफानिलविषश्वासकासदौर्गन्ध्यनाशनः ||२३३|| पित्तकृत् पार्श्वशूलघ्नः सुरसः समुदाहृतः | तद्वत्तु सुमुखो ज्ञेयो विशेषाद्गरनाशनः ||२३४|| कफघ्ना लघवो रूक्षास्तीक्ष्णोष्णाः पित्तवर्धनाः | कटुपाकरसाश्चैव सुरसार्जकभूस्तृणाः ||२३५|| मधुरः कफवातघ्नः पाचनः कण्ठशोधनः | विशेषतः पित्तहरः सतिक्तः कासमर्दकः ||२३६|| कटुः सक्षारमधुरः शिग्रुस्तिक्तोऽथ पिच्छिलः | मधुशिग्रुः सरस्तिक्तः शोफघ्नो दीपनः कटुः ||२३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 177 (238-239) · Śloka 239
বিদাহি বদ্ধবিণ্মূত্রং রূক্ষং তীক্ষ্ণোষ্ণমেব চ | ত্রিদোষং সার্ষপং শাকং গাণ্ডীরং বেগনাম চ ||২৩৮|| চিত্রকস্তিলপর্ণী চ কফশোফহরে লঘূ | বর্ষাভূঃ কফবাতঘ্নী হিতা শোফোদরার্শসাম্ ||২৩৯||
विदाहि बद्धविण्मूत्रं रूक्षं तीक्ष्णोष्णमेव च | त्रिदोषं सार्षपं शाकं गाण्डीरं वेगनाम च ||२३८|| चित्रकस्तिलपर्णी च कफशोफहरे लघू | वर्षाभूः कफवातघ्नी हिता शोफोदरार्शसाम् ||२३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 178 (240-242) · Śloka 242
কটুতিক্তরসা হৃদ্যা রোচনী বহ্নিদীপনী | সর্বদোষহরা লঘ্বী কণ্ঠ্যা মূলকপোতিকা ||২৪০|| মহত্তদ্গুরু বিষ্টম্ভি তীক্ষ্ণমামং ত্রিদোষকৃত্ | তদেব স্নেহসিদ্ধং তু পিত্তনুত্ কফবাতজিত্ ||২৪১|| ত্রিদোষশমনং শুষ্কং বিষদোষহরং লঘু | বিষ্টম্ভি বাতলং শাকং শুষ্কমন্যত্র মূলকাত্ ||২৪২||
कटुतिक्तरसा हृद्या रोचनी वह्निदीपनी | सर्वदोषहरा लघ्वी कण्ठ्या मूलकपोतिका ||२४०|| महत्तद्गुरु विष्टम्भि तीक्ष्णमामं त्रिदोषकृत् | तदेव स्नेहसिद्धं तु पित्तनुत् कफवातजित् ||२४१|| त्रिदोषशमनं शुष्कं विषदोषहरं लघु | विष्टम्भि वातलं शाकं शुष्कमन्यत्र मूलकात् ||२४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 179 (243) · Śloka 243
পুষ্পং চ পত্রং চ ফলং তথৈব যথোত্তরং তে গুরবঃ প্রদিষ্টাঃ | তেষাং তু পুষ্পং কফপিত্তহন্তৃ ফলং নিহন্যাত্ কফমারুতৌ তু ||২৪৩||
पुष्पं च पत्रं च फलं तथैव यथोत्तरं ते गुरवः प्रदिष्टाः | तेषां तु पुष्पं कफपित्तहन्तृ फलं निहन्यात् कफमारुतौ तु ||२४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 180 (244-248) · Śloka 248
স্নিগ্ধোষ্ণতীক্ষ্ণঃ কটুপিচ্ছিলশ্চ গুরুঃ সরঃ স্বাদুরসশ্চ বল্যঃ | বৃষ্যশ্চ মেধাস্বরবর্ণচক্ষুর্ভগ্নাস্থিসন্ধানকরো রসোনঃ ||২৪৪|| হৃদ্রোগজীর্ণজ্বরকুক্ষিশূলবিবন্ধগুল্মারুচিকাসশোফান্ | দুর্নামকুষ্ঠানলসাদজন্তুসমীরণশ্বাসকফাংশ্চ হন্তি ||২৪৫|| নাত্যুষ্ণবীর্যোঽনিলহা কটুশ্চ তীক্ষ্ণো গুরুর্নাতিকফাবহশ্চ | বলাবহঃ পিত্তকরোঽথ কিঞ্চিত্ পলাণ্ডুরগ্নিং চ বিবর্ধযেত্তু ||২৪৬|| স্নিগ্ধো রুচিষ্যঃ স্থিরধাতুকারী বল্যোঽথ মেধাকফপুষ্টিদশ্চ | স্বাদুর্গুরুঃ শোণিতপিত্তশস্তঃ সপিচ্ছিলঃ ক্ষীরপলাণ্ডুরুক্তঃ ||২৪৭|| কলাযশাকং পিত্তঘ্নং কফঘ্নং বাতলং গুরু | কষাযানুরসং চৈব বিপাকে মধুরং চ তত্ ||২৪৮||
स्निग्धोष्णतीक्ष्णः कटुपिच्छिलश्च गुरुः सरः स्वादुरसश्च बल्यः | वृष्यश्च मेधास्वरवर्णचक्षुर्भग्नास्थिसन्धानकरो रसोनः ||२४४|| हृद्रोगजीर्णज्वरकुक्षिशूलविबन्धगुल्मारुचिकासशोफान् | दुर्नामकुष्ठानलसादजन्तुसमीरणश्वासकफांश्च हन्ति ||२४५|| नात्युष्णवीर्योऽनिलहा कटुश्च तीक्ष्णो गुरुर्नातिकफावहश्च | बलावहः पित्तकरोऽथ किञ्चित् पलाण्डुरग्निं च विवर्धयेत्तु ||२४६|| स्निग्धो रुचिष्यः स्थिरधातुकारी बल्योऽथ मेधाकफपुष्टिदश्च | स्वादुर्गुरुः शोणितपित्तशस्तः सपिच्छिलः क्षीरपलाण्डुरुक्तः ||२४७|| कलायशाकं पित्तघ्नं कफघ्नं वातलं गुरु | कषायानुरसं चैव विपाके मधुरं च तत् ||२४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 181 (249) · Śloka 249
চুচ্চূযূথিকাতরুণীজীবন্তীবিম্বীতিকানদী(ন্দী)ভল্লাতকচ্ছগলান্ত্রী- বৃক্ষাদনীফঞ্জীশাল্মলীশেলুবনস্পতিপ্রসবশণকর্বুদারকোবিদারপ্রভৃতীনি ||২৪৯||
चुच्चूयूथिकातरुणीजीवन्तीबिम्बीतिकानदी(न्दी)भल्लातकच्छगलान्त्री- वृक्षादनीफञ्जीशाल्मलीशेलुवनस्पतिप्रसवशणकर्बुदारकोविदारप्रभृतीनि ||२४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 182 (250) · Śloka 250
কষাযস্বাদুতিক্তানি রক্তপিত্তহরাণি চ | কফঘ্নান্যনিলং কুর্যুঃ সঙ্গ্রাহীণি লঘূনি চ ||২৫০||
कषायस्वादुतिक्तानि रक्तपित्तहराणि च | कफघ्नान्यनिलं कुर्युः सङ्ग्राहीणि लघूनि च ||२५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 183 (251-253) · Śloka 253
লঘুঃ পাকে চ জন্তুঘ্নঃ পিচ্ছিলো ব্রণিনাং হিতঃ | কষাযমধুরো গ্রাহী চুচ্চূস্তেষাং ত্রিদোষহা ||২৫১|| চক্ষুষ্যা সর্বদোষঘ্নী জীবন্তী সমুদাহৃতা | বৃক্ষাদনী বাতহরা, ফঞ্জী ত্বল্পবলা মতা ||২৫২|| ক্ষীরবৃক্ষোত্পলাদীনাং কষাযাঃ পল্লবাঃ স্মৃতাঃ | শীতাঃ সঙ্গ্রাহিণঃ শস্তা রক্তপিত্তাতিসারিণাম্ ||২৫৩||
लघुः पाके च जन्तुघ्नः पिच्छिलो व्रणिनां हितः | कषायमधुरो ग्राही चुच्चूस्तेषां त्रिदोषहा ||२५१|| चक्षुष्या सर्वदोषघ्नी जीवन्ती समुदाहृता | वृक्षादनी वातहरा, फञ्जी त्वल्पबला मता ||२५२|| क्षीरवृक्षोत्पलादीनां कषायाः पल्लवाः स्मृताः | शीताः सङ्ग्राहिणः शस्ता रक्तपित्तातिसारिणाम् ||२५३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 184 (254) · Śloka 255
পুনর্নবাবরুণতর্কার্যুরুবূকবত্সাদনীবিল্বশাকপ্রভৃতীনি ||২৫৪|| উষ্ণানি স্বাদুতিক্তানি বাতপ্রশমনানি চ |২৫৫|
पुनर्नवावरुणतर्कार्युरुबूकवत्सादनीबिल्वशाकप्रभृतीनि ||२५४|| उष्णानि स्वादुतिक्तानि वातप्रशमनानि च |२५५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 185 (255) · Śloka 255
তেষু পৌনর্নবং শাকং বিশেষাচ্ছোফনাশনম্ ||২৫৫||
तेषु पौनर्नवं शाकं विशेषाच्छोफनाशनम् ||२५५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 186 (256) · Śloka 256
তণ্ডুলীযকোপোদকাঽশ্ববলাচিল্লীপালঙ্ক্যাবাস্তূকপ্রভৃতীনি ||২৫৬||
तण्डुलीयकोपोदकाऽश्वबलाचिल्लीपालङ्क्यावास्तूकप्रभृतीनि ||२५६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 187 (257) · Śloka 257
সৃষ্টমূত্রপুরীষাণি সক্ষারমধুরাণি চ | মন্দবাতকফান্যাহূ রক্তপিত্তহরাণি চ ||২৫৭||
सृष्टमूत्रपुरीषाणि सक्षारमधुराणि च | मन्दवातकफान्याहू रक्तपित्तहराणि च ||२५७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 188 (258-261) · Śloka 261
মধুরো রসপাকাভ্যাং রক্তপিত্তমদাপহঃ | তেষাং শীততমো রূক্ষস্তণ্ডুলীযো বিষাপহঃ ||২৫৮|| স্বাদুপাকরসা বৃষ্যা বাতপিত্তমদাপহা | উপোদকা সরা স্নিগ্ধা বল্যা শ্লেষ্মকরী হিমা ||২৫৯|| কটুর্বিপাকে কৃমিহা মেধাগ্নিবলবর্ধনঃ | সক্ষারঃ সর্বদোষঘ্নো বাস্তূকো রোচনঃ সরঃ ||২৬০|| চিল্লী বাস্তূকবজ্জ্ঞেযা পালঙ্ক্যা তণ্ডুলীযবত্ | বাতকৃদ্বদ্ধবিণ্মূত্রা রূক্ষা পিত্তকফে হিতা | শাকমাশ্ববলং রূক্ষং বদ্ধবিণ্মূত্রমারুতম্ ||২৬১||
मधुरो रसपाकाभ्यां रक्तपित्तमदापहः | तेषां शीततमो रूक्षस्तण्डुलीयो विषापहः ||२५८|| स्वादुपाकरसा वृष्या वातपित्तमदापहा | उपोदका सरा स्निग्धा बल्या श्लेष्मकरी हिमा ||२५९|| कटुर्विपाके कृमिहा मेधाग्निबलवर्धनः | सक्षारः सर्वदोषघ्नो वास्तूको रोचनः सरः ||२६०|| चिल्ली वास्तूकवज्ज्ञेया पालङ्क्या तण्डुलीयवत् | वातकृद्बद्धविण्मूत्रा रूक्षा पित्तकफे हिता | शाकमाश्वबलं रूक्षं बद्धविण्मूत्रमारुतम् ||२६१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 189 (262) · Śloka 262
মণ্ডূকপর্ণীসপ্তলাসুনিষণ্ণকসুবর্চলাপিপ্পলীগুডূচীগোজিহ্বা- কাকমাচীপ্রপুন্নাডাবল্গুজসতীনবৃহতীকণ্টকারিকাফল- পটোলবার্তাককারবেল্লককটুকিকাকেবু(ম্বু)কোরুবূকপর্পটককিরাততিক্ত- কর্কোটকারিষ্টকোশাতকীবেত্রকরীরাটরূষকার্কপুষ্পীপ্রভৃতীনি ||২৬২||
मण्डूकपर्णीसप्तलासुनिषण्णकसुवर्चलापिप्पलीगुडूचीगोजिह्वा- काकमाचीप्रपुन्नाडावल्गुजसतीनबृहतीकण्टकारिकाफल- पटोलवार्ताककारवेल्लककटुकिकाकेबु(म्बु)कोरुबूकपर्पटककिराततिक्त- कर्कोटकारिष्टकोशातकीवेत्रकरीराटरूषकार्कपुष्पीप्रभृतीनि ||२६२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 190 (263) · Śloka 263
রক্তপিত্তহরাণ্যাহুর্হৃদ্যানি সুলঘূনি চ | কুষ্ঠমেহজ্বরশ্বাসকাসারুচিহরাণি চ ||২৬৩||
रक्तपित्तहराण्याहुर्हृद्यानि सुलघूनि च | कुष्ठमेहज्वरश्वासकासारुचिहराणि च ||२६३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 191 (264-271) · Śloka 271
কষাযা তু হিতা পিত্তে স্বাদুপাকরসা হিমা | লঘ্বী মণ্ডূকপর্ণী তু তদ্বদ্গোজিহ্বিকা মতা ||২৬৪|| অবিদাহী ত্রিদোষঘ্নঃ সঙ্গ্রাহী সুনিষণ্ণকঃ | অবল্গুজঃ কটুঃ পাকে তিক্তঃ পিত্তকফাপহঃ ||২৬৫|| ঈষত্তিক্তং ত্রিদোষঘ্নং শাকং কটু সতীনজম্ | নাত্যুষ্ণশীতং কুষ্ঠঘ্নং কাকমাচ্যাস্তু তদ্বিধম্ ||২৬৬|| কণ্ডূকুষ্ঠকৃমিঘ্নানি কফবাতহরাণি চ | ফলানি বৃহতীনাং তু কটুতিক্তলঘূনি চ ||২৬৭|| কফপিত্তহরং ব্রণ্যমুষ্ণং তিক্তমবাতলম্ | পটোলং কটুকং পাকে বৃষ্যং রোচনদীপনম্ ||২৬৮|| কফবাতহরং তিক্তং রোচনং কটুকং লঘু | বার্তাকং দীপনং প্রোক্তং জীর্ণং সক্ষারপিত্তলম্ | তদ্বত্ কর্কোটকং বিদ্যাত্ কারবেল্লকমেব চ ||২৬৯|| আটরূষকবেত্রাগ্রগুডূচীনিম্বপর্পটাঃ | কিরাততিক্তসহিতাস্তিক্তাঃ পিত্তকফাপহাঃ ||২৭০|| কফাপহং শাকমুক্তং বরুণপ্রপুনাড(ট)যোঃ | রূক্ষং লঘু চ শীতং চ বাতপিত্তপ্রকোপণম্ ||২৭১||
कषाया तु हिता पित्ते स्वादुपाकरसा हिमा | लघ्वी मण्डूकपर्णी तु तद्वद्गोजिह्विका मता ||२६४|| अविदाही त्रिदोषघ्नः सङ्ग्राही सुनिषण्णकः | अवल्गुजः कटुः पाके तिक्तः पित्तकफापहः ||२६५|| ईषत्तिक्तं त्रिदोषघ्नं शाकं कटु सतीनजम् | नात्युष्णशीतं कुष्ठघ्नं काकमाच्यास्तु तद्विधम् ||२६६|| कण्डूकुष्ठकृमिघ्नानि कफवातहराणि च | फलानि बृहतीनां तु कटुतिक्तलघूनि च ||२६७|| कफपित्तहरं व्रण्यमुष्णं तिक्तमवातलम् | पटोलं कटुकं पाके वृष्यं रोचनदीपनम् ||२६८|| कफवातहरं तिक्तं रोचनं कटुकं लघु | वार्ताकं दीपनं प्रोक्तं जीर्णं सक्षारपित्तलम् | तद्वत् कर्कोटकं विद्यात् कारवेल्लकमेव च ||२६९|| आटरूषकवेत्राग्रगुडूचीनिम्बपर्पटाः | किराततिक्तसहितास्तिक्ताः पित्तकफापहाः ||२७०|| कफापहं शाकमुक्तं वरुणप्रपुनाड(ट)योः | रूक्षं लघु च शीतं च वातपित्तप्रकोपणम् ||२७१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 192 (272-273) · Śloka 273
দীপনং কালশাকং তু গরদোষহরং কটু | কৌসুম্ভং মধুরং রূক্ষমুষ্ণং শ্লেষ্মহরং লঘু ||২৭২|| বাতলং নালিকাশাকং পিত্তঘ্নং মধুরং চ তত্ | গ্রহণ্যর্শোবিকারঘ্নী সাম্লা বাতকফে হিতা | উষ্ণা কষাযমধুরা চাঙ্গেরী চাগ্নিদীপনী ||২৭৩||
दीपनं कालशाकं तु गरदोषहरं कटु | कौसुम्भं मधुरं रूक्षमुष्णं श्लेष्महरं लघु ||२७२|| वातलं नालिकाशाकं पित्तघ्नं मधुरं च तत् | ग्रहण्यर्शोविकारघ्नी साम्ला वातकफे हिता | उष्णा कषायमधुरा चाङ्गेरी चाग्निदीपनी ||२७३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 193 (274) · Śloka 274
লোণিকাজাতুকত্রিপর্ণিকাপত্তূরজীবকসুবর্চলাডুডুরককুতুম্বককুঠিঞ্জরকুন্তলিকাকুরণ্টিকাপ্রভৃতযঃ ||২৭৪||
लोणिकाजातुकत्रिपर्णिकापत्तूरजीवकसुवर्चलाडुडुरककुतुम्बककुठिञ्जरकुन्तलिकाकुरण्टिकाप्रभृतयः ||२७४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 194 (275) · Śloka 275
স্বাদুপাকরসাঃ শীতাঃ কফঘ্না নাতিপিত্তলাঃ | লবণানুরসা রূক্ষাঃ সক্ষারা বাতলাঃ সরাঃ ||২৭৫||
स्वादुपाकरसाः शीताः कफघ्ना नातिपित्तलाः | लवणानुरसा रूक्षाः सक्षारा वातलाः सराः ||२७५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 195 (276) · Śloka 276
স্বাদুতিক্তা কুন্তলিকা কষাযা সকুরণ্টিকা |২৭৬|
स्वादुतिक्ता कुन्तलिका कषाया सकुरण्टिका |२७६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 196 (276) · Śloka 276
সঙ্গ্রাহি শীতলং চাপি লঘু দোষাপহং তথা | রাজক্ষবকশাকং তু শটীশাকং চ তদ্বিধম্ ||২৭৬||
सङ्ग्राहि शीतलं चापि लघु दोषापहं तथा | राजक्षवकशाकं तु शटीशाकं च तद्विधम् ||२७६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 197 (277) · Śloka 277
স্বাদুপাকরসং শাকং দুর্জরং হরিমন্থজম্ |২৭৭|
स्वादुपाकरसं शाकं दुर्जरं हरिमन्थजम् |२७७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 198 (277) · Śloka 277
ভেদনং মধুরং রূক্ষং কালাযমতিবাতলম্ ||২৭৭||
भेदनं मधुरं रूक्षं कालायमतिवातलम् ||२७७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 199 (278) · Śloka 278
স্রংসনং কটুকং পাকে লঘু বাতকফাপহম্ | শোফঘ্নমুষ্ণবীর্যং চ পত্রং পূতিকরঞ্জজম্ ||২৭৮||
स्रंसनं कटुकं पाके लघु वातकफापहम् | शोफघ्नमुष्णवीर्यं च पत्रं पूतिकरञ्जजम् ||२७८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 200 (279-280) · Śloka 280
তাম্বূলপত্রং তীক্ষ্ণোষ্ণং কটু পিত্তপ্রকোপণম্ | সুগন্ধি বিশদং তিক্তং স্বর্যং বাতকফাপহম্ ||২৭৯|| স্রংসনং কটুকং পাকে কষাযং বহ্নিদীপনম্ | বক্ত্রকণ্ডূমলক্লেদদৌর্গন্ধ্যাদিবিশোধনম্ ||২৮০||
ताम्बूलपत्रं तीक्ष्णोष्णं कटु पित्तप्रकोपणम् | सुगन्धि विशदं तिक्तं स्वर्यं वातकफापहम् ||२७९|| स्रंसनं कटुकं पाके कषायं वह्निदीपनम् | वक्त्रकण्डूमलक्लेददौर्गन्ध्यादिविशोधनम् ||२८०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 201 (281) · Śloka 281
অথ পুষ্পবর্গঃ | কোবিদারশণশাল্মলীপুষ্পাণি মধুরাণি মধুরবিপাকানি রক্তপিত্তহরাণি চ; বৃষাগস্ত্যযোঃ পুষ্পাণি তিক্তানি কটুবিপাকানি ক্ষযকাসাপহানি চ ||২৮১||
अथ पुष्पवर्गः | कोविदारशणशाल्मलीपुष्पाणि मधुराणि मधुरविपाकानि रक्तपित्तहराणि च; वृषागस्त्ययोः पुष्पाणि तिक्तानि कटुविपाकानि क्षयकासापहानि च ||२८१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 202 (282) · Śloka 282
আগস্ত্যং নাতিশীতোষ্ণং নক্তান্ধানাং প্রশস্যতে ||২৮২||
आगस्त्यं नातिशीतोष्णं नक्तान्धानां प्रशस्यते ||२८२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 203 (283) · Śloka 283
করীরকুসুমানি কটুবিপাকানি বাতহরাণি সৃষ্টমূত্রপুরীষাণি চ ||২৮৩||
करीरकुसुमानि कटुविपाकानि वातहराणि सृष्टमूत्रपुरीषाणि च ||२८३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 204 (284) · Śloka 284
রক্তবৃক্ষস্য নিম্বস্য মুষ্ককার্কাসনস্য চ | কফপিত্তহরং পুষ্পং কুষ্ঠঘ্নং কুটজস্য চ ||২৮৪||
रक्तवृक्षस्य निम्बस्य मुष्ककार्कासनस्य च | कफपित्तहरं पुष्पं कुष्ठघ्नं कुटजस्य च ||२८४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 205 (285) · Śloka 285
সতিক্তং মধুরং শীতং পদ্মং পিত্তকফাপহম্ | মধুরং পিচ্ছিলং স্নিগ্ধং কুমুদং হ্লাদি শীতলম্ | তস্মাদল্পান্তরগুণে বিদ্যাত্ কুবলযোত্পলে ||২৮৫||
सतिक्तं मधुरं शीतं पद्मं पित्तकफापहम् | मधुरं पिच्छिलं स्निग्धं कुमुदं ह्लादि शीतलम् | तस्मादल्पान्तरगुणे विद्यात् कुवलयोत्पले ||२८५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 206 (286) · Śloka 286
সিন্ধুবারং বিজানীযাদ্ধিমং পিত্তবিনাশনম্ |২৮৬|
सिन्धुवारं विजानीयाद्धिमं पित्तविनाशनम् |२८६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 207 (286) · Śloka 286
মালতীমল্লিকে তিক্তে সৌরভ্যাত্ পিত্তনাশনে ||২৮৬||
मालतीमल्लिके तिक्ते सौरभ्यात् पित्तनाशने ||२८६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 208 (287) · Śloka 287
সুগন্ধি বিশদং হৃদ্যং বাকুলং পাটলানি চ | শ্লেষ্মপিত্তবিষঘ্নং তু নাগং তদ্বচ্চ কুঙ্কুমম্ ||২৮৭||
सुगन्धि विशदं हृद्यं बाकुलं पाटलानि च | श्लेष्मपित्तविषघ्नं तु नागं तद्वच्च कुङ्कुमम् ||२८७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 209 (288) · Śloka 288
চম্পকং রক্তপিত্তঘ্নং শীতোষ্ণং কফনাশনম্ | কিংশুকং কফপিত্তঘ্নং তদ্বদেব কুরণ্টকম্ ||২৮৮||
चम्पकं रक्तपित्तघ्नं शीतोष्णं कफनाशनम् | किंशुकं कफपित्तघ्नं तद्वदेव कुरण्टकम् ||२८८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 210 (289) · Śloka 289
যথাবৃক্ষং বিজানীযাত্ পুষ্পং বৃক্ষোচিতং তথা |২৮৯|
यथावृक्षं विजानीयात् पुष्पं वृक्षोचितं तथा |२८९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 211 (289) · Śloka 289
মধুশিগ্রুকরীরাণি কটূনি শ্লেষ্মহরাণি চ ||২৮৯||
मधुशिग्रुकरीराणि कटूनि श्लेष्महराणि च ||२८९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 212 (290) · Śloka 290
ক্ষবককুলেবরবংশকরীরপ্রভৃতীনি কফকরাণি সৃষ্টমূত্রপুরীষাণি চ ||২৯০||
क्षवककुलेवरवंशकरीरप्रभृतीनि कफकराणि सृष्टमूत्रपुरीषाणि च ||२९०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 213 (291-292) · Śloka 292
ক্ষবকং কৃমিলং তেষু স্বাদুপাকং সপিচ্ছলম্ | বিস্যন্দি বাতলং নাতিপিত্তশ্লেষ্মকরং চ তত্ ||২৯১|| বেণোঃ করীরাঃ কফলা মধুরা রসপাকতঃ | বিদাহিনো বাতকরাঃ সকষাযা বিরূক্ষণাঃ ||২৯২||
क्षवकं कृमिलं तेषु स्वादुपाकं सपिच्छलम् | विस्यन्दि वातलं नातिपित्तश्लेष्मकरं च तत् ||२९१|| वेणोः करीराः कफला मधुरा रसपाकतः | विदाहिनो वातकराः सकषाया विरूक्षणाः ||२९२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 214 (293) · Śloka 293
উদ্ভিদানি পলালেক্ষুকরীষবেণুক্ষিতিজানি | তত্র পলালজাতং মধুরং মধুরবিপাকং রূক্ষং দোষপ্রশমনং চ | ইক্ষুজং মধুরং কষাযানুরসং কটুপাকং শীতলং চ | তদ্বদেবোষ্ণং কারীষং কষাযং বাতকোপনং চ, (বেণুজাতং কষাযং বাতকোপনং চ,) ভূমিজং গুরু নাতিবাতলং ভূমিতশ্চাস্যানুরসঃ ||২৯৩||
उद्भिदानि पलालेक्षुकरीषवेणुक्षितिजानि | तत्र पलालजातं मधुरं मधुरविपाकं रूक्षं दोषप्रशमनं च | इक्षुजं मधुरं कषायानुरसं कटुपाकं शीतलं च | तद्वदेवोष्णं कारीषं कषायं वातकोपनं च, (वेणुजातं कषायं वातकोपनं च,) भूमिजं गुरु नातिवातलं भूमितश्चास्यानुरसः ||२९३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 215 (294) · Śloka 294
পিণ্যাকতিলকল্কস্থূণিকাশুষ্কশাকানি সর্বদোষপ্রকোপণানি ||২৯৪||
पिण्याकतिलकल्कस्थूणिकाशुष्कशाकानि सर्वदोषप्रकोपणानि ||२९४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 216 (295) · Śloka 295
বিষ্টম্ভিনঃ স্মৃতাঃ সর্বে বটকা বাতকোপনাঃ |২৯৫|
विष्टम्भिनः स्मृताः सर्वे वटका वातकोपनाः |२९५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 217 (295) · Śloka 295
সিণ্ডাকী বাতলা সার্দ্রা রুচিষ্যাঽনলদীপনী ||২৯৫||
सिण्डाकी वातला सार्द्रा रुचिष्याऽनलदीपनी ||२९५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 218 (296) · Śloka 296
বিড্ভেদি গুরু রূক্ষং চ প্রাযো বিষ্টম্ভি দুর্জরম্ | সকষাযং চ সর্বং হি স্বাদু শাকমুদাহৃতম্ | পুষ্পং পত্রং ফলং নালং কন্দাশ্চ গুরবঃ ক্রমাত্ ||২৯৬||
विड्भेदि गुरु रूक्षं च प्रायो विष्टम्भि दुर्जरम् | सकषायं च सर्वं हि स्वादु शाकमुदाहृतम् | पुष्पं पत्रं फलं नालं कन्दाश्च गुरवः क्रमात् ||२९६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 219 (297) · Śloka 297
কর্কশং পরিজীর্ণং চ কৃমিজুষ্টমদেশজম্ | বর্জযেত্ পত্রশাকং তদ্যদকালবিরোহি চ ||২৯৭|| ইতি শাকবর্গঃ |
कर्कशं परिजीर्णं च कृमिजुष्टमदेशजम् | वर्जयेत् पत्रशाकं तद्यदकालविरोहि च ||२९७|| इति शाकवर्गः |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 220 (298) · Śloka 298
অথ কন্দবর্গঃ | কন্দানাত ঊর্ধ্বং বক্ষ্যামঃ- বিদারীকন্দশতাবরীবিসমৃণালশৃঙ্গাটককশেরুকপিণ্ডালুকমধ্বালুক- হস্ত্যালুককাষ্ঠালুকশঙ্খালুকরক্তালুকেন্দীবরোত্পলকন্দপ্রভৃতীনি ||২৯৮||
अथ कन्दवर्गः | कन्दानात ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- विदारीकन्दशतावरीबिसमृणालशृङ्गाटककशेरुकपिण्डालुकमध्वालुक- हस्त्यालुककाष्ठालुकशङ्खालुकरक्तालुकेन्दीवरोत्पलकन्दप्रभृतीनि ||२९८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 221 (299) · Śloka 299
রক্তপিত্তহরাণ্যাহুঃ শীতানি মধুরাণি চ | গুরূণি বহুশুক্রাণি স্তন্যবৃদ্ধিকরাণি চ ||২৯৯||
रक्तपित्तहराण्याहुः शीतानि मधुराणि च | गुरूणि बहुशुक्राणि स्तन्यवृद्धिकराणि च ||२९९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 222 (300-302) · Śloka 302
মধুরো বৃংহণো বৃষ্যঃ শীতঃ স্বর্যোঽতিমূত্রলঃ | বিদারীকন্দো বল্যশ্চ পিত্তবাতহরশ্চ সঃ ||৩০০|| বাতপিত্তহরী বৃষ্যা স্বাদুতিক্তা শতাবরী | মহতী চৈব হৃদ্যা চ মেধাগ্নিবলবর্ধিনী ||৩০১|| গ্রহণ্যর্শোবিকারঘ্নী বৃষ্যা শীতা রসাযনী | কফপিত্তহরাস্তিক্তাস্তস্যা এবাঙ্কুরাঃ স্মৃতাঃ ||৩০২||
मधुरो बृंहणो वृष्यः शीतः स्वर्योऽतिमूत्रलः | विदारीकन्दो बल्यश्च पित्तवातहरश्च सः ||३००|| वातपित्तहरी वृष्या स्वादुतिक्ता शतावरी | महती चैव हृद्या च मेधाग्निबलवर्धिनी ||३०१|| ग्रहण्यर्शोविकारघ्नी वृष्या शीता रसायनी | कफपित्तहरास्तिक्तास्तस्या एवाङ्कुराः स्मृताः ||३०२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 223 (303-304) · Śloka 305
অবিদাহি বিসং প্রোক্তং রক্তপিত্তপ্রসাদনম্ | বিষ্টম্ভি দুর্জরং রূক্ষং বিরসং মারুতাবহম্ ||৩০৩|| গুরূ বিষ্টম্ভিশীতৌ চ শৃঙ্গাটককশেরুকৌ | পিণ্ডালুকং কফকরং গুরু বাতপ্রকোপণম্ ||৩০৪|| সুরেন্দ্রকন্দঃ শ্লেষ্মঘ্নো বিপাকে কটু পিত্তকৃত্ |৩০৫|
अविदाहि बिसं प्रोक्तं रक्तपित्तप्रसादनम् | विष्टम्भि दुर्जरं रूक्षं विरसं मारुतावहम् ||३०३|| गुरू विष्टम्भिशीतौ च शृङ्गाटककशेरुकौ | पिण्डालुकं कफकरं गुरु वातप्रकोपणम् ||३०४|| सुरेन्द्रकन्दः श्लेष्मघ्नो विपाके कटु पित्तकृत् |३०५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 224 (305) · Śloka 305
বেণোঃ করীরা গুরবঃ কফমারুতকোপনাঃ ||৩০৫||
वेणोः करीरा गुरवः कफमारुतकोपनाः ||३०५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 225 (306) · Śloka 306
স্থূলসূরণমাণকপ্রভৃতযঃ কন্দা ঈষত্কষাযাঃ কটুকা রূক্ষা বিষ্টম্ভিনো গুরবঃ কফবাতলাঃ পিত্তহরাশ্চ ||৩০৬||
स्थूलसूरणमाणकप्रभृतयः कन्दा ईषत्कषायाः कटुका रूक्षा विष्टम्भिनो गुरवः कफवातलाः पित्तहराश्च ||३०६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 226 (307) · Śloka 307
মান(ণ)কং স্বাদু শীতং চ গুরু চাপি প্রকীর্তিতম্ | স্থূলকন্দস্তু নাত্যুষ্ণঃ সূরণো গুদকীলহা ||৩০৭||
मान(ण)कं स्वादु शीतं च गुरु चापि प्रकीर्तितम् | स्थूलकन्दस्तु नात्युष्णः सूरणो गुदकीलहा ||३०७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 227 (308-309) · Śloka 309
কুমুদোত্পলপদ্মানাং কন্দা মারুতকোপনাঃ | কষাযাঃ পিত্তশমনা বিপাকে মধুরা হিমাঃ ||৩০৮|| বারাহকন্দঃ শ্লেষ্মঘ্নঃ কটুকো রসপাকতঃ | মেহকুষ্ঠকৃমিহরো বল্যো বৃষ্যো রসাযনঃ ||৩০৯||
कुमुदोत्पलपद्मानां कन्दा मारुतकोपनाः | कषायाः पित्तशमना विपाके मधुरा हिमाः ||३०८|| वाराहकन्दः श्लेष्मघ्नः कटुको रसपाकतः | मेहकुष्ठकृमिहरो बल्यो वृष्यो रसायनः ||३०९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 228 (310) · Śloka 310
তালনারিকেলখর্জূরপ্রভৃতীনাং মস্তকমজ্জানঃ ||৩১০||
तालनारिकेलखर्जूरप्रभृतीनां मस्तकमज्जानः ||३१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 229 (311) · Śloka 311
স্বাদুপাকরসানাহূ রক্তপিত্তহরাংস্তথা | শুক্রলাননিলঘ্নাংশ্চ কফবৃদ্ধিকরানপি ||৩১১||
स्वादुपाकरसानाहू रक्तपित्तहरांस्तथा | शुक्रलाननिलघ्नांश्च कफवृद्धिकरानपि ||३११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 230 (312) · Śloka 312
বালং হ্যনার্তবং জীর্ণং ব্যাধিতং ক্রিমিভক্ষিতম্ | কন্দং বিবর্জযেত্ সর্বং যো বা সম্যঙ্ন রোহতি ||৩১২||
बालं ह्यनार्तवं जीर्णं व्याधितं क्रिमिभक्षितम् | कन्दं विवर्जयेत् सर्वं यो वा सम्यङ्न रोहति ||३१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 231 (313) · Śloka 313
অথ লবণবর্গঃ | অথ লবণানি- সৈন্ধবসামুদ্রবিডসৌবর্চলরোমকৌদ্ভিদপ্রভৃতীনি যথোত্তরমুষ্ণানি বাতহরাণি কফপিত্তকরাণি কটুপাকীনি যথাপূর্বং স্নিগ্ধানি স্বাদূনি সৃষ্টমূত্রপুরীষাণি চেতি ||৩১৩||
अथ लवणवर्गः | अथ लवणानि- सैन्धवसामुद्रविडसौवर्चलरोमकौद्भिदप्रभृतीनि यथोत्तरमुष्णानि वातहराणि कफपित्तकराणि कटुपाकीनि यथापूर्वं स्निग्धानि स्वादूनि सृष्टमूत्रपुरीषाणि चेति ||३१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 232 (314-320) · Śloka 320
চক্ষুষ্যং সৈন্ধবং হৃদ্যং রুচ্যং লঘ্বগ্নিদীপনম্ | স্নিগ্ধং সমধুরং বৃষ্যং শীতং দোষঘ্নমুত্তমম্ ||৩১৪|| সামুদ্রং মধুরং পাকে নাত্যুষ্ণমবিদাহি চ | ভেদন স্নিগ্ধমীষচ্চ শূলঘ্নং নাতিপিত্তলম্ ||৩১৫|| সক্ষারং দীপনং সূক্ষ্মং শূলহৃদ্রোগনাশনম্ | রোচনং তীক্ষ্ণমুষ্ণং চ বিডং বাতানুলোমনম্ ||৩১৬|| লঘু সৌবর্চলং পাকে বীর্যোষ্ণং বিশদং কটু | গুল্মশূলবিবন্ধঘ্নং হৃদ্যং সুরভি রোচনম্ ||৩১৭|| রোমকং তীক্ষ্ণমত্যুষ্ণং ব্যবাযি কটুপাকি চ | বাতঘ্নং লঘু বিস্যন্দি সূক্ষ্মং বিড্ভেদি মূত্রলম্ ||৩১৮|| লঘু তীক্ষ্ণোষ্ণমুত্ক্লেদি সূক্ষ্মং বাতানুলোমনম্ | সতিক্তং কটু সক্ষারং বিদ্যাল্লবণমৌদ্ভিদম্ ||৩১৯|| কফবাতক্রিমিঘ্নং চ লেখনং পিত্তকোপনম্ | দীপনং পাচনং ভেদি লবণং গুটিকাহ্বযম্ ||৩২০||
चक्षुष्यं सैन्धवं हृद्यं रुच्यं लघ्वग्निदीपनम् | स्निग्धं समधुरं वृष्यं शीतं दोषघ्नमुत्तमम् ||३१४|| सामुद्रं मधुरं पाके नात्युष्णमविदाहि च | भेदन स्निग्धमीषच्च शूलघ्नं नातिपित्तलम् ||३१५|| सक्षारं दीपनं सूक्ष्मं शूलहृद्रोगनाशनम् | रोचनं तीक्ष्णमुष्णं च विडं वातानुलोमनम् ||३१६|| लघु सौवर्चलं पाके वीर्योष्णं विशदं कटु | गुल्मशूलविबन्धघ्नं हृद्यं सुरभि रोचनम् ||३१७|| रोमकं तीक्ष्णमत्युष्णं व्यवायि कटुपाकि च | वातघ्नं लघु विस्यन्दि सूक्ष्मं विड्भेदि मूत्रलम् ||३१८|| लघु तीक्ष्णोष्णमुत्क्लेदि सूक्ष्मं वातानुलोमनम् | सतिक्तं कटु सक्षारं विद्याल्लवणमौद्भिदम् ||३१९|| कफवातक्रिमिघ्नं च लेखनं पित्तकोपनम् | दीपनं पाचनं भेदि लवणं गुटिकाह्वयम् ||३२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 233 (321) · Śloka 321
ঊষসূতং বালুকৈলং শৈলমূলাকরোদ্ভবম্ | লবণং কটুকং ছেদি বিহিতং কটু চোচ্যতে ||৩২১||
ऊषसूतं वालुकैलं शैलमूलाकरोद्भवम् | लवणं कटुकं छेदि विहितं कटु चोच्यते ||३२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 234 (322-325) · Śloka 325
যবক্ষারস্বর্জিকাক্ষারোষক্ষারপাকিমটঙ্কণক্ষারপ্রভৃতযঃ | গুল্মার্শোগ্রহণীদোষশর্করাশ্মরিনাশনাঃ | ক্ষারাস্তু পাচনাঃ সর্বে রক্তপিত্তকরাঃ সরাঃ | জ্ঞেযৌ বহ্নিসমৌ ক্ষারৌ স্বর্জিকাযাবশূকজৌ | শুক্রশ্লেষ্মবিবন্ধার্শোগুল্মপ্লীহবিনাশনৌ ||৩২৩|| উষ্ণোঽনিলঘ্নঃ প্রক্লেদী চোষক্ষারো বলাপহঃ | মেদোঘ্নঃ পাকিমঃ ক্ষারস্তেষাং বস্তিবিশোধনঃ ||৩২৪|| বিরূক্ষণোঽনিলকরঃ শ্লেষ্মঘ্নঃ পিত্তদূষণঃ | অগ্নিদীপ্তিকরস্তীক্ষ্ণষ্টঙ্কণঃ ক্ষার উচ্যতে ||৩২৫||
यवक्षारस्वर्जिकाक्षारोषक्षारपाकिमटङ्कणक्षारप्रभृतयः | गुल्मार्शोग्रहणीदोषशर्कराश्मरिनाशनाः | क्षारास्तु पाचनाः सर्वे रक्तपित्तकराः सराः | ज्ञेयौ वह्निसमौ क्षारौ स्वर्जिकायावशूकजौ | शुक्रश्लेष्मविबन्धार्शोगुल्मप्लीहविनाशनौ ||३२३|| उष्णोऽनिलघ्नः प्रक्लेदी चोषक्षारो बलापहः | मेदोघ्नः पाकिमः क्षारस्तेषां बस्तिविशोधनः ||३२४|| विरूक्षणोऽनिलकरः श्लेष्मघ्नः पित्तदूषणः | अग्निदीप्तिकरस्तीक्ष्णष्टङ्कणः क्षार उच्यते ||३२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 235 (326-330) · Śloka 330
সুবর্ণং স্বাদু হৃদ্যং চ বৃংহণীযং রসাযনম্ | দোষত্রযাপহং শীতং চক্ষুষ্যং বিষসূদনম্ ||৩২৬|| রূপ্যমম্লং সরং শীতং সস্নেহং পিত্তবাতনুত্ | তাম্রং কষাযং মধুরং লেখনং শীতলং সরম্ ||৩২৭|| সতিক্তং লেখনং কাংস্যং চক্ষুষ্যং কফবাতজিত্ | বাতকৃচ্ছীতলং লোহং তৃষ্ণাপিত্তকফাপহম্ ||৩২৮|| কটু ক্রিমিঘ্নং লবণং ত্রপু সীসং চ লেখনম্ | মুক্তাবিদ্রুমবজ্রেন্দ্রবৈদূর্যস্ফটিকাদযঃ ||৩২৯|| চক্ষুষ্যা মণযঃ শীতা লেখনা বিষসূদনাঃ | পবিত্রা ধারণীযাশ্চ পাপ্মালক্ষ্মীমলাপহাঃ ||৩৩০|| ইতি লবণাদিবর্গঃ |
सुवर्णं स्वादु हृद्यं च बृंहणीयं रसायनम् | दोषत्रयापहं शीतं चक्षुष्यं विषसूदनम् ||३२६|| रूप्यमम्लं सरं शीतं सस्नेहं पित्तवातनुत् | ताम्रं कषायं मधुरं लेखनं शीतलं सरम् ||३२७|| सतिक्तं लेखनं कांस्यं चक्षुष्यं कफवातजित् | वातकृच्छीतलं लोहं तृष्णापित्तकफापहम् ||३२८|| कटु क्रिमिघ्नं लवणं त्रपु सीसं च लेखनम् | मुक्ताविद्रुमवज्रेन्द्रवैदूर्यस्फटिकादयः ||३२९|| चक्षुष्या मणयः शीता लेखना विषसूदनाः | पवित्रा धारणीयाश्च पाप्मालक्ष्मीमलापहाः ||३३०|| इति लवणादिवर्गः |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 236 (331) · Śloka 331
ধান্যেষু মাংসেষু ফলেষু চৈব শাকেষু চানুক্তমিহাপ্রমেযাত্ | আস্বাদতো ভূতগুণৈশ্চ মত্বা তদাদিশেদ্দ্রব্যমনল্পবুদ্ধিঃ ||৩৩১||
धान्येषु मांसेषु फलेषु चैव शाकेषु चानुक्तमिहाप्रमेयात् | आस्वादतो भूतगुणैश्च मत्वा तदादिशेद्द्रव्यमनल्पबुद्धिः ||३३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 237 (332-339) · Śloka 339
ষষ্টিকা যবগোধূমা লোহিতা যে চ শালযঃ | মুদ্গাঢকীমসূরাশ্চ ধান্যেষু প্রবরাঃ স্মৃতাঃ ||৩৩২|| লাবতিত্তিরিসারঙ্গকুরঙ্গৈণকপিঞ্জলাঃ | মযূরবর্মিকূর্মাশ্চ শ্রেষ্ঠা মাংসগণেষ্বিহ ||৩৩৩|| দাডিমামলকং দ্রাক্ষা খর্জূরং সপরূষকম্ | রাজাদনং মাতুলুঙ্গং ফলবর্গে প্রশস্যতে ||৩৩৪|| সতীনো বাস্তুকশ্চুচ্চূচিল্লীমূলকপোতিকাঃ | মণ্ডূকপর্ণী জীবন্তী শাকবর্গে প্রশস্যতে ||৩৩৫|| গব্যং ক্ষীরং ঘৃতং শ্রেষ্ঠং, সৈন্ধবং লবণেষু চ | ধাত্রীদাডিমমম্লেষু, পিপ্পলী নাগরং কটৌ ||৩৩৬|| তিক্তে পটোলবার্তাকং, মধুরে ঘৃতমুচ্যতে | ক্ষৌদ্রং, পূগফলং শ্রেষ্ঠং কষাযে সপরূষকম্ ||৩৩৭|| শর্করেক্ষুবিকারেষু, পানে মধ্বাসবৌ তথা | পরিসংবত্সরং ধান্যং, মাংসং বযসি মধ্যমে ||৩৩৮|| অপর্যুষিতমন্নং তু সংস্কৃতং মাত্রযা শুভম্ | ফলং পর্যাগতং, শাকমশুষ্কং তরুণং নবম্ ||৩৩৯||
षष्टिका यवगोधूमा लोहिता ये च शालयः | मुद्गाढकीमसूराश्च धान्येषु प्रवराः स्मृताः ||३३२|| लावतित्तिरिसारङ्गकुरङ्गैणकपिञ्जलाः | मयूरवर्मिकूर्माश्च श्रेष्ठा मांसगणेष्विह ||३३३|| दाडिमामलकं द्राक्षा खर्जूरं सपरूषकम् | राजादनं मातुलुङ्गं फलवर्गे प्रशस्यते ||३३४|| सतीनो वास्तुकश्चुच्चूचिल्लीमूलकपोतिकाः | मण्डूकपर्णी जीवन्ती शाकवर्गे प्रशस्यते ||३३५|| गव्यं क्षीरं घृतं श्रेष्ठं, सैन्धवं लवणेषु च | धात्रीदाडिममम्लेषु, पिप्पली नागरं कटौ ||३३६|| तिक्ते पटोलवार्ताकं, मधुरे घृतमुच्यते | क्षौद्रं, पूगफलं श्रेष्ठं कषाये सपरूषकम् ||३३७|| शर्करेक्षुविकारेषु, पाने मध्वासवौ तथा | परिसंवत्सरं धान्यं, मांसं वयसि मध्यमे ||३३८|| अपर्युषितमन्नं तु संस्कृतं मात्रया शुभम् | फलं पर्यागतं, शाकमशुष्कं तरुणं नवम् ||३३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 238 (340) · Śloka 341
অথ কৃতান্নবর্গঃ | অতঃ পরং প্রবক্ষ্যামি কৃতান্নগুণবিস্তরম্ | লাজমণ্ডো বিশুদ্ধানাং পথ্যঃ পাচনদীপনঃ ||৩৪০|| বাতানুলোমনো হৃদ্যঃ পিপ্পলীনাগরাযুতঃ |৩৪১|
अथ कृतान्नवर्गः | अतः परं प्रवक्ष्यामि कृतान्नगुणविस्तरम् | लाजमण्डो विशुद्धानां पथ्यः पाचनदीपनः ||३४०|| वातानुलोमनो हृद्यः पिप्पलीनागरायुतः |३४१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 239 (341) · Śloka 342
স্বেদাগ্নিজননী লঘ্বী দীপনী বস্তিশোধনী ||৩৪১|| ক্ষুত্তৃট্শ্রমগ্লানিহরী পেযা বাতানুলোমনী |৩৪২|
स्वेदाग्निजननी लघ्वी दीपनी बस्तिशोधनी ||३४१|| क्षुत्तृट्श्रमग्लानिहरी पेया वातानुलोमनी |३४२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 240 (342) · Śloka 343
বিলেপী তর্পণী হৃদ্যা গ্রাহিণী বলবর্ধনী ||৩৪২|| পথ্যা স্যাদুরসা লঘ্বী দীপনী ক্ষুত্তৃষাপহা |৩৪৩|
विलेपी तर्पणी हृद्या ग्राहिणी बलवर्धनी ||३४२|| पथ्या स्यादुरसा लघ्वी दीपनी क्षुत्तृषापहा |३४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 241 (343) · Śloka 344
হৃদ্যা সন্তর্পণী বৃষ্যা বৃংহণী বলবর্ধনী ||৩৪৩|| শাকমাংসফলৈর্যুক্তা বিলেপ্যম্লা চ দুর্জরা |৩৪৪|
हृद्या सन्तर्पणी वृष्या बृंहणी बलवर्धनी ||३४३|| शाकमांसफलैर्युक्ता विलेप्यम्ला च दुर्जरा |३४४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 242 (344) · Śloka 345
সিক্থৈর্বিরহিতো মণ্ডঃ পেযা সিক্থসমন্বিতা ||৩৪৪|| বিলেপী বহুসিক্থা স্যাদ্যবাগূর্বিরলদ্রবা |৩৪৫|
सिक्थैर्विरहितो मण्डः पेया सिक्थसमन्विता ||३४४|| विलेपी बहुसिक्था स्याद्यवागूर्विरलद्रवा |३४५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 243 (345) · Śloka 345
বিষ্টম্ভী পাযসো বল্যো মেদঃকফকরো গুরুঃ ||৩৪৫||
विष्टम्भी पायसो बल्यो मेदःकफकरो गुरुः ||३४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 244 (346) · Śloka 346
কফপিত্তকরী বল্যা কৃশরাঽনিলনাশনী |৩৪৬|
कफपित्तकरी बल्या कृशराऽनिलनाशनी |३४६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 245 (346) · Śloka 347
ধৌতস্তু বিমলঃ শুদ্ধো মনোজ্ঞঃ সুরভিঃ সমঃ ||৩৪৬|| স্বিন্নঃ সুপ্রস্রুতস্তূষ্ণো বিশদস্ত্বোদনো লঘুঃ |৩৪৭|
धौतस्तु विमलः शुद्धो मनोज्ञः सुरभिः समः ||३४६|| स्विन्नः सुप्रस्रुतस्तूष्णो विशदस्त्वोदनो लघुः |३४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 246 (347) · Śloka 347
অধৌতোঽপ্রস্রুতোঽস্বিন্নঃ শীতশ্চাপ্যোদনো গুরুঃ ||৩৪৭||
अधौतोऽप्रस्रुतोऽस्विन्नः शीतश्चाप्योदनो गुरुः ||३४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 247 (348) · Śloka 348
লঘুঃ সুগন্ধিঃ কফহা বিজ্ঞেযো ভৃষ্টতণ্ডুলঃ |৩৪৮|
लघुः सुगन्धिः कफहा विज्ञेयो भृष्टतण्डुलः |३४८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 248 (348) · Śloka 349
স্নেহৈর্মাংসৈঃ ফলৈঃ কন্দৈর্বিদলাম্লৈশ্চ সংযুতাঃ ||৩৪৮|| গুরবো বৃংহণা বল্যা যে চ ক্ষীরোপসাধিতাঃ |৩৪৯|
स्नेहैर्मांसैः फलैः कन्दैर्विदलाम्लैश्च संयुताः ||३४८|| गुरवो बृंहणा बल्या ये च क्षीरोपसाधिताः |३४९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 249 (349) · Śloka 349
সুস্বিন্নো নিস্তুষো ভৃষ্ট ঈষত্ সূপো লঘুর্হিতঃ ||৩৪৯||
सुस्विन्नो निस्तुषो भृष्ट ईषत् सूपो लघुर्हितः ||३४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 250 (350) · Śloka 350
স্বিন্নং নিষ্পীডিতং শাকং হিতং স্যাত্ স্নেহসংস্কৃতম্ | অস্বিন্নং স্নেহরহিতমপীডিতমতোঽন্যথা ||৩৫০||
स्विन्नं निष्पीडितं शाकं हितं स्यात् स्नेहसंस्कृतम् | अस्विन्नं स्नेहरहितमपीडितमतोऽन्यथा ||३५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 251 (351) · Śloka 352
মাংসং স্বভাবতো বৃষ্যং স্নেহনং বলবর্ধনম্ | স্নেহগোরসধান্যাম্লফলাম্লকটুকৈঃ সহ ||৩৫১|| সিদ্ধং মাংসং হিতং বল্যং রোচনং বৃংহণং গুরু |৩৫২|
मांसं स्वभावतो वृष्यं स्नेहनं बलवर्धनम् | स्नेहगोरसधान्याम्लफलाम्लकटुकैः सह ||३५१|| सिद्धं मांसं हितं बल्यं रोचनं बृंहणं गुरु |३५२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 252 (352) · Śloka 353
তদেব গোরসাদানং সুরভিদ্রব্যসংস্কৃতম্ ||৩৫২|| বিদ্যাত্পিত্তকফোদ্রেকী বলমাংসাগ্নিবর্ধনম্ |৩৫৩|
तदेव गोरसादानं सुरभिद्रव्यसंस्कृतम् ||३५२|| विद्यात्पित्तकफोद्रेकी बलमांसाग्निवर्धनम् |३५३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 253 (353) · Śloka 354
পরিশুষ্কং স্থিরং স্নিগ্ধং হর্ষণং প্রীণনং গুরু ||৩৫৩|| রোচনং বলমেধাগ্নিমাংসৌজঃশুক্রবর্ধনম্ |৩৫৪|
परिशुष्कं स्थिरं स्निग्धं हर्षणं प्रीणनं गुरु ||३५३|| रोचनं बलमेधाग्निमांसौजःशुक्रवर्धनम् |३५४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 254 (354) · Śloka 354
তদেবোল্লুপ্তপিষ্টত্বাদুল্লুপ্তমিতি পাচকাঃ ||৩৫৪||
तदेवोल्लुप्तपिष्टत्वादुल्लुप्तमिति पाचकाः ||३५४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 255 (355) · Śloka 355
পরিশুষ্কগুণৈর্যুক্তং বহ্নৌ পক্বমতো লঘু |৩৫৫|
परिशुष्कगुणैर्युक्तं वह्नौ पक्वमतो लघु |३५५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 256 (356) · Śloka 356
তদেব শূলিকাপ্রোতমঙ্গারপরিপাচিতম্ ||৩৫৫|| জ্ঞেযং গুরুতরং কিঞ্চিত্ প্রদিগ্ধং গুরুপাকতঃ |৩৫৬|
तदेव शूलिकाप्रोतमङ्गारपरिपाचितम् ||३५५|| ज्ञेयं गुरुतरं किञ्चित् प्रदिग्धं गुरुपाकतः |३५६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 257 (356-358) · Śloka 358
উল্লুপ্তং ভর্জিতং পিষ্টং প্রতপ্তং কন্দুপাচিতম্ ||৩৫৬|| পরিশুষ্কং প্রদিগ্ধং চ শূল্যং যচ্চান্যদীদৃশম্ | মাংসং যত্তৈলসিদ্ধং তদ্বীর্যোষ্ণং পিত্তকৃদ্গুরু ||৩৫৭|| লঘ্বগ্নিদীপনং হৃদ্যং রুচ্যং দৃষ্টিপ্রসাদনম্ | অনুষ্ণবীর্যং পিত্তঘ্নং মনোজ্ঞং ঘৃতসাধিতম্ ||৩৫৮||
उल्लुप्तं भर्जितं पिष्टं प्रतप्तं कन्दुपाचितम् ||३५६|| परिशुष्कं प्रदिग्धं च शूल्यं यच्चान्यदीदृशम् | मांसं यत्तैलसिद्धं तद्वीर्योष्णं पित्तकृद्गुरु ||३५७|| लघ्वग्निदीपनं हृद्यं रुच्यं दृष्टिप्रसादनम् | अनुष्णवीर्यं पित्तघ्नं मनोज्ञं घृतसाधितम् ||३५८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 258 (359-360) · Śloka 361
প্রীণনঃ প্রাণজননঃ শ্বাসকাসক্ষযাপহঃ | বাতপিত্তশ্রমহরো হৃদ্যো মাংসরসঃ স্মৃতঃ ||৩৫৯|| স্মৃত্যোজঃস্বরহীনানাং জ্বরক্ষীণক্ষতোরসাম্ | ভগ্নবিশ্লিষ্টসন্ধীনাং কৃশানামল্পরেতসাম্ ||৩৬০|| আপ্যাযনঃ সংহননঃ শুক্রদো বলবর্ধনঃ |৩৬১|
प्रीणनः प्राणजननः श्वासकासक्षयापहः | वातपित्तश्रमहरो हृद्यो मांसरसः स्मृतः ||३५९|| स्मृत्योजःस्वरहीनानां ज्वरक्षीणक्षतोरसाम् | भग्नविश्लिष्टसन्धीनां कृशानामल्परेतसाम् ||३६०|| आप्यायनः संहननः शुक्रदो बलवर्धनः |३६१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 259 (361) · Śloka 361
স দাডিমযুতো বৃষ্যঃ সংস্কৃতো দোষনাশনঃ ||৩৬১||
स दाडिमयुतो वृष्यः संस्कृतो दोषनाशनः ||३६१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 260 (362) · Śloka 362
প্রীণনঃ সর্বভূতানাং বিশেষান্মুখশোষিণাম্ | ক্ষুত্তৃষ্ণাপহরঃ শ্রেষ্ঠঃ সৌরাবঃ স্বাদুশীতলঃ ||৩৬২||
प्रीणनः सर्वभूतानां विशेषान्मुखशोषिणाम् | क्षुत्तृष्णापहरः श्रेष्ठः सौरावः स्वादुशीतलः ||३६२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 260 (363) · Śloka 363
যন্মাংসমুদ্ধৃতরসং ন তত্ পুষ্টিবলাবহম্ | বিষ্টম্ভি দুর্জরং রূক্ষং বিরসং মারুতাবহম্ ||৩৬৩||
यन्मांसमुद्धृतरसं न तत् पुष्टिबलावहम् | विष्टम्भि दुर्जरं रूक्षं विरसं मारुतावहम् ||३६३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 262 (364) · Śloka 364
দীপ্তাগ্নীনাং সদা পথ্যঃ খানিষ্কস্তু পরং গুরুঃ |৩৬৪|
दीप्ताग्नीनां सदा पथ्यः खानिष्कस्तु परं गुरुः |३६४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 263 (364-365) · Śloka 366
মাংসং নিরস্থি সুস্বিন্নং পুনর্দৃষদি পেষিতম্ ||৩৬৪|| পিপ্পলীশুণ্ঠিমরিচগুডসর্পিঃসমন্বিতম্ | ঐকধ্যং পাচযেত্ সম্যগ্বেসবার ইতি স্মৃতঃ ||৩৬৫|| বেসবারো গুরুঃ স্নিগ্ধো বল্যো বাতরুজাপহঃ |৩৬৬|
मांसं निरस्थि सुस्विन्नं पुनर्दृषदि पेषितम् ||३६४|| पिप्पलीशुण्ठिमरिचगुडसर्पिःसमन्वितम् | ऐकध्यं पाचयेत् सम्यग्वेसवार इति स्मृतः ||३६५|| वेसवारो गुरुः स्निग्धो बल्यो वातरुजापहः |३६६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 264 (366) · Śloka 367
কফঘ্নো দীপনো হৃদ্যঃ শুদ্ধানাং ব্রণিনামপি ||৩৬৬|| জ্ঞেযঃ পথ্যতমশ্চৈব মুদ্গযূষঃ কৃতাকৃতঃ |৩৬৭|
कफघ्नो दीपनो हृद्यः शुद्धानां व्रणिनामपि ||३६६|| ज्ञेयः पथ्यतमश्चैव मुद्गयूषः कृताकृतः |३६७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 265 (367) · Śloka 368
স তু দাডিমমৃদ্বীকাযুক্তঃ স্যাদ্রাগষাডবঃ ||৩৬৭|| রুচিষ্যো লঘুপাকশ্চ দোষাণাং চাবিরোধকৃত্ |৩৬৮|
स तु दाडिममृद्वीकायुक्तः स्याद्रागषाडवः ||३६७|| रुचिष्यो लघुपाकश्च दोषाणां चाविरोधकृत् |३६८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 266 (368) · Śloka 369
মসূরমুদ্গগোধূমকুলত্থলবণৈঃ কৃতঃ ||৩৬৮|| কফপিত্তাবিরোধী স্যাদ্বাতব্যাধৌ চ শস্যতে |৩৬৯|
मसूरमुद्गगोधूमकुलत्थलवणैः कृतः ||३६८|| कफपित्ताविरोधी स्याद्वातव्याधौ च शस्यते |३६९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 267 (369) · Śloka 370
মৃদ্বীকাদাডিমৈর্যুক্তঃ স চাপ্যুক্তোঽনিলার্দিতে ||৩৬৯|| রোচনো দীপনো হৃদ্যো লঘুপাক্যুপদিশ্যতে |৩৭০|
मृद्वीकादाडिमैर्युक्तः स चाप्युक्तोऽनिलार्दिते ||३६९|| रोचनो दीपनो हृद्यो लघुपाक्युपदिश्यते |३७०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 268 (370) · Śloka 371
পটোলনিম্বযূষৌ তু কফমেদোবিশোষিণৌ ||৩৭০|| পিত্তঘ্নৌ দীপনৌ হৃদ্যৌ কৃমিকুষ্ঠজ্বরাপহৌ |৩৭১|
पटोलनिम्बयूषौ तु कफमेदोविशोषिणौ ||३७०|| पित्तघ्नौ दीपनौ हृद्यौ कृमिकुष्ठज्वरापहौ |३७१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 269 (371-372) · Śloka 373
শ্বাসকাসপ্রতিশ্যাযপ্রসেকারোচকজ্বরান্ ||৩৭১|| হন্তি মূলকযূষস্তু কফমেদোগলগ্রহান্ | কুলত্থযূষোঽনিলহা শ্বাসপীনসনাশনঃ ||৩৭২|| তূণীপ্রতূণীকাসাশ্মগুল্মমেদঃকফাবহঃ |৩৭৩|
श्वासकासप्रतिश्यायप्रसेकारोचकज्वरान् ||३७१|| हन्ति मूलकयूषस्तु कफमेदोगलग्रहान् | कुलत्थयूषोऽनिलहा श्वासपीनसनाशनः ||३७२|| तूणीप्रतूणीकासाश्मगुल्ममेदःकफावहः |३७३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 270 (373) · Śloka 374
দাডিমামলকৈর্যূষো হৃদ্যঃ সংশমনো লঘুঃ ||৩৭৩|| প্রাণাগ্নিজননো মূর্চ্ছামেদোঘ্নো বাতপিত্তজিত্ |৩৭৪|
दाडिमामलकैर्यूषो हृद्यः संशमनो लघुः ||३७३|| प्राणाग्निजननो मूर्च्छामेदोघ्नो वातपित्तजित् |३७४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 271 (374) · Śloka 374
মুদ্গামলকযূষস্তু গ্রাহী পিত্তকফে হিতঃ ||৩৭৪||
मुद्गामलकयूषस्तु ग्राही पित्तकफे हितः ||३७४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 272 (375) · Śloka 375
যবকোলকুলত্থানাং যূষঃ কণ্ঠ্যোঽনিলাপহঃ |৩৭৫|
यवकोलकुलत्थानां यूषः कण्ठ्योऽनिलापहः |३७५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 273 (375) · Śloka 375
সর্বধান্যকৃতস্তদ্বদ্বৃংহণঃ প্রাণবর্ধনঃ ||৩৭৫||
सर्वधान्यकृतस्तद्वद्बृंहणः प्राणवर्धनः ||३७५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 274 (376) · Śloka 376
খডকাম্বলিকৌ হৃদ্যৌ তথা বাতকফে হিতৌ |৩৭৬|
खडकाम्बलिकौ हृद्यौ तथा वातकफे हितौ |३७६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 275 (376-377) · Śloka 377
বল্যঃ কফানিলৌ হন্তি দাডিমাম্লোঽগ্নিদীপনঃ ||৩৭৬|| দধ্যম্লঃ কফকৃদ্বল্যঃ স্নিগ্ধো বাতহরো গুরুঃ | তক্রাম্লঃ পিত্তকৃত্ প্রোক্তো বিষরক্তপ্রদূষণঃ ||৩৭৭||
बल्यः कफानिलौ हन्ति दाडिमाम्लोऽग्निदीपनः ||३७६|| दध्यम्लः कफकृद्बल्यः स्निग्धो वातहरो गुरुः | तक्राम्लः पित्तकृत् प्रोक्तो विषरक्तप्रदूषणः ||३७७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 276 (378) · Śloka 378
খডাঃ খডযবাগ্বশ্চ ষা(খা)ডবাঃ পানকানি চ | এবমাদীনি চান্যানি ক্রিযন্তে বৈদ্যবাক্যতঃ ||৩৭৮||
खडाः खडयवाग्वश्च षा(खा)डवाः पानकानि च | एवमादीनि चान्यानि क्रियन्ते वैद्यवाक्यतः ||३७८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 277 (379) · Śloka 379
অস্নেহলবণং সর্বমকৃতং কটুকৈর্বিনা | বিজ্ঞেযং লবণস্নেহকটুকৈঃ সংযুতং কৃতম্ ||৩৭৯||
अस्नेहलवणं सर्वमकृतं कटुकैर्विना | विज्ञेयं लवणस्नेहकटुकैः संयुतं कृतम् ||३७९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 278 (380) · Śloka 380
অথ গোরসধান্যাম্লফলাম্লৈরম্লিতং চ যত্ | যথোত্তরং লঘু হিতং সংস্কৃতাসংস্কৃতং রসম্ ||৩৮০||
अथ गोरसधान्याम्लफलाम्लैरम्लितं च यत् | यथोत्तरं लघु हितं संस्कृतासंस्कृतं रसम् ||३८०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 279 (381) · Śloka 381
দধিমস্ত্বম্লসিদ্ধস্তু যূষঃ কাম্বলিকঃ স্মৃতঃ |৩৮১|
दधिमस्त्वम्लसिद्धस्तु यूषः काम्बलिकः स्मृतः |३८१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 280 (381) · Śloka 382
তিলপিণ্যাকবিকৃতিঃ শুষ্কশাকং বিরূঢকম্ ||৩৮১|| সিণ্ডাকী চ গুরূণি স্যুঃ কফপিত্তকরাণি চ |৩৮২|
तिलपिण्याकविकृतिः शुष्कशाकं विरूढकम् ||३८१|| सिण्डाकी च गुरूणि स्युः कफपित्तकराणि च |३८२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 281 (382) · Śloka 382
তদ্বচ্চ বটকান্যাহুর্বিদাহীনি গুরূণি চ ||৩৮২||
तद्वच्च वटकान्याहुर्विदाहीनि गुरूणि च ||३८२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 282 (383) · Śloka 383
লঘবো বৃংহণা বৃষ্যা হৃদ্যা রোচনদীপনাঃ | তৃষ্ণামূর্চ্ছাভ্রমচ্ছর্দিশ্রমঘ্না রাগষাডবাঃ ||৩৮৩||
लघवो बृंहणा वृष्या हृद्या रोचनदीपनाः | तृष्णामूर्च्छाभ्रमच्छर्दिश्रमघ्ना रागषाडवाः ||३८३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 282 (384) · Śloka 384
রসালা বৃংহণী বল্যা স্নিগ্ধা বৃষ্যা চ রোচনী |৩৮৪|
रसाला बृंहणी बल्या स्निग्धा वृष्या च रोचनी |३८४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 283 (384) · Śloka 384
স্নেহনং গুডসংযুক্তং হৃদ্যং দধ্যনিলাপহম্ ||৩৮৪||
स्नेहनं गुडसंयुक्तं हृद्यं दध्यनिलापहम् ||३८४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 284 (385-387) · Śloka 388
সক্তবঃ সর্পিষাঽভ্যক্তাঃ শীতবারিপরিপ্লুতাঃ | নাতিদ্রবা নাতিসান্দ্রা মন্থ ইত্যুপদিশ্যতে ||৩৮৫|| মন্থঃ সদ্যোবলকরঃ পিপাসাশ্রমনাশনঃ | সাম্লস্নেহগুডো মূত্রকৃচ্ছ্রোদাবর্তনাশনঃ ||৩৮৬|| শর্করেক্ষুরসদ্রাক্ষাযুক্তঃ পিত্তবিকারনুত্ | দ্রাক্ষামধূদকযুতঃ কফরোগনিবর্হণঃ ||৩৮৭|| বর্গত্রযেণোপহিতো মলদোষানুলোমনঃ |৩৮৮|
सक्तवः सर्पिषाऽभ्यक्ताः शीतवारिपरिप्लुताः | नातिद्रवा नातिसान्द्रा मन्थ इत्युपदिश्यते ||३८५|| मन्थः सद्योबलकरः पिपासाश्रमनाशनः | साम्लस्नेहगुडो मूत्रकृच्छ्रोदावर्तनाशनः ||३८६|| शर्करेक्षुरसद्राक्षायुक्तः पित्तविकारनुत् | द्राक्षामधूदकयुतः कफरोगनिबर्हणः ||३८७|| वर्गत्रयेणोपहितो मलदोषानुलोमनः |३८८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 285 (388-391) · Śloka 391
গৌডমম্লমনম্লং বা পানকং গুরু মূত্রলম্ ||৩৮৮|| তদেব খণ্ডমৃদ্বীকাশর্করাসহিতং পুনঃ | সাম্লং সতীক্ষ্ণং সহিমং পানকং স্যান্নিরত্যযম্ ||৩৮৯|| মার্দ্বীকং তু শ্রমহরং মূর্চ্ছাদাহতৃষাপহম্ | পরূষকাণাং কোলানাং হৃদ্যং বিষ্টম্ভি পানকম্ ||৩৯০|| দ্রব্যসংযোগসংস্কারং জ্ঞাত্বা মাত্রাং চ সর্বতঃ | পানকানাং যথাযোগং গুরুলাঘবমাদিশেত্ ||৩৯১|| ইতি কৃতান্নবর্গঃ |
गौडमम्लमनम्लं वा पानकं गुरु मूत्रलम् ||३८८|| तदेव खण्डमृद्वीकाशर्करासहितं पुनः | साम्लं सतीक्ष्णं सहिमं पानकं स्यान्निरत्ययम् ||३८९|| मार्द्वीकं तु श्रमहरं मूर्च्छादाहतृषापहम् | परूषकाणां कोलानां हृद्यं विष्टम्भि पानकम् ||३९०|| द्रव्यसंयोगसंस्कारं ज्ञात्वा मात्रां च सर्वतः | पानकानां यथायोगं गुरुलाघवमादिशेत् ||३९१|| इति कृतान्नवर्गः |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 286 (392) · Śloka 392
অথ ভক্ষ্যবর্গঃ | বক্ষ্যাম্যতঃ পরং ভক্ষ্যান্ রসবীর্যবিপাকতঃ |৩৯২|
अथ भक्ष्यवर्गः | वक्ष्याम्यतः परं भक्ष्यान् रसवीर्यविपाकतः |३९२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 287 (392) · Śloka 393
ভক্ষ্যাঃ ক্ষীরকৃতা বল্যা বৃষ্যা হৃদ্যাঃ সুগন্ধিনঃ ||৩৯২|| অদাহিনঃ পুষ্টিকরা দীপনাঃ পিত্তনাশনাঃ |৩৯৩|
भक्ष्याः क्षीरकृता बल्या वृष्या हृद्याः सुगन्धिनः ||३९२|| अदाहिनः पुष्टिकरा दीपनाः पित्तनाशनाः |३९३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 288 (393) · Śloka 394
তেষাং প্রাণকরা হৃদ্যা ঘৃতপূরাঃ কফাবহাঃ ||৩৯৩|| বাতপিত্তহরা বৃষ্যা গুরবো রক্তমাংসলাঃ |৩৯৪|
तेषां प्राणकरा हृद्या घृतपूराः कफावहाः ||३९३|| वातपित्तहरा वृष्या गुरवो रक्तमांसलाः |३९४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 289 (394) · Śloka 395
বৃংহণা গৌডিকা ভক্ষ্যা গুরবোঽনিলনাশনাঃ ||৩৯৪|| অদাহিনঃ পিত্তহরাঃ শুক্রলাঃ কফবর্ধনাঃ |৩৯৫|
बृंहणा गौडिका भक्ष्या गुरवोऽनिलनाशनाः ||३९४|| अदाहिनः पित्तहराः शुक्रलाः कफवर्धनाः |३९५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 290 (395) · Śloka 396
মধুশীর্ষকসংযাবাঃ পূপা যে তে বিশেষতঃ ||৩৯৫|| গুরবো বৃংহণাশ্চৈব মোদকাস্তু সুদুর্জরাঃ |৩৯৬|
मधुशीर्षकसंयावाः पूपा ये ते विशेषतः ||३९५|| गुरवो बृंहणाश्चैव मोदकास्तु सुदुर्जराः |३९६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 291 (396) · Śloka 397
রোচনো দীপনঃ স্বর্যঃ পিত্তঘ্নঃ পবনাপহঃ ||৩৯৬|| গুরুর্মৃষ্টতরমশ্চৈব সট্টকঃ প্রাণবর্ধনঃ |৩৯৭|
रोचनो दीपनः स्वर्यः पित्तघ्नः पवनापहः ||३९६|| गुरुर्मृष्टतरमश्चैव सट्टकः प्राणवर्धनः |३९७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 292 (397) · Śloka 398
হৃদ্যঃ সুগন্ধির্মধুরঃ স্নিগ্ধঃ কফকরো গুরুঃ ||৩৯৭|| বাতাপহস্তৃপ্তিকরো বল্যো বিষ্যন্দ উচ্যতে |৩৯৮|
हृद्यः सुगन्धिर्मधुरः स्निग्धः कफकरो गुरुः ||३९७|| वातापहस्तृप्तिकरो बल्यो विष्यन्द उच्यते |३९८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 293 (398) · Śloka 399
বৃংহণা বাতপিত্তঘ্না ভক্ষ্যা বল্যাস্তু সামিতাঃ ||৩৯৮|| হৃদ্যাঃ পথ্যতমাস্তেষাং লঘবঃ ফেনকাদযঃ |৩৯৯|
बृंहणा वातपित्तघ्ना भक्ष्या बल्यास्तु सामिताः ||३९८|| हृद्याः पथ्यतमास्तेषां लघवः फेनकादयः |३९९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 294 (399) · Śloka 400
মুদ্গাদিবেসবারাণাং পূর্ণা বিষ্টম্ভিনো মতাঃ ||৩৯৯|| বেসবারৈঃ সপিশিতৈঃ সম্পূর্ণা গুরুবৃংহণাঃ |৪০০|
मुद्गादिवेसवाराणां पूर्णा विष्टम्भिनो मताः ||३९९|| वेसवारैः सपिशितैः सम्पूर्णा गुरुबृंहणाः |४००|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 295 (400) · Śloka 400
পাললাঃ শ্লেষ্মজননাঃ, শষ্কুল্যঃ কফপিত্তলাঃ ||৪০০||
पाललाः श्लेष्मजननाः, शष्कुल्यः कफपित्तलाः ||४००||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 296 (401) · Śloka 401
বীর্যোষ্ণাঃ পৈষ্টিকা ভক্ষ্যাঃ কফপিত্তপ্রকোপণাঃ | বিদাহিনো নাতিবলা গুরবশ্চ বিশেষতঃ ||৪০১||
वीर्योष्णाः पैष्टिका भक्ष्याः कफपित्तप्रकोपणाः | विदाहिनो नातिबला गुरवश्च विशेषतः ||४०१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 297 (402) · Śloka 403
বৈদলা লঘবো ভক্ষ্যাঃ কষাযাঃ সৃষ্টমারুতাঃ | বিষ্টম্ভিনঃ পিত্তসমাঃ শ্লেষ্মঘ্না ভিন্নবর্চসঃ ||৪০২|| বল্যা বৃষ্যাস্তু গুরবো বিজ্ঞেযা মাষসাধিতাঃ |৪০৩|
वैदला लघवो भक्ष्याः कषायाः सृष्टमारुताः | विष्टम्भिनः पित्तसमाः श्लेष्मघ्ना भिन्नवर्चसः ||४०२|| बल्या वृष्यास्तु गुरवो विज्ञेया माषसाधिताः |४०३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 298 (403) · Śloka 403
কূর্চিকাবিকৃতা ভক্ষ্যা গুরবো নাতিপিত্তলাঃ ||৪০৩||
कूर्चिकाविकृता भक्ष्या गुरवो नातिपित्तलाः ||४०३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 299 (404) · Śloka 404
বিরূঢককৃতা ভক্ষ্যা গুরবোঽনিলপিত্তলাঃ | বিদাহোত্ক্লেশজননা রূক্ষা দৃষ্টিপ্রদূষণাঃ ||৪০৪||
विरूढककृता भक्ष्या गुरवोऽनिलपित्तलाः | विदाहोत्क्लेशजनना रूक्षा दृष्टिप्रदूषणाः ||४०४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 300 (405-406) · Śloka 406
হৃদ্যাঃ সুগন্ধিনো ভক্ষ্যা লঘবো ঘৃতপাচিতাঃ | বাতপিত্তহরা বল্যা বর্ণদৃষ্টিপ্রসাদনাঃ ||৪০৫|| বিদাহিনস্তৈলকৃতা গুরবঃ কটুপাকিনঃ | উষ্ণা মারুতদৃষ্টিঘ্নাঃ পিত্তলাস্ত্বক্প্রদূষণাঃ ||৪০৬||
हृद्याः सुगन्धिनो भक्ष्या लघवो घृतपाचिताः | वातपित्तहरा बल्या वर्णदृष्टिप्रसादनाः ||४०५|| विदाहिनस्तैलकृता गुरवः कटुपाकिनः | उष्णा मारुतदृष्टिघ्नाः पित्तलास्त्वक्प्रदूषणाः ||४०६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 301 (407) · Śloka 407
ফলমাংসেক্ষুবিকৃতিতিলমাষোপসংস্কৃতাঃ | ভক্ষ্যা বল্যাশ্চ গুরবো বৃংহণা হৃদযপ্রিযাঃ ||৪০৭||
फलमांसेक्षुविकृतितिलमाषोपसंस्कृताः | भक्ष्या बल्याश्च गुरवो बृंहणा हृदयप्रियाः ||४०७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 302 (408) · Śloka 408
কপালাঙ্গারপক্বাস্তু লঘবো বাতকোপনাঃ | সুপক্বাস্তনবশ্চৈব ভূযিষ্ঠং লঘবো মতাঃ ||৪০৮||
कपालाङ्गारपक्वास्तु लघवो वातकोपनाः | सुपक्वास्तनवश्चैव भूयिष्ठं लघवो मताः ||४०८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 303 (409) · Śloka 409
সকিলাটাদযো ভক্ষ্যা গুরবঃ কফবর্ধনাঃ |৪০৯|
सकिलाटादयो भक्ष्या गुरवः कफवर्धनाः |४०९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 304 (409) · Śloka 409
কুল্মাষা বাতলা রূক্ষা গুরবো ভিন্নবর্চসঃ ||৪০৯||
कुल्माषा वातला रूक्षा गुरवो भिन्नवर्चसः ||४०९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 305 (410) · Śloka 410
উদাবর্তহরো বাট্যঃ কাসপীনসমেহনুত্ |৪১০|
उदावर्तहरो वाट्यः कासपीनसमेहनुत् |४१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 306 (410) · Śloka 410
ধানোলুম্বাস্তু লঘবঃ কফমেদোবিশোষণাঃ ||৪১০||
धानोलुम्बास्तु लघवः कफमेदोविशोषणाः ||४१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 307 (411-412) · Śloka 412
শক্তবো বৃংহণা বৃষ্যাস্তৃষ্ণাপিত্তকফাপহাঃ | পীতাঃ সদ্যোবলকরা ভেদিনঃ পবনাপহাঃ ||৪১১|| গুর্বী পিণ্ডী খরাঽত্যর্থং লঘ্বী সৈব বিপর্যযাত্ | শক্তূনামাশু জীর্যেত মৃদুত্বাদবলেহিকা ||৪১২||
शक्तवो बृंहणा वृष्यास्तृष्णापित्तकफापहाः | पीताः सद्योबलकरा भेदिनः पवनापहाः ||४११|| गुर्वी पिण्डी खराऽत्यर्थं लघ्वी सैव विपर्ययात् | शक्तूनामाशु जीर्येत मृदुत्वादवलेहिका ||४१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 308 (413) · Śloka 413
লাজাশ্ছর্দ্যতিসারঘ্না দীপনাঃ কফনাশনাঃ | বল্যাঃ কষাযমধুরা লঘবস্তৃণ্মলাপহাঃ ||৪১৩||
लाजाश्छर्द्यतिसारघ्ना दीपनाः कफनाशनाः | बल्याः कषायमधुरा लघवस्तृण्मलापहाः ||४१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 309 (414) · Śloka 414
তৃট্ছর্দিদাহঘর্মার্তিনুদস্তত্সক্তবো মতাঃ | রক্তপিত্তহরাশ্চৈব দাহজ্বরবিনাশনাঃ ||৪১৪||
तृट्छर्दिदाहघर्मार्तिनुदस्तत्सक्तवो मताः | रक्तपित्तहराश्चैव दाहज्वरविनाशनाः ||४१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 310 (415) · Śloka 415
পৃথুকা গুরবঃ স্নিগ্ধা বৃংহণাঃ কফবর্ধনাঃ | বল্যাঃ সক্ষীরভাবাত্তু বাতঘ্না ভিন্নবর্চসঃ ||৪১৫||
पृथुका गुरवः स्निग्धा बृंहणाः कफवर्धनाः | बल्याः सक्षीरभावात्तु वातघ्ना भिन्नवर्चसः ||४१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 311 (416) · Śloka 416
সন্ধানকৃত্পিষ্টমামং তণ্ডুলং কৃমিমেহনুত্ |৪১৬|
सन्धानकृत्पिष्टमामं तण्डुलं कृमिमेहनुत् |४१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 312 (416) · Śloka 417
সুদুর্জরঃ স্বাদুরসো বৃংহণস্তণ্ডুলো নবঃ ||৪১৬|| সন্ধানকৃন্মেহহরঃ পুরাণস্তণ্ডুলঃ স্মৃতঃ |৪১৭|
सुदुर्जरः स्वादुरसो बृंहणस्तण्डुलो नवः ||४१६|| सन्धानकृन्मेहहरः पुराणस्तण्डुलः स्मृतः |४१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 313 (417-418) · Śloka 418
দ্রব্যসংযোগসংস্কারবিকারান্ সমবেক্ষ্য চ ||৪১৭|| যথাকারণমাসাদ্য ভোক্তৄণাং ছন্দতোঽপি বা | অনেকদ্রব্যযোনিত্বাচ্ছাস্ত্রতস্তান্ বিনির্দিশেত্ ||৪১৮|| ইতি ভক্ষ্যবর্গঃ |
द्रव्यसंयोगसंस्कारविकारान् समवेक्ष्य च ||४१७|| यथाकारणमासाद्य भोक्तॄणां छन्दतोऽपि वा | अनेकद्रव्ययोनित्वाच्छास्त्रतस्तान् विनिर्दिशेत् ||४१८|| इति भक्ष्यवर्गः |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 314 (419) · Śloka 419
অতঃ সর্বানুপানান্যুপদেক্ষ্যামঃ | - অম্লেন কেচিদ্বিহতা মনুষ্যা মাধুর্যযোগে প্রণযীভবন্তি | তথাম্লযোগে মধুরেণ তৃপ্তাস্তেষাং যথেষ্টং প্রবদন্তি পথ্যম্ ||৪১৯||
अतः सर्वानुपानान्युपदेक्ष्यामः | - अम्लेन केचिद्विहता मनुष्या माधुर्ययोगे प्रणयीभवन्ति | तथाम्लयोगे मधुरेण तृप्तास्तेषां यथेष्टं प्रवदन्ति पथ्यम् ||४१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 315 (420-421) · Śloka 422
শীতোষ্ণতোযাসবমদ্যযূষফলাম্লধান্যাম্লপযোরসানাম্ | যস্যানুপানং তু হিতং ভবেদ্যত্তস্মৈ প্রদেযং ত্বিহ মাত্রযা তত্ ||৪২০|| ব্যাধিং চ কালং চ বিভাব্য ধীরৈর্দ্রব্যাণি ভোজ্যানি চ তানি তানি | সর্বানুপানেষু বরং বদন্তি মৈধ্যং যদম্ভঃ শুচিভাজনস্থম্ ||৪২১|| লোকস্য জন্মপ্রভৃতি প্রশস্তং তোযাত্মকাঃ সর্বরসাশ্চ দৃষ্টাঃ | সঙ্ক্ষেপ এষোঽভিহিতোঽনুপানে... |৪২২|
शीतोष्णतोयासवमद्ययूषफलाम्लधान्याम्लपयोरसानाम् | यस्यानुपानं तु हितं भवेद्यत्तस्मै प्रदेयं त्विह मात्रया तत् ||४२०|| व्याधिं च कालं च विभाव्य धीरैर्द्रव्याणि भोज्यानि च तानि तानि | सर्वानुपानेषु वरं वदन्ति मैध्यं यदम्भः शुचिभाजनस्थम् ||४२१|| लोकस्य जन्मप्रभृति प्रशस्तं तोयात्मकाः सर्वरसाश्च दृष्टाः | सङ्क्षेप एषोऽभिहितोऽनुपाने... |४२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 316 (422-431) · Śloka 431
... ষ্বতঃ পরং বিস্তরতোঽভিধাস্যে ||৪২২|| উষ্ণোদকানুপানং তু স্নেহানামথ শস্যতে | ঋতে ভল্লাতকস্নেহাত্ স্নেহাত্তৌবরকাত্তথা ||৪২৩|| অনুপানং বদন্ত্যেকে তৈলে যূষাম্লকাঞ্জিকম্ | শীতোদকং মাক্ষিকস্য পিষ্টান্নস্য চ সর্বশঃ ||৪২৪|| দধিপাযসমদ্যার্তিবিষজুষ্টে তথৈব চ | কেচিত্ পিষ্টমযস্যাহুরনুপানং সুখোদকম্ ||৪২৫|| পযো মাংসরসো বাঽপি শালিমুদ্গাদিভোজিনাম্ | যুদ্ধাধ্বাতপসন্তাপবিষমদ্যরুজাসু চ ||৪২৬|| মাষাদেরনুপানং তু ধান্যাম্লং দধিমস্তু বা | মদ্যং মদ্যোচিতানাং তু সর্বমাংসেষু পূজিতম্ ||৪২৭|| অমদ্যপানামুদকং ফলাম্লং বা প্রশস্যতে | ক্ষীরং ঘর্মাধ্বভাষ্যস্ত্রীক্লান্তানামমৃতোপমম্ ||৪২৮|| সুরা কৃশানাং স্থূলানামনুপানং মধূদকম্ | নিরামযানাং চিত্রং তু ভুক্তমধ্যে প্রকীর্তিতম্ ||৪২৯|| স্নিগ্ধোষ্ণং মারুতে পথ্যং, কফে রূক্ষোষ্ণমিষ্যতে | অনুপানং হিতং চাপি পিত্তে মধুরশীতলম্ ||৪৩০|| হিতং শোণিতপিত্তিভ্যঃ ক্ষীরমিক্ষুরসস্তথা | অর্কশেলুশিরীষাণামাসবাস্তু বিষার্তিষু ||৪৩১||
... ष्वतः परं विस्तरतोऽभिधास्ये ||४२२|| उष्णोदकानुपानं तु स्नेहानामथ शस्यते | ऋते भल्लातकस्नेहात् स्नेहात्तौवरकात्तथा ||४२३|| अनुपानं वदन्त्येके तैले यूषाम्लकाञ्जिकम् | शीतोदकं माक्षिकस्य पिष्टान्नस्य च सर्वशः ||४२४|| दधिपायसमद्यार्तिविषजुष्टे तथैव च | केचित् पिष्टमयस्याहुरनुपानं सुखोदकम् ||४२५|| पयो मांसरसो वाऽपि शालिमुद्गादिभोजिनाम् | युद्धाध्वातपसन्तापविषमद्यरुजासु च ||४२६|| माषादेरनुपानं तु धान्याम्लं दधिमस्तु वा | मद्यं मद्योचितानां तु सर्वमांसेषु पूजितम् ||४२७|| अमद्यपानामुदकं फलाम्लं वा प्रशस्यते | क्षीरं घर्माध्वभाष्यस्त्रीक्लान्तानाममृतोपमम् ||४२८|| सुरा कृशानां स्थूलानामनुपानं मधूदकम् | निरामयानां चित्रं तु भुक्तमध्ये प्रकीर्तितम् ||४२९|| स्निग्धोष्णं मारुते पथ्यं, कफे रूक्षोष्णमिष्यते | अनुपानं हितं चापि पित्ते मधुरशीतलम् ||४३०|| हितं शोणितपित्तिभ्यः क्षीरमिक्षुरसस्तथा | अर्कशेलुशिरीषाणामासवास्तु विषार्तिषु ||४३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 317 (432-433) · Śloka 433
অতঃ পরং তু বর্গাণামনুপানং পৃথক্ পৃথক্ | প্রবক্ষ্যাম্যনুপূর্বেণ সর্বেষামেব মে শৃণু ||৪৩২|| তত্র পূর্বশস্যজাতানাং বদরাম্লং, বৈদলানাং ধান্যাম্লং, জঙ্ঘালানাং ধন্বজানাং চ পিপ্পল্যাসবঃ, বিষ্কিরাণাং কোলবদরাসবঃ, প্রতুদানাং ক্ষীরবৃক্ষাসবঃ, গুহাশযানাং খর্জূরনালিকেরাসবঃ, প্রসহানামশ্বগন্ধাসবঃ, পর্ণমৃগাণাং কৃষ্ণগন্ধাসবঃ, বিলেশযানাং ফলাসবঃ , একশফানাং ত্রিফলাসবঃ, অনেকশফানাং খদিরাসবঃ, কূলচরাণাং শৃঙ্গাটককশেরুকাসবঃ, কোশবাসিনাং পাদিনাং চ স এব, প্লবানামিক্ষুরসাসবঃ, নাদেযানাং মত্স্যানাং মৃণালাসবঃ, সামুদ্রাণাং মাতুলুঙ্গাসবঃ, অম্লানাং ফলানাং পদ্মোত্পলকন্দাসবঃ, কষাযাণাং দাডিমবেত্রাসবঃ, মধুরাণাং ত্রিকটুকযুক্তঃ খণ্ডাসবঃ, তালফলাদীনাং ধান্যাম্লং, কটুকানাং দূর্বানলবেত্রাসবঃ, পিপ্পল্যাদীনাং শ্বদংষ্ট্রাবসুকাসবঃ, কূষ্মাণ্ডাদীনাং দার্বীকরীরাসবঃ, চুচ্চুপ্রভৃতীনাং লোধ্রাসবঃ, জীবন্ত্যাদীনাং ত্রিফলাসবঃ, কুসুম্ভশাকস্য স এব, মণ্ডূকপর্ণ্যাদীনাং মহাপঞ্চমূলাসবঃ, তালমস্তকাদীনামম্লফলাসবঃ, সৈন্ধবাদীনাং সুরাসব আরনালং চ, তোযং বা সর্বত্রেতি ||৪৩৩||
अतः परं तु वर्गाणामनुपानं पृथक् पृथक् | प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वेण सर्वेषामेव मे शृणु ||४३२|| तत्र पूर्वशस्यजातानां बदराम्लं, वैदलानां धान्याम्लं, जङ्घालानां धन्वजानां च पिप्पल्यासवः, विष्किराणां कोलबदरासवः, प्रतुदानां क्षीरवृक्षासवः, गुहाशयानां खर्जूरनालिकेरासवः, प्रसहानामश्वगन्धासवः, पर्णमृगाणां कृष्णगन्धासवः, बिलेशयानां फलासवः , एकशफानां त्रिफलासवः, अनेकशफानां खदिरासवः, कूलचराणां शृङ्गाटककशेरुकासवः, कोशवासिनां पादिनां च स एव, प्लवानामिक्षुरसासवः, नादेयानां मत्स्यानां मृणालासवः, सामुद्राणां मातुलुङ्गासवः, अम्लानां फलानां पद्मोत्पलकन्दासवः, कषायाणां दाडिमवेत्रासवः, मधुराणां त्रिकटुकयुक्तः खण्डासवः, तालफलादीनां धान्याम्लं, कटुकानां दूर्वानलवेत्रासवः, पिप्पल्यादीनां श्वदंष्ट्रावसुकासवः, कूष्माण्डादीनां दार्वीकरीरासवः, चुच्चुप्रभृतीनां लोध्रासवः, जीवन्त्यादीनां त्रिफलासवः, कुसुम्भशाकस्य स एव, मण्डूकपर्ण्यादीनां महापञ्चमूलासवः, तालमस्तकादीनामम्लफलासवः, सैन्धवादीनां सुरासव आरनालं च, तोयं वा सर्वत्रेति ||४३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 318 (434) · Śloka 434
ভবন্তি চাত্র- সর্বেষামনুপানানাং মাহেন্দ্রং তোযমুত্তমম্ |৪৩৪|
भवन्ति चात्र- सर्वेषामनुपानानां माहेन्द्रं तोयमुत्तमम् |४३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 319 (434) · Śloka 434
সাত্ম্যং বা যস্য যত্তোযং তত্তস্মৈ হিতমুচ্যতে ||৪৩৪||
सात्म्यं वा यस्य यत्तोयं तत्तस्मै हितमुच्यते ||४३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 320 (435) · Śloka 435
উষ্ণং বাতে কফে তোযং পিত্তে রক্তে চ শীতলম্ |৪৩৫|
उष्णं वाते कफे तोयं पित्ते रक्ते च शीतलम् |४३५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 321 (435-437) · Śloka 438
দোষবদ্গুরু বা ভুক্তমতিমাত্রমথাপি বা ||৪৩৫|| যথোক্তেনানুপানেন সুখমন্নং প্রজীর্যতি | রোচনং বৃংহণং বৃষ্যং দোষসঙ্ঘাতভেদনম্ ||৪৩৬|| তর্পণং মার্দবকরং শ্রমক্লমহরং সুখম্ | দীপনং দোষশমনং পিপাসাচ্ছেদনং পরম্ ||৪৩৭|| বল্যং বর্ণকরং সম্যগনুপানং সদোচ্যতে |৪৩৮|
दोषवद्गुरु वा भुक्तमतिमात्रमथापि वा ||४३५|| यथोक्तेनानुपानेन सुखमन्नं प्रजीर्यति | रोचनं बृंहणं वृष्यं दोषसङ्घातभेदनम् ||४३६|| तर्पणं मार्दवकरं श्रमक्लमहरं सुखम् | दीपनं दोषशमनं पिपासाच्छेदनं परम् ||४३७|| बल्यं वर्णकरं सम्यगनुपानं सदोच्यते |४३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 322 (438) · Śloka 439
তদাদৌ কর্শযেত্পীতং স্থাপযেন্মধ্যসেবিতম্ ||৪৩৮|| পশ্চাত্পীতং বৃংহযতি তস্মাদ্বীক্ষ্য প্রযোজযেত্ |৪৩৯|
तदादौ कर्शयेत्पीतं स्थापयेन्मध्यसेवितम् ||४३८|| पश्चात्पीतं बृंहयति तस्माद्वीक्ष्य प्रयोजयेत् |४३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 323 (439) · Śloka 440
স্থিরতাং গতমল্কিন্নমন্নমদ্রবপাযিনাম্ ||৪৩৯|| ভবত্যাবাধজননমনুপানমতঃ পিবেত্ |৪৪০|
स्थिरतां गतमल्किन्नमन्नमद्रवपायिनाम् ||४३९|| भवत्याबाधजननमनुपानमतः पिबेत् |४४०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 324 (440) · Śloka 441
ন পিবেচ্ছ্বাসকাসার্তো রোগে চাপ্যূর্ধ্বজত্রুগে ||৪৪০|| ক্ষতোরস্কঃ প্রসেকী চ যস্য চোপহতঃ স্বরঃ |৪৪১|
न पिबेच्छ्वासकासार्तो रोगे चाप्यूर्ध्वजत्रुगे ||४४०|| क्षतोरस्कः प्रसेकी च यस्य चोपहतः स्वरः |४४१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 325 (441-442) · Śloka 442
পীত্বাঽধ্বভাষ্যাধ্যযনগেযস্বপ্নান্ন শীলযেত্ ||৪৪১|| প্রদূষ্যামাশযং তদ্ধি তস্য কণ্ঠোরসি স্থিতম্ | স্যন্দাগ্নিসাদচ্ছর্দ্যাদীনামযাঞ্জনযেদ্বহূন্ ||৪৪২||
पीत्वाऽध्वभाष्याध्ययनगेयस्वप्नान्न शीलयेत् ||४४१|| प्रदूष्यामाशयं तद्धि तस्य कण्ठोरसि स्थितम् | स्यन्दाग्निसादच्छर्द्यादीनामयाञ्जनयेद्बहून् ||४४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 326 (443) · Śloka 443
গুরুলাঘবচিন্তেযং স্বভাবং নাতিবর্ততে | তথা সংস্কারমাত্রান্নকালাংশ্চাপ্যুত্তরোত্তরম্ ||৪৪৩||
गुरुलाघवचिन्तेयं स्वभावं नातिवर्तते | तथा संस्कारमात्रान्नकालांश्चाप्युत्तरोत्तरम् ||४४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 327 (444) · Śloka 444
মন্দকর্মানলারোগ্যাঃ সুকুমারাঃ সুখোচিতাঃ | জন্তবো যে তু তেষাং হি চিন্তেযং পরিকীর্ত্যতে ||৪৪৪||
मन्दकर्मानलारोग्याः सुकुमाराः सुखोचिताः | जन्तवो ये तु तेषां हि चिन्तेयं परिकीर्त्यते ||४४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 328 (445) · Śloka 445
বলিনঃ খরভক্ষ্যা যে যে চ দীপ্তাগ্নযো নরাঃ | কর্মনিত্যাশ্চ যে তেষাং নাবশ্যং পরিকীর্ত্যতে ||৪৪৫|| ইত্যনুপানবর্গঃ |
बलिनः खरभक्ष्या ये ये च दीप्ताग्नयो नराः | कर्मनित्याश्च ये तेषां नावश्यं परिकीर्त्यते ||४४५|| इत्यनुपानवर्गः |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 329 (446) · Śloka 446
অথাহারবিধিং বত্স! বিস্তরেণাখিলং শৃণু |৪৪৬|
अथाहारविधिं वत्स! विस्तरेणाखिलं शृणु |४४६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 330 (446) · Śloka 446
আপ্তাস্থিতমসঙ্কীর্ণং শুচি কার্যং মহানসম্ ||৪৪৬||
आप्तास्थितमसङ्कीर्णं शुचि कार्यं महानसम् ||४४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 331 (447) · Śloka 447
তত্রাপ্তৈর্গুণসম্পন্নং ভক্ষ্যমন্নং সুসংস্কৃতম্ | শুচৌ দেশে সুসঙ্গুপ্তং সমুপস্থাপযেদ্ভিষক্ ||৪৪৭||
तत्राप्तैर्गुणसम्पन्नं भक्ष्यमन्नं सुसंस्कृतम् | शुचौ देशे सुसङ्गुप्तं समुपस्थापयेद्भिषक् ||४४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 332 (448) · Śloka 448
বিষঘ্নৈরগদৈঃ স্পৃষ্টং প্রোক্ষিতং ব্যজনোদকৈঃ | সিদ্ধৈর্মন্ত্রৈর্হতবিষং সিদ্ধমন্নং নিবেদযেত্ ||৪৪৮||
विषघ्नैरगदैः स्पृष्टं प्रोक्षितं व्यजनोदकैः | सिद्धैर्मन्त्रैर्हतविषं सिद्धमन्नं निवेदयेत् ||४४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 333 (449-457) · Śloka 457
বক্ষ্যাম্যতঃ পরং কৃত্স্নামাহারস্যোপকল্পনাম্ | ঘৃতং কার্ষ্ণাযসে দেযং, পেযা দেযা তু রাজতে ||৪৪৯|| ফলানি সর্বভক্ষ্যাংশ্চ প্রদদ্যাদ্বৈ দলেষু তু | পরিশুষ্কপ্রদিগ্ধানি সৌবর্ণেষু প্রকল্পযেত্ ||৪৫০|| প্রদ্রবাণি রসাংশ্চৈবং রাজতেষূপহারযেত্ | কট্বরাণি খডাংশ্চৈব সর্বাঞ্ছৈলেষু দাপযেত্ ||৪৫১|| দদ্যাত্তাম্রমযে পাত্রে সুশীতং সুশৃতং পযঃ | পানীযং, পানকং মদ্যং মৃন্মযেষু প্রদাপযেত্ ||৪৫২|| কাচস্ফটিকপাত্রেষু শীতলেষু শুভেষু চ | দদ্যাদ্বৈদূর্যচিত্রেষু রাগষাডবসট্টকান্ ||৪৫৩|| পুরস্তাদ্বিমলে পাত্রে সুবিস্তীর্ণে মনোরমে | সূদঃ সূপৌদনং দদ্যাত্ প্রদেহাংশ্চ সুসংস্কৃতান্ ||৪৫৪|| ফলানি সর্বভক্ষ্যাংশ্চ পরিশুষ্কাণি যানি চ | তানি দক্ষিণপার্শ্বে তু ভুঞ্জানস্যোপকল্পযেত্ ||৪৫৫|| প্রদ্রবাণি রসাংশ্চৈব পানীযং পানকং পযঃ | খডান্ যূষাংশ্চ পেযাংশ্চ সব্যে পার্শ্বে প্রদাপযেত্ ||৪৫৬|| সর্বান্ গুডবিকারাংশ্চ রাগষাডবসট্টকান্ | পুরস্তাত্ স্থাপযেত্ প্রাজ্ঞো দ্বযোরপি চ মধ্যতঃ ||৪৫৭||
वक्ष्याम्यतः परं कृत्स्नामाहारस्योपकल्पनाम् | घृतं कार्ष्णायसे देयं, पेया देया तु राजते ||४४९|| फलानि सर्वभक्ष्यांश्च प्रदद्याद्वै दलेषु तु | परिशुष्कप्रदिग्धानि सौवर्णेषु प्रकल्पयेत् ||४५०|| प्रद्रवाणि रसांश्चैवं राजतेषूपहारयेत् | कट्वराणि खडांश्चैव सर्वाञ्छैलेषु दापयेत् ||४५१|| दद्यात्ताम्रमये पात्रे सुशीतं सुशृतं पयः | पानीयं, पानकं मद्यं मृन्मयेषु प्रदापयेत् ||४५२|| काचस्फटिकपात्रेषु शीतलेषु शुभेषु च | दद्याद्वैदूर्यचित्रेषु रागषाडवसट्टकान् ||४५३|| पुरस्ताद्विमले पात्रे सुविस्तीर्णे मनोरमे | सूदः सूपौदनं दद्यात् प्रदेहांश्च सुसंस्कृतान् ||४५४|| फलानि सर्वभक्ष्यांश्च परिशुष्काणि यानि च | तानि दक्षिणपार्श्वे तु भुञ्जानस्योपकल्पयेत् ||४५५|| प्रद्रवाणि रसांश्चैव पानीयं पानकं पयः | खडान् यूषांश्च पेयांश्च सव्ये पार्श्वे प्रदापयेत् ||४५६|| सर्वान् गुडविकारांश्च रागषाडवसट्टकान् | पुरस्तात् स्थापयेत् प्राज्ञो द्वयोरपि च मध्यतः ||४५७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 334 (458) · Śloka 459
এবং বিজ্ঞায মতিমান্ ভোজনস্যোপকল্পনাম্ | ভোক্তারং বিজনে রম্যে নিঃসম্পাতে শুভে শুচৌ ||৪৫৮|| সুগন্ধপুষ্পরচিতে সমে দেশে চ ভোজযেত্ |৪৫৯|
एवं विज्ञाय मतिमान् भोजनस्योपकल्पनाम् | भोक्तारं विजने रम्ये निःसम्पाते शुभे शुचौ ||४५८|| सुगन्धपुष्परचिते समे देशे च भोजयेत् |४५९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 335 (459) · Śloka 460
বিশিষ্টমিষ্টসংস্কারৈঃ পথ্যৈরিষ্টৈ রসাদিভিঃ ||৪৫৯|| মনোজ্ঞং শুচি নাত্যুষ্ণং প্রত্যগ্রমশনং হিতম্ |৪৬০|
विशिष्टमिष्टसंस्कारैः पथ्यैरिष्टै रसादिभिः ||४५९|| मनोज्ञं शुचि नात्युष्णं प्रत्यग्रमशनं हितम् |४६०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 336 (460-464) · Śloka 464
পূর্বং মধুরমশ্নীযান্মধ্যেঽম্ললবণৌ রসৌ ||৪৬০|| পশ্চাচ্ছেষান্ রসান্ বৈদ্যো ভোজনেষ্ববচারযেত্ | আদৌ ফলানি ভুঞ্জীত দাডিমাদীনি বুদ্ধিমান্ ||৪৬১|| ততঃ পেযাংস্ততো ভোজ্যান্ ভক্ষ্যাংশ্চিত্রাংস্ততঃ পরম্ | ঘনং পূর্বং সমশ্নীযাত্, কেচিদাহুর্বিপর্যযম্ ||৪৬২|| আদাবন্তে চ মধ্যে চ ভোজনস্য তু শস্যতে | নিরত্যযং দোষহরং ফলেষ্বামলকং নৃণাম্ ||৪৬৩|| মৃণালবিসশালূককন্দেক্ষুপ্রভৃতীনি চ | পূর্বং যোজ্যানি ভিষজা ন তু ভুক্তে কদাচন ||৪৬৪||
पूर्वं मधुरमश्नीयान्मध्येऽम्ललवणौ रसौ ||४६०|| पश्चाच्छेषान् रसान् वैद्यो भोजनेष्ववचारयेत् | आदौ फलानि भुञ्जीत दाडिमादीनि बुद्धिमान् ||४६१|| ततः पेयांस्ततो भोज्यान् भक्ष्यांश्चित्रांस्ततः परम् | घनं पूर्वं समश्नीयात्, केचिदाहुर्विपर्ययम् ||४६२|| आदावन्ते च मध्ये च भोजनस्य तु शस्यते | निरत्ययं दोषहरं फलेष्वामलकं नृणाम् ||४६३|| मृणालबिसशालूककन्देक्षुप्रभृतीनि च | पूर्वं योज्यानि भिषजा न तु भुक्ते कदाचन ||४६४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 337 (465) · Śloka 466
সুখমুচ্চৈঃ সমাসীনঃ সমদেহোঽন্নতত্পরঃ | কালে সাত্ম্যং লঘু স্নিগ্ধমুষ্ণং ক্ষিপ্রং দ্রবোত্তরম্ ||৪৬৫|| বুভুক্ষিতোঽন্নমশ্নীযান্মাত্রাবদ্বিদিতাগমঃ |৪৬৬|
सुखमुच्चैः समासीनः समदेहोऽन्नतत्परः | काले सात्म्यं लघु स्निग्धमुष्णं क्षिप्रं द्रवोत्तरम् ||४६५|| बुभुक्षितोऽन्नमश्नीयान्मात्रावद्विदितागमः |४६६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 338 (466-467) · Śloka 468
কালে প্রীণযতে ভুক্তং সাত্ম্যমন্নং ন বাধতে ||৪৬৬|| লঘু শীঘ্রং ব্রজেত্ পাকং স্নিগ্ধোষ্ণং বলবহ্নিদম্ | ক্ষিপ্রং ভুক্তং সমং পাকং যাত্যদোষং দ্রবোত্তরম্ ||৪৬৭|| সুখং জীর্যতি মাত্রাবদ্ধাতুসাম্যং করোতি চ |৪৬৮|
काले प्रीणयते भुक्तं सात्म्यमन्नं न बाधते ||४६६|| लघु शीघ्रं व्रजेत् पाकं स्निग्धोष्णं बलवह्निदम् | क्षिप्रं भुक्तं समं पाकं यात्यदोषं द्रवोत्तरम् ||४६७|| सुखं जीर्यति मात्रावद्धातुसाम्यं करोति च |४६८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 339 (468-470) · Śloka 471
অতীবাযতযামাস্তু ক্ষপা যেষ্বৃতুষু স্মৃতাঃ ||৪৬৮|| তেষু তত্প্রত্যনীকাঢ্যং ভুঞ্জীত প্রাতরেব তু | যেষু চাপি ভবেযুশ্চ দিবসা ভৃশমাযতাঃ ||৪৬৯|| তেষু তত্কালবিহিতমপরাহ্ণে প্রশস্যতে | রজন্যো দিবসাশ্চৈব যেষু চাপি সমাঃ স্মৃতাঃ ||৪৭০|| কৃত্বা সমমহোরাত্রং তেষু ভুঞ্জীত ভোজনম্ |৪৭১|
अतीवायतयामास्तु क्षपा येष्वृतुषु स्मृताः ||४६८|| तेषु तत्प्रत्यनीकाढ्यं भुञ्जीत प्रातरेव तु | येषु चापि भवेयुश्च दिवसा भृशमायताः ||४६९|| तेषु तत्कालविहितमपराह्णे प्रशस्यते | रजन्यो दिवसाश्चैव येषु चापि समाः स्मृताः ||४७०|| कृत्वा सममहोरात्रं तेषु भुञ्जीत भोजनम् |४७१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 340 (471-474) · Śloka 474
নাপ্রাপ্তাতীতকালং বা হীনাধিকমথাপি বা ||৪৭১|| অপ্রাপ্তকালং ভুঞ্জানঃ শরীরে হ্যলঘৌ নরঃ | তাংস্তান্ ব্যাধীনবাপ্নোতি মরণং বা নিযচ্ছতি ||৪৭২|| অতীতকালং ভুঞ্জানো বাযুনোপহতেঽনলে | কৃচ্ছ্রাদ্বিপচ্যতে ভুক্তং দ্বিতীযং চ ন কাঙ্ক্ষতি ||৪৭৩|| হীনমাত্রমসন্তোষং করোতি চ বলক্ষযম্ | আলস্যগৌরবাটোপসাদাংশ্চ কুরুতেঽধিকম্ ||৪৭৪||
नाप्राप्तातीतकालं वा हीनाधिकमथापि वा ||४७१|| अप्राप्तकालं भुञ्जानः शरीरे ह्यलघौ नरः | तांस्तान् व्याधीनवाप्नोति मरणं वा नियच्छति ||४७२|| अतीतकालं भुञ्जानो वायुनोपहतेऽनले | कृच्छ्राद्विपच्यते भुक्तं द्वितीयं च न काङ्क्षति ||४७३|| हीनमात्रमसन्तोषं करोति च बलक्षयम् | आलस्यगौरवाटोपसादांश्च कुरुतेऽधिकम् ||४७४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 341 (475) · Śloka 476
তস্মাত্ সুসংস্কৃতং যুক্ত্যা দোষৈরেতৈর্বিবর্জিতম্ | যথোক্তগুণসম্পন্নমুপসেবেত ভোজনম্ ||৪৭৫|| বিভজ্য দোষকালাদীন্ কালযোরুভযোরপি |৪৭৬|
तस्मात् सुसंस्कृतं युक्त्या दोषैरेतैर्विवर्जितम् | यथोक्तगुणसम्पन्नमुपसेवेत भोजनम् ||४७५|| विभज्य दोषकालादीन् कालयोरुभयोरपि |४७६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 342 (476-477) · Śloka 478
অচোক্ষং দুষ্টমুত্সৃষ্টং পাষাণতৃণলোষ্টবত্ ||৪৭৬|| দ্বিষ্টং ব্যুষিতমস্বাদু পূতি চান্নং বিবর্জযেত্ | চিরসিদ্ধং স্থিরং শীতমন্নমুষ্ণীকৃতং পুনঃ ||৪৭৭|| অশান্তমুপদগ্ধং চ তথা স্বাদু ন লক্ষ্যতে |৪৭৮|
अचोक्षं दुष्टमुत्सृष्टं पाषाणतृणलोष्टवत् ||४७६|| द्विष्टं व्युषितमस्वादु पूति चान्नं विवर्जयेत् | चिरसिद्धं स्थिरं शीतमन्नमुष्णीकृतं पुनः ||४७७|| अशान्तमुपदग्धं च तथा स्वादु न लक्ष्यते |४७८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 343 (478) · Śloka 478
যদ্যত্ স্বাদুতরং তত্তদ্বিদধ্যাদুত্তরোত্তরম্ ||৪৭৮||
यद्यत् स्वादुतरं तत्तद्विदध्यादुत्तरोत्तरम् ||४७८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 344 (479-480) · Śloka 480
প্রক্ষালযেদদ্ভিরাস্যং ভুঞ্জানস্য মুহুর্মুহুঃ | বিশুদ্ধে রসনে তস্য রোচতেঽন্নমপূর্ববত্ ||৪৭৯|| স্বাদুনা তস্য রসনং প্রথমেনাতিতর্পিতম্ | ন তথা স্বাদযেদন্যত্তস্মাত্ প্রক্ষাল্যমন্তরা ||৪৮০||
प्रक्षालयेदद्भिरास्यं भुञ्जानस्य मुहुर्मुहुः | विशुद्धे रसने तस्य रोचतेऽन्नमपूर्ववत् ||४७९|| स्वादुना तस्य रसनं प्रथमेनातितर्पितम् | न तथा स्वादयेदन्यत्तस्मात् प्रक्षाल्यमन्तरा ||४८०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 345 (481) · Śloka 481
সৌমনস্যং বলং পুষ্টিমুত্সাহং হর্ষণং সুখম্ | স্বাদু সঞ্জনযত্যন্নমস্বাদু চ বিপর্যযম্ ||৪৮১||
सौमनस्यं बलं पुष्टिमुत्साहं हर्षणं सुखम् | स्वादु सञ्जनयत्यन्नमस्वादु च विपर्ययम् ||४८१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 346 (482) · Śloka 482
ভুক্ত্বাঽপি যত্ প্রার্থযতে ভূযস্তত্ স্বাদু ভোজনম্ |৪৮২|
भुक्त्वाऽपि यत् प्रार्थयते भूयस्तत् स्वादु भोजनम् |४८२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 347 (482) · Śloka 482
অশিতশ্চোদকং যুক্ত্যা ভুঞ্জানশ্চান্তরা পিবেত্ ||৪৮২||
अशितश्चोदकं युक्त्या भुञ्जानश्चान्तरा पिबेत् ||४८२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 348 (483) · Śloka 483
দন্তান্তরগতং চান্নং শোধনেনাহরেচ্ছনৈঃ | কুর্যাদনির্হৃতং তদ্ধি মুখস্যানিষ্টগন্ধতাম্ ||৪৮৩||
दन्तान्तरगतं चान्नं शोधनेनाहरेच्छनैः | कुर्यादनिर्हृतं तद्धि मुखस्यानिष्टगन्धताम् ||४८३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 349 (484) · Śloka 484
জীর্ণেঽন্নে বর্ধতে বাযুর্বিদগ্ধে পিত্তমেব তু | ভুক্তমাত্রে কফশ্চাপি,... |৪৮৪|
जीर्णेऽन्ने वर्धते वायुर्विदग्धे पित्तमेव तु | भुक्तमात्रे कफश्चापि,... |४८४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 350 (484-486) · Śloka 486
... তস্মাদ্ভুক্তেরিতং কফম্ ||৪৮৪|| ধূমেনাপোহ্য হৃদ্যৈর্বা কষাযকটুতিক্তকৈঃ | পূগকঙ্কোলকর্পূরলবঙ্গসুমনঃফলৈঃ ||৪৮৫|| ফলৈঃ কটুকষাযৈর্বা মুখবৈশদ্যকারকৈঃ | তাম্বূলপত্রসহিতৈঃ সুগন্ধৈর্বা বিচক্ষণঃ ||৪৮৬||
... तस्माद्भुक्तेरितं कफम् ||४८४|| धूमेनापोह्य हृद्यैर्वा कषायकटुतिक्तकैः | पूगकङ्कोलकर्पूरलवङ्गसुमनःफलैः ||४८५|| फलैः कटुकषायैर्वा मुखवैशद्यकारकैः | ताम्बूलपत्रसहितैः सुगन्धैर्वा विचक्षणः ||४८६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 351 (487) · Śloka 487
ভুক্ত্বা রাজবদাসীত যাবদন্নক্লমো গতঃ | ততঃ পাদশতং গত্বা বামপার্শ্বেন সংবিশেত্ ||৪৮৭||
भुक्त्वा राजवदासीत यावदन्नक्लमो गतः | ततः पादशतं गत्वा वामपार्श्वेन संविशेत् ||४८७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 352 (488) · Śloka 488
শব্দান্রূপান্রসান্ গন্ধান্ স্পর্শাংশ্চ মনসঃ প্রিযান্ | ভুক্তবানুপসেবেত তেনান্নং সাধু তিষ্ঠতি ||৪৮৮||
शब्दान्रूपान्रसान् गन्धान् स्पर्शांश्च मनसः प्रियान् | भुक्तवानुपसेवेत तेनान्नं साधु तिष्ठति ||४८८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 353 (489) · Śloka 489
শব্দরূপরসা গন্ধাঃ স্পর্শাশ্চাপি জুগুপ্সিতাঃ | অশুচ্যন্নং তথা ভুক্তমতিহাস্যং চ বামযেত্ ||৪৮৯||
शब्दरूपरसा गन्धाः स्पर्शाश्चापि जुगुप्सिताः | अशुच्यन्नं तथा भुक्तमतिहास्यं च वामयेत् ||४८९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 354 (490-491) · Śloka 491
শযনং চাসনং বাঽপি নেচ্ছেদ্বাঽপি দ্রবোত্তরম্ | নাগ্ন্যাতপৌ ন প্লবনং ন যানং নাপি বাহনম্ ||৪৯০|| ন চৈকরসসেবাযাং প্রসজ্যেত কদাচন | শাকাবরান্নভূযিষ্ঠমম্লং চ ন সমাচরেত্ ||৪৯১||
शयनं चासनं वाऽपि नेच्छेद्वाऽपि द्रवोत्तरम् | नाग्न्यातपौ न प्लवनं न यानं नापि वाहनम् ||४९०|| न चैकरससेवायां प्रसज्येत कदाचन | शाकावरान्नभूयिष्ठमम्लं च न समाचरेत् ||४९१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 355 (492) · Śloka 492
একৈকশঃ সমস্তান্ বা নাধ্যশ্নীযাদ্রসান্ সদা |৪৯২|
एकैकशः समस्तान् वा नाध्यश्नीयाद्रसान् सदा |४९२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 356 (492) · Śloka 493
প্রাগ্ভুক্তে ত্ববিবিক্তেঽগ্নৌ দ্বিরন্নং ন সমাচরেত্ ||৪৯২|| পূর্বভুক্তে বিদগ্ধেঽন্নে ভুঞ্জানো হন্তি পাবকম্ |৪৯৩|
प्राग्भुक्ते त्वविविक्तेऽग्नौ द्विरन्नं न समाचरेत् ||४९२|| पूर्वभुक्ते विदग्धेऽन्ने भुञ्जानो हन्ति पावकम् |४९३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 357 (493) · Śloka 493
মাত্রাগুরুং পরিহরেদাহারং দ্রব্যতশ্চ যঃ ||৪৯৩||
मात्रागुरुं परिहरेदाहारं द्रव्यतश्च यः ||४९३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 358 (494) · Śloka 494
পিষ্টান্নং নৈব ভুঞ্জীত মাত্রযা বা বুভুক্ষিতঃ | দ্বিগুণং চ পিবেত্তোযং সুখং সম্যক্ প্রজীর্যতি |৪৯৪|
पिष्टान्नं नैव भुञ्जीत मात्रया वा बुभुक्षितः | द्विगुणं च पिबेत्तोयं सुखं सम्यक् प्रजीर्यति |४९४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 359 (494) · Śloka 494
পেযলেহ্যাদ্যভক্ষ্যাণাং গুরু বিদ্যাদ্যথোত্তরম্ ||৪৯৪||
पेयलेह्याद्यभक्ष्याणां गुरु विद्याद्यथोत्तरम् ||४९४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 360 (495) · Śloka 495
গুরূণামর্ধসৌহিত্যং লঘূনাং তৃপ্তিরিষ্যতে | দ্রবোত্তরো দ্রবশ্চাপি ন মাত্রাগুরুরিষ্যতে ||৪৯৫||
गुरूणामर्धसौहित्यं लघूनां तृप्तिरिष्यते | द्रवोत्तरो द्रवश्चापि न मात्रागुरुरिष्यते ||४९५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 361 (496) · Śloka 496
দ্রবাঢ্যমপি শুষ্কং তু সম্যগেবোপপদ্যতে |৪৯৬|
द्रवाढ्यमपि शुष्कं तु सम्यगेवोपपद्यते |४९६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 362 (496) · Śloka 497
বিশুষ্কমন্নমভ্যস্তং ন পাকং সাধু গচ্ছতি ||৪৯৬|| পিণ্ডীকৃতমসঙ্ক্লিন্নং বিদাহমুপগচ্ছতি |৪৯৭|
विशुष्कमन्नमभ्यस्तं न पाकं साधु गच्छति ||४९६|| पिण्डीकृतमसङ्क्लिन्नं विदाहमुपगच्छति |४९७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 363 (497) · Śloka 498
স্রোতস্যন্নবহে পিত্তং পক্তৌ বা যস্য তিষ্ঠতি ||৪৯৭|| বিদাহি ভুক্তমন্যদ্বা তস্যাপ্যন্নং বিদহ্যতে |৪৯৮|
स्रोतस्यन्नवहे पित्तं पक्तौ वा यस्य तिष्ठति ||४९७|| विदाहि भुक्तमन्यद्वा तस्याप्यन्नं विदह्यते |४९८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 364 (498) · Śloka 498
শুষ্কং বিরুদ্ধং বিষ্টম্ভি বহ্নিব্যাপদমাবহেত্ ||৪৯৮||
शुष्कं विरुद्धं विष्टम्भि वह्निव्यापदमावहेत् ||४९८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 365 (499) · Śloka 499
আমং বিদগ্ধং বিষ্টব্ধং কফপিত্তানিলৈস্ত্রিভিঃ | অজীর্ণং কেচিদিচ্ছন্তি চতুর্থং রসশেষতঃ ||৪৯৯||
आमं विदग्धं विष्टब्धं कफपित्तानिलैस्त्रिभिः | अजीर्णं केचिदिच्छन्ति चतुर्थं रसशेषतः ||४९९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 366 (500-501) · Śloka 501
অত্যম্বুপানাদ্বিষমাশনাদ্বা সন্ধারণাত্ স্বপ্নবিপর্যযাচ্চ | কালেঽপি সাত্ম্যং লঘু চাপি ভুক্তমন্নং ন পাকং ভজতে নরস্য ||৫০০|| ঈর্ষ্যাভযক্রোধপরিক্ষতেন লুব্ধেন শুগ্দৈন্যনিপীডিতেন | প্রদ্বেষযুক্তেন চ সেব্যমানমন্নং ন সম্যক্ পরিণামমেতি ||৫০১||
अत्यम्बुपानाद्विषमाशनाद्वा सन्धारणात् स्वप्नविपर्ययाच्च | कालेऽपि सात्म्यं लघु चापि भुक्तमन्नं न पाकं भजते नरस्य ||५००|| ईर्ष्याभयक्रोधपरिक्षतेन लुब्धेन शुग्दैन्यनिपीडितेन | प्रद्वेषयुक्तेन च सेव्यमानमन्नं न सम्यक् परिणाममेति ||५०१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 367 (502-503) · Śloka 503
মাধুর্যমন্নং গতমামসঞ্জ্ঞং বিদগ্ধসঞ্জ্ঞং গতমম্লভাবম্ | কিঞ্চিদ্বিপক্বং, ভৃশতোদশূলং বিষ্টব্ধমানদ্ধবিরুদ্ধবাতম্ ||৫০২|| উদ্গারশুদ্ধাবপি ভক্তকাঙ্ক্ষা ন জাযতে হৃদ্গুরুতা চ যস্য | রসাবশেষেণ তু সপ্রসেকং চতুর্থমেতত্ প্রবদন্ত্যজীর্ণম্ ||৫০৩||
माधुर्यमन्नं गतमामसञ्ज्ञं विदग्धसञ्ज्ञं गतमम्लभावम् | किञ्चिद्विपक्वं, भृशतोदशूलं विष्टब्धमानद्धविरुद्धवातम् ||५०२|| उद्गारशुद्धावपि भक्तकाङ्क्षा न जायते हृद्गुरुता च यस्य | रसावशेषेण तु सप्रसेकं चतुर्थमेतत् प्रवदन्त्यजीर्णम् ||५०३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 368 (504) · Śloka 504
মূর্চ্ছা প্রলাপো বমথুঃ প্রসেকঃ সদনং ভ্রমঃ | উপদ্রবা ভবন্ত্যেতে মরণং চাপ্যজীর্ণতঃ ||৫০৪||
मूर्च्छा प्रलापो वमथुः प्रसेकः सदनं भ्रमः | उपद्रवा भवन्त्येते मरणं चाप्यजीर्णतः ||५०४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 369 (505-507) · Śloka 507
তত্রামে লঙ্ঘনং কার্যং, বিদগ্ধে বমনং হিতম্ | বিষ্টব্ধে স্বেদনং পথ্যং, রসশেষে শযীত চ ||৫০৫|| বামযেদাশু তং তস্মাদুষ্ণেন লবণাম্বুনা | কার্যং বাঽনশনং তাবদ্যাবন্ন প্রকৃতিং ভজেত্ ||৫০৬|| লঘুকাযমতশ্চৈনং লঙ্ঘনৈঃ সমুপাচরেত্ | যাবন্ন প্রকৃতিস্থঃ স্যাদ্দোষতঃ প্রাণতস্তথা ||৫০৭||
तत्रामे लङ्घनं कार्यं, विदग्धे वमनं हितम् | विष्टब्धे स्वेदनं पथ्यं, रसशेषे शयीत च ||५०५|| वामयेदाशु तं तस्मादुष्णेन लवणाम्बुना | कार्यं वाऽनशनं तावद्यावन्न प्रकृतिं भजेत् ||५०६|| लघुकायमतश्चैनं लङ्घनैः समुपाचरेत् | यावन्न प्रकृतिस्थः स्याद्दोषतः प्राणतस्तथा ||५०७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 370 (508-509) · Śloka 509
হিতাহিতোপসংযুক্তমন্নং সমশনং স্মৃতম্ | বহু স্তোকমকালে বা তজ্জ্ঞেযং বিষমাশনম্ ||৫০৮|| অজীর্ণে ভুজ্যতে যত্তু তদধ্যশনমুচ্যতে | ত্রযমেতন্নিহন্ত্যাশু বহূন্ব্যাধীন্করোতি বা ||৫০৯||
हिताहितोपसंयुक्तमन्नं समशनं स्मृतम् | बहु स्तोकमकाले वा तज्ज्ञेयं विषमाशनम् ||५०८|| अजीर्णे भुज्यते यत्तु तदध्यशनमुच्यते | त्रयमेतन्निहन्त्याशु बहून्व्याधीन्करोति वा ||५०९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 371 (510) · Śloka 510
অন্নং বিদগ্ধং হি নরস্য শীঘ্রং শীতাম্বুনা বৈ পরিপাকমেতি | তদ্ধ্যস্য শৈত্যেন নিহন্তি পিত্তমাক্লেদিভাবাচ্চ নযত্যধস্তাত্ ||৫১০||
अन्नं विदग्धं हि नरस्य शीघ्रं शीताम्बुना वै परिपाकमेति | तद्ध्यस्य शैत्येन निहन्ति पित्तमाक्लेदिभावाच्च नयत्यधस्तात् ||५१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 372 (511) · Śloka 511
বিদহ্যতে যস্য তু ভুক্তমাত্রে দহ্যেত হৃত্কোষ্ঠগলং চ যস্য | দ্রাক্ষাভযাং মাক্ষিকসম্প্রযুক্তাং লীঢ্বাঽভযাং বা স সুখং লভেত ||৫১১||
विदह्यते यस्य तु भुक्तमात्रे दह्येत हृत्कोष्ठगलं च यस्य | द्राक्षाभयां माक्षिकसम्प्रयुक्तां लीढ्वाऽभयां वा स सुखं लभेत ||५११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 373 (512) · Śloka 512
ভবেদজীর্ণং প্রতি যস্য শঙ্কা স্নিগ্ধস্য জন্তোর্বলিনোঽন্নকালে | প্রাতঃ সশুণ্ঠীমভযামশঙ্কো ভুঞ্জীত সম্প্রাশ্য হিতং হিতার্থী ||৫১২||
भवेदजीर्णं प्रति यस्य शङ्का स्निग्धस्य जन्तोर्बलिनोऽन्नकाले | प्रातः सशुण्ठीमभयामशङ्को भुञ्जीत सम्प्राश्य हितं हितार्थी ||५१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 374 (513) · Śloka 513
স্বল্পং যদা দোষবিবদ্ধমামং লীনং ন তেজঃপথমাবৃণোতি | ভবত্যজীর্ণেঽপি তদা বুভুক্ষা যা মন্দবুদ্ধিং বিষবন্নিহন্তি ||৫১৩||
स्वल्पं यदा दोषविबद्धमामं लीनं न तेजःपथमावृणोति | भवत्यजीर्णेऽपि तदा बुभुक्षा या मन्दबुद्धिं विषवन्निहन्ति ||५१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 375 (514-524) · Śloka 525
অত উর্ধ্বং প্রবক্ষ্যামি গুণানাং কর্মবিস্তরম্ | কর্মভিস্ত্বনুমীযন্তে নানাদ্রব্যাশ্রযা গুণাঃ ||৫১৪|| হ্লাদনঃ স্তম্ভনঃ শীতো মূর্চ্ছাতৃট্স্বেদদাহজিত্ | উষ্ণস্তদ্বিপরীতঃ স্যাত্পাচনশ্চ বিশেষতঃ ||৫১৫|| স্নেহমার্দবকৃত্ স্নিগ্ধো বলবর্ণকরস্তথা | রূক্ষস্তদ্বিপরীতঃ স্যাদ্বিশেষাত্ স্তম্ভনঃ খরঃ ||৫১৬|| পিচ্ছিলো জীবনো বল্যঃ সন্ধানঃ শ্লেষ্মলো গুরুঃ | বিশদো বিপরীতোঽস্মাত্ ক্লেদাচূষণরোপণঃ ||৫১৭|| দাহপাককরস্তীক্ষ্ণঃ স্রাবণো, মৃদুরন্যথা | সাদোপলেপবলকৃদ্গুরুস্তর্পণবৃংহণঃ ||৫১৮|| লঘুস্তদ্বিপরীতঃ স্যাল্লেখনো রোপণস্তথা | দশাদ্যাঃ কর্মতঃ প্রোক্তাস্তেষাং কর্মবিশেষণৈঃ ||৫১৯|| দশৈবান্যান্ প্রবক্ষ্যামি দ্রবাদীংস্তান্নিবোধ মে | দ্রবঃ প্রক্লেদনঃ, সান্দ্রঃ স্থূলঃ স্যাদ্বন্ধকারকঃ ||৫২০|| শ্লক্ষ্ণঃ পিচ্ছিলবজ্জ্ঞেযঃ কর্কশো বিশদো যথা | সুখানুবন্ধী সূক্ষ্মশ্চ সুগন্ধো রোচনো মৃদুঃ ||৫২১|| দুর্গন্ধো বিপরীতোঽস্মাদ্ধৃল্লাসারুচিকারকঃ | সরোঽনুলোমনঃ প্রোক্তো, মন্দো যাত্রাকরঃ স্মৃতঃ ||৫২২|| ব্যবাযী চাখিলং দেহং ব্যাপ্য পাকায কল্পতে | বিকাসী বিকসন্নেবং ধাতুবন্ধান্ বিমোক্ষযেত্ ||৫২৩|| আশুকারী তথাঽঽশুত্বাদ্ধাবত্যম্ভসি তৈলবত্ | সূক্ষ্মস্তু সৌক্ষ্ম্যাত্ সূক্ষ্মেষু স্রোতঃস্বনুসরঃ স্মৃতঃ ||৫২৪|| গুণা বিংশতিরিত্যেবং যথাবত্পরিকীর্তিতাঃ |৫২৫|
अत उर्ध्वं प्रवक्ष्यामि गुणानां कर्मविस्तरम् | कर्मभिस्त्वनुमीयन्ते नानाद्रव्याश्रया गुणाः ||५१४|| ह्लादनः स्तम्भनः शीतो मूर्च्छातृट्स्वेददाहजित् | उष्णस्तद्विपरीतः स्यात्पाचनश्च विशेषतः ||५१५|| स्नेहमार्दवकृत् स्निग्धो बलवर्णकरस्तथा | रूक्षस्तद्विपरीतः स्याद्विशेषात् स्तम्भनः खरः ||५१६|| पिच्छिलो जीवनो बल्यः सन्धानः श्लेष्मलो गुरुः | विशदो विपरीतोऽस्मात् क्लेदाचूषणरोपणः ||५१७|| दाहपाककरस्तीक्ष्णः स्रावणो, मृदुरन्यथा | सादोपलेपबलकृद्गुरुस्तर्पणबृंहणः ||५१८|| लघुस्तद्विपरीतः स्याल्लेखनो रोपणस्तथा | दशाद्याः कर्मतः प्रोक्तास्तेषां कर्मविशेषणैः ||५१९|| दशैवान्यान् प्रवक्ष्यामि द्रवादींस्तान्निबोध मे | द्रवः प्रक्लेदनः, सान्द्रः स्थूलः स्याद्बन्धकारकः ||५२०|| श्लक्ष्णः पिच्छिलवज्ज्ञेयः कर्कशो विशदो यथा | सुखानुबन्धी सूक्ष्मश्च सुगन्धो रोचनो मृदुः ||५२१|| दुर्गन्धो विपरीतोऽस्माद्धृल्लासारुचिकारकः | सरोऽनुलोमनः प्रोक्तो, मन्दो यात्राकरः स्मृतः ||५२२|| व्यवायी चाखिलं देहं व्याप्य पाकाय कल्पते | विकासी विकसन्नेवं धातुबन्धान् विमोक्षयेत् ||५२३|| आशुकारी तथाऽऽशुत्वाद्धावत्यम्भसि तैलवत् | सूक्ष्मस्तु सौक्ष्म्यात् सूक्ष्मेषु स्रोतःस्वनुसरः स्मृतः ||५२४|| गुणा विंशतिरित्येवं यथावत्परिकीर्तिताः |५२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 376 (525) · Śloka 525
সম্প্রবক্ষ্যাম্যতশ্চোর্ধ্বমাহারগতিনিশ্চযম্ ||৫২৫||
सम्प्रवक्ष्याम्यतश्चोर्ध्वमाहारगतिनिश्चयम् ||५२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 377 (526) · Śloka 526
পঞ্চভূতাত্মকে দেহে হ্যাহারঃ পাঞ্চভৌতিকঃ | বিপক্বঃ পঞ্চধা সম্যগ্গুণান্ স্বানভিবর্ধযেত্ ||৫২৬||
पञ्चभूतात्मके देहे ह्याहारः पाञ्चभौतिकः | विपक्वः पञ्चधा सम्यग्गुणान् स्वानभिवर्धयेत् ||५२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 378 (527) · Śloka 527
অবিদগ্ধঃ কফং, পিত্তং বিদগ্ধঃ, পবনং পুনঃ | সম্যগ্বিপক্বো নিঃসার আহারঃ পরিবৃংহযেত্ ||৫২৭||
अविदग्धः कफं, पित्तं विदग्धः, पवनं पुनः | सम्यग्विपक्वो निःसार आहारः परिबृंहयेत् ||५२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 379 (528) · Śloka 528
বিণ্মূত্রমাহারমলঃ সারঃ প্রাগীরিতো রসঃ |৫২৮|
विण्मूत्रमाहारमलः सारः प्रागीरितो रसः |५२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 380 (528) · Śloka 528
স তু ব্যানেন বিক্ষিপ্তঃ সর্বান্ ধাতূন্ প্রতর্পযেত্ ||৫২৮||
स तु व्यानेन विक्षिप्तः सर्वान् धातून् प्रतर्पयेत् ||५२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 381 (529) · Śloka 529
কফঃ পিত্তং মলঃ খেষু স্বেদঃ স্যান্নখরোম চ | নেত্রবিট্ ত্বক্ষু চ স্নেহো ধাতূনাং ক্রমশো মলাঃ ||৫২৯||
कफः पित्तं मलः खेषु स्वेदः स्यान्नखरोम च | नेत्रविट् त्वक्षु च स्नेहो धातूनां क्रमशो मलाः ||५२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 382 (530-531) · Śloka 531
দিবা বিবুদ্ধে হৃদযে জাগ্রতঃ পুণ্ডরীকবত্ | অন্নমক্লিন্নধাতুত্বাদজীর্ণেঽপি হিতং নিশি ||৫৩০|| হৃদি সম্মীলিতে রাত্রৌ প্রসুপ্তস্য বিশেষতঃ | ক্লিন্নবিস্রস্তধাতুত্বাদজীর্ণে ন হিতং দিবা ||৫৩১||
दिवा विबुद्धे हृदये जाग्रतः पुण्डरीकवत् | अन्नमक्लिन्नधातुत्वादजीर्णेऽपि हितं निशि ||५३०|| हृदि सम्मीलिते रात्रौ प्रसुप्तस्य विशेषतः | क्लिन्नविस्रस्तधातुत्वादजीर्णे न हितं दिवा ||५३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 383 (532) · Śloka 532
ইমং বিধিং যোঽনুমতং মহামুনের্নৃপর্ষিমুখ্যস্য পঠেদ্ধি যত্নতঃ | স ভূমিপালায বিধাতুমৌষধং মহাত্মনাং চার্হতি সূরিসত্তমঃ ||৫৩২||
इमं विधिं योऽनुमतं महामुनेर्नृपर्षिमुख्यस्य पठेद्धि यत्नतः | स भूमिपालाय विधातुमौषधं महात्मनां चार्हति सूरिसत्तमः ||५३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 46
ইতি ভগবতা শ্রীধন্বন্তরিণোপদিষ্টাযাং তচ্ছিষ্যেণ মহর্ষিণা সুশ্রুতেন বিরচিতাযাং সুশ্রুতসংহিতাযাং সূত্রস্থানে ষট্চত্বারিংশত্তমোঽধ্যাযঃ ||৪৬|| ইতি ভগবতা শ্রীধন্বন্তরিণোপদিষ্টাযাং তচ্ছিষ্যেণ মহর্ষিণা সুশ্রুতেন বিরচিতাযাং সুশ্রুতসংহিতাযাং প্রথমং সূত্রস্থানং সমাপ্তম্ |
इति भगवता श्रीधन्वन्तरिणोपदिष्टायां तच्छिष्येण महर्षिणा सुश्रुतेन विरचितायां सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने षट्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४६|| इति भगवता श्रीधन्वन्तरिणोपदिष्टायां तच्छिष्येण महर्षिणा सुश्रुतेन विरचितायां सुश्रुतसंहितायां प्रथमं सूत्रस्थानं समाप्तम् |
🔊 Audio coming soon