46. annapānavidhyadhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

अथातोऽन्नपानविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

धन्वन्तरिमभिवाद्य सुश्रुत उवाच- प्रागभिहितः ‘प्राणिनां पुनर्मूलमाहारो बलवर्णौजसां च, स षट्सु रसेष्वायत्तः, रसाः पुनर्द्रव्याश्रयिणः,’ द्रव्यरसगुणवीर्यविपाकनिमित्ते च क्षयवृद्धी दोषाणां साम्यं च, ब्रह्मादेरपि च लोकस्याहारः स्थित्युत्पत्तिविनाशहेतुः, आहारादेवाभिवृद्धिर्बलमारोग्यं वर्णेन्द्रियप्रसादश्च, तथा ह्याहारवैषम्यादस्वास्थ्यं; तस्याशितपीतलीढखादितस्य नानाद्रव्यात्मकस्यानेकविधविकल्पस्यानेकविधप्रभावस्य पृथक् पृथग्द्रव्यरसगुणवीर्यविपाककर्माणीच्छामि ज्ञातुं, न ह्यनवबुद्धस्वभावा भिषजः स्वस्थानुवृत्तिं रोगनिग्रहणं च कर्तुं समर्थाः; आहारायत्ताश्च सर्वप्राणिनो यस्मात्तस्मादन्नपानविधिमुपदिशतु मे भगवानित्युक्तः प्रोवाच भगवान् धन्वन्तरिः- अथ खलु वत्स सुश्रुत! यथाप्रश्नमुच्यमानमुपधारयस्व- ||३||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

तत्र, लोहितशालिकलमकर्दमकपाण्डुकसुगन्धकशकुनाहृतपुष्पाण्डकपुण्डरीकमहाशालिशीतभीरुकरोध्रपुष्पक- दीर्घशूककाञ्चनकमहिषमहाशूकहायनकदूषकमहादूषकप्रभृतयः शालयः ||४||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

मधुरा वीर्यतः शीता लघुपाका बलावहाः | पित्तघ्नाल्पानिलकफाः स्निग्धा बद्धाल्पवर्चसः ||५||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 7

तेषां लोहितकः श्रेष्ठो दोषघ्नः शुक्रमूत्रलः | चक्षुष्यो वर्णबलकृत् स्वर्यो हृद्यस्तृषापहः ||६|| व्रण्यो ज्वरहरश्चैव सर्वदोषविषापहः |७|

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

तस्मादल्पान्तरगुणाः क्रमशः शालयोऽवराः ||७||

Adhikarana 7 (8-9) · Śloka 9

षष्टिककाङ्गुकमुकुन्दकपीतकप्रमोदककाकलकासनपुष्पकमहाषष्टिकचूर्णककुरवककेदारप्रभृतयः षष्टिकाः ||८|| रसे पाके च मधुराः शमना वातपित्तयोः | शालीनां च गुणैस्तुल्या बृंहणाः कफशुक्रलाः ||९||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 11

षष्टिकः प्रवरस्तेषां कषायानुरसो लघुः | मृदुः स्निग्धस्त्रिदोषघ्नः स्थैर्यकृद्बलवर्धनः ||१०|| विपाके मधुरो ग्राही तुल्यो लोहितशालिभिः |११|

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

शेषास्त्वल्पान्तरास्तस्मात् षष्टिकाः क्रमशो गुणैः ||११||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

कृष्णव्रीहिशालामुखजतुमुखनन्दीमुखलावाक्षकत्वरितककुक्कुटाण्डकपारावतकपाटलप्रभृतयो व्रीहयः ||१२||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

कषायमधुराः पाकेऽमधुरा वीर्यतोऽहिमाः | अल्पाभिष्यन्दिनस्तुल्याः षष्टिकैर्बद्धवर्चसः ||१३||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

कृष्णव्रीहिर्वरस्तेषां कषायानुरसो लघुः | तस्मादल्पान्तरगुणाः क्रमशो व्रीहयोऽपरे ||१४||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

दग्धायामवनौ जाताः शालयो लघुपाकिनः | कषाया बद्धविण्मूत्रा रूक्षाः श्लेष्मापकर्षणाः ||१५||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

स्थलजाः कफपित्तघ्नाः कषायाः कटुकान्वयाः | किञ्चित्सतिक्तमधुराः पवनानलवर्धनाः ||१६||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

कैदारा मधुरा वृष्या बल्याः पित्तनिबर्हणाः | ईषत्कषायाल्पमला गुरवः कफशुक्रलाः ||१७||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

रोप्यातिरोप्या लघवः शीघ्रपाका गुणोत्तराः | अदाहिनो दोषहरा बल्या मूत्रविवर्धनाः ||१८||

Adhikarana 17 (19) · Śloka 19

शालयश्छिन्नरूढा ये रूक्षास्ते बद्धवर्चसः | तिक्ताः कषायाः पित्तघ्ना लघुपाकाः कफापहाः ||१९||

Adhikarana 18 (20) · Śloka 20

विस्तरेणायमुद्दिष्टः शालिवर्गो हिताहितः |२०| इति शालिवर्गः |

Adhikarana 19 (20) · Śloka 20

अथ कुधान्यवर्गः | तद्वत् कुधान्यमुद्गादिमाषादीनां च वक्ष्यते ||२०||

Adhikarana 20 (21) · Śloka 21

कोरदूषकश्यामाकनीवारशान्तनुवरकोद्दालकप्रियङ्गुमधूलिकानन्दीमुखी- कुरुविन्दगवेधुकसरबरुकतोद(य)पर्णीमुकुन्दकवेणुयवप्रभृतयः कुधान्यविशेषाः ||२१||

Adhikarana 21 (22-23) · Śloka 23

उष्णाः कषायमधुरा रूक्षाः कटुविपाकिनः | श्लेष्मघ्ना बद्धनिस्यन्दा वातपित्तप्रकोपणाः ||२२|| कषायमधुरस्तेषां शीतः पित्तापहः स्मृतः | कोद्रवश्च सनीवारः श्यामाकश्च सशान्तनुः ||२३||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

कृष्णा रक्ताश्च पीताश्च श्वेताश्चैव प्रियङ्गवः | यथोत्तरं प्रधानाः स्यू रूक्षाः कफहराः स्मृताः ||२४||

Adhikarana 23 (25) · Śloka 25

मधूली मधुरा शीता स्निग्धा नन्दीमुखी तथा |२५|

Adhikarana 24 (25) · Śloka 25

विशोषी तत्र भूयिष्ठं वरुकः समुकुन्दकः ||२५||

Adhikarana 25 (26) · Śloka 26

रूक्षा वेणुयवा ज्ञेया वीर्योष्णा कटुपाकिनः | बद्धमूत्राः कफहराः कषाया वातकोपनाः ||२६||

Adhikarana 26 (27) · Śloka 27

मुद्गवनमुद्गकलायमकुष्ठमसूरमङ्गल्यचणकसतीनत्रिपुटकहरेण्वाढकीप्रभृतयो वैदलाः ||२७||

Adhikarana 27 (28) · Śloka 28

कषायमधुराः शीताः कटुपाका मरुत्कराः | बद्धमूत्रपुरीषाश्च पित्तश्लेष्महरास्तथा ||२८||

Adhikarana 28 (29) · Śloka 29

नात्यर्थं वातलास्तेषु मुद्गा दृष्टिप्रसादनाः | प्रधाना हरितास्तत्र वन्या मुद्गसमाः स्मृताः ||२९||

Adhikarana 29 (30) · Śloka 30

विपाके मधुराः प्रोक्ता मसूरा बद्धवर्चसः |३०|

Adhikarana 30 (30) · Śloka 30

मकुष्ठकाः कृमिकराः... |३०|

Adhikarana 31 (30) · Śloka 30

... कलायाः प्रचुरानिलाः ||३०||

Adhikarana 32 (31) · Śloka 31

आढकी कफपित्तघ्नी नातिवातप्रकोपणी |३१|

Adhikarana 33 (31-32) · Śloka 32

वातलाः शीतमधुराः सकषाया विरूक्षणाः ||३१|| कफशोणितपित्तघ्नाश्चणकाः पुंस्त्वनाशनाः | त एव घृतसंयुक्तास्त्रिदोषशमनाः परम् ||३२||

Adhikarana 34 (33) · Śloka 33

हरेणवः सतीनाश्च विज्ञेया बद्धवर्चसः |३३|

Adhikarana 35 (33) · Śloka 33

ऋते मुद्गमसूराभ्यामन्ये त्वाध्मानकारकाः ||३३||

Adhikarana 36 (34) · Śloka 34

माषो गुरुर्भिन्नपुरीषमूत्रः स्निग्धोष्णवृष्यो मधुरोऽनिलघ्नः | सन्तर्पणः स्तन्यकरो विशेषाद्बलप्रदः शुक्रकफावहश्च ||३४||

Adhikarana 37 (35) · Śloka 35

कषायभावान्न पुरीषभेदी न मूत्रलो नैव कफस्य कर्ता | स्वादुर्विपाके मधुरोऽलसान्द्रः सन्तर्पणः स्तन्यरुचिप्रदश्च ||३५||

Adhikarana 38 (36) · Śloka 36

माषैः समानं फलमात्मगुप्तमुक्तं च काकाण्डफलं तथैव |३६|

Adhikarana 39 (36) · Śloka 36

आरण्यमाषा गुणतः प्रदिष्टा रूक्षाः कषाया अविदाहिनश्च ||३६||

Adhikarana 40 (37) · Śloka 37

उष्णः कुलत्थो रसतः कषायः कटुर्विपाके कफमारुतघ्नः | शुक्राश्मरीगुल्मनिषूदनश्च साङ्ग्राहिकः पीनसकासहन्ता ||३७||

Adhikarana 41 (38) · Śloka 38

आनाहमेदोगुदकीलहिक्काश्वासापहः शोणितपित्तकृच्च | कफस्य हन्ता नयनामयघ्नो विशेषतो वन्यकुलत्थ उक्तः ||३८||

Adhikarana 42 (39) · Śloka 40

ईषत्कषायो मधुरः सतिक्तः साङ्ग्राहिकः पित्तकरस्तथोष्णः | तिलो विपाके मधुरो बलिष्ठः स्निग्धो व्रणे लेपन एव पथ्यः ||३९|| दन्त्योऽग्निमेधाजननोऽल्पमूत्रस्त्वच्योऽथ केश्योऽनिलहा गुरुश्च |४०|

Adhikarana 43 (40) · Śloka 40

तिलेषु सर्वेष्वसितः प्रधानो मध्यः सितो हीनतरास्तथाऽन्ये ||४०||

Adhikarana 44 (41-42) · Śloka 42

यवः कषायो मधुरो हिमश्च कटुर्विपाके कफपित्तहारी | व्रणेषु पथ्यस्तिलवच्च नित्यं प्रबद्धमूत्रो बहुवातवर्चाः ||४१|| स्थैर्याग्निमेधास्वरवर्णकृच्च सपिच्छिलः स्थूलविलेखनश्च | मेदोमरुत्तृड्‌हरणोऽतिरूक्षः प्रसादनः शोणितपित्तयोश्च ||४२||

Adhikarana 45 (43) · Śloka 43

एभिर्गुणैर्हीनतरैस्तु किञ्चिद्विद्याद्यवेभ्योऽतियवानशेषैः |४३|

Adhikarana 46 (43) · Śloka 44

गोधूम उक्तो मधुरो गुरुश्च बल्यः स्थिरः शुक्ररुचिप्रदश्च ||४३|| स्निग्धोऽतिशीतोऽनिलपित्तहन्ता सन्धानकृच्छ्लेष्मकरः सरश्च |४४|

Adhikarana 47 (44) · Śloka 45

रूक्षः कषायो विषशोषशुक्रबलासदृष्टिक्षयकृद्विदाही ||४४|| कटुर्विपाके मधुरस्तु शिम्बः प्रभिन्नविण्मारुतपित्तलश्च |४५|

Adhikarana 48 (45) · Śloka 46

सितासिताः पीतकरक्तवर्णा भवन्ति येऽनेकविधास्तु शिम्बाः ||४५|| यथादितस्ते गुणतः प्रधाना ज्ञेयाः कटूष्णा रसपाकयोश्च |४६|

Adhikarana 49 (46) · Śloka 47

सहाद्वयं मूलकजाश्च शिम्बाः कुशिम्बिवल्लीप्रभवास्तु शिम्बाः ||४६|| ज्ञेया विपाके मधुरा रसे च बलप्रदाः पित्तनिबर्हणाश्च |४७|

Adhikarana 50 (47) · Śloka 48

विदाहवन्तश्च भृशं विरूक्षा विष्टभ्य जीर्यन्त्यनिलप्रदाश्च ||४७|| रुचिप्रदाश्चैव सुदुर्जराश्च सर्वे स्मृता वैदलिकास्तु शिम्बाः |४८|

Adhikarana 51 (48-49) · Śloka 50

कटुर्विपाके कटुकः कफघ्नो विदाहिभावादहितः कुसुम्भः ||४८|| उष्णाऽतसी स्वादुरसाऽनिलघ्नी पित्तोल्बणा स्यात् कटुका विपाके | पाके रसे चापि कटुः प्रदिष्टः सिद्धार्थकः शोणितपित्तकोपी ||४९|| तीक्ष्णोष्णरूक्षः कफमारुतघ्नस्तथागुणश्चासितसर्षपोऽपि |५०|

Adhikarana 52 (50) · Śloka 50

अनार्तवं व्याधिहतमपर्यागतमेव च | अभूमिजं नवं चापि न धान्यं गुणवत् स्मृतम् ||५०||

Adhikarana 53 (51) · Śloka 51

नवं धान्यमभिष्यन्दि लघु संवत्सरोषितम् |५१|

Adhikarana 54 (51) · Śloka 51

विदाहि गुरु विष्टम्भि विरूढं दृष्टिदूषणम् ||५१||

Adhikarana 55 (52) · Śloka 52

शाल्यादेः सर्षपान्तस्य विविधस्यास्य भागशः | कालप्रमाणसंस्कारमात्राः सम्परिकीर्तिताः ||५२|| इति कुधान्यवर्गः |

Adhikarana 56 (53) · Śloka 53

अथ मांसवर्गः | अत ऊर्ध्वं मांसवर्गानुपदेक्ष्यामः; तद्यथा- जलेशया, आनूपा, ग्राम्याः, क्रव्यभुज, एकशफा, जाङ्गलाश्चेति षण्मांसवर्गा भवन्ति | एतेषां वर्गाणामुत्तरोत्तरा प्रधानतमाः | ते पुनर्द्विविधा जाङ्गला आनूपाश्चेति | तत्र जाङ्गलवर्गोऽष्टविधः | तद्यथा- जङ्घाला, विष्किराः, प्रतुदा, गुहाशयाः, प्रसहाः, पर्णमृगा, बिलेशया, ग्राम्याश्चेति | तेषां जङ्घालविष्किरौ प्रधानतमौ ||५३||

Adhikarana 57 (54) · Śloka 54

तावेणहरिणर्क्षकुरङ्गकरालकृतमालशरभश्वदंष्ट्रापृषतचारुष्करमृगमातृकाप्रभृतयो जङ्घाला मृगाः कषाया मधुरा लघवो वातपित्तहरास्तीक्ष्णा हृद्या बस्तिशोधनाश्च ||५४||

Adhikarana 58 (55) · Śloka 55

कषायमधुरो हृद्यः पित्तासृक्कफरोगहा | सङ्ग्राही रोचनो बल्यस्तेषामेणो ज्वरापहः ||५५||

Adhikarana 59 (56) · Śloka 56

मधुरो मधुरः पाके दोषघ्नोऽनलदीपनः | शीतलो बद्धविण्मूत्र सुगन्धिर्हरिणो लघुः ||५६||

Adhikarana 60 (57) · Śloka 57

एणः कृष्णस्तयोर्ज्ञेयो हरिणस्ताम्र उच्यते | यो न कृष्णो न ताम्रश्च कुरङ्गः सोऽभिधीयते ||५७||

Adhikarana 61 (58) · Śloka 58

शीताऽसृक्पित्तशमनी विज्ञेया मृगमातृका | सन्निपातक्षयश्वासकासहिक्कारुचिप्रणुत् ||५८||

Adhikarana 62 (59) · Śloka 60

लावतित्तिरिकपिञ्जलवर्तीरवर्तिकावर्तकनप्तृकावार्तीकचकोरकलविङ्कमयूरक्रकरोपचक्र- कुक्कुटसारङ्गशतपत्रकुतित्तिरिकुरुवाहकयवालकप्रभृतयस्त्र्याहला विष्किराः ||५९|| लघवः शीतमधुराः कषाया दोषनाशनाः |६०|

Adhikarana 63 (60) · Śloka 60

सङ्ग्राही दीपनश्चैव कषायमधुरो लघुः | लावः कटुविपाकश्च सन्निपाते तु पूजितः ||६०||

Adhikarana 64 (61-62) · Śloka 63

ईषद्गुरूष्णमधुरो वृष्यो मेधाग्निवर्धनः | तित्तिरिः सर्वदोषघ्नो ग्राही वर्णप्रसादनः ||६१|| रक्तपित्तहरः शीतो लघुश्चापि कपिञ्जलः | कफोत्थेषु च रोगेषु मन्दवाते च शस्यते ||६२|| हिक्काश्वासानिलहरो विशेषाद्गौरतित्तिरिः |६३|

Adhikarana 65 (63) · Śloka 64

वातपित्तहरा वृष्या मेधाग्निबलवर्धनाः ||६३|| लघवः क्रकरा हृद्यास्तथा चैवोपचक्रकाः |६४|

Adhikarana 66 (64) · Śloka 65

कषायः स्वादुलवणस्त्वच्यः केश्योऽरुचौ हितः ||६४|| मयूरः स्वरमेधाग्निदृक्श्रोत्रेन्द्रियदार्ढ्यकृत् |६५|

Adhikarana 67 (65-66) · Śloka 66

स्निग्धोष्णोऽनिलहा वृष्यः स्वेदस्वरबलावहः ||६५|| बृंहणः कुक्कुटो वन्यस्तद्वद्ग्राम्यो गुरुस्तु सः | वातरोगक्षयवमीविषमज्वरनाशनः ||६६||

Adhikarana 68 (67) · Śloka 67

कपोतपारावतभृङ्गराजपरभृतकोयष्टिककुलिङ्गगृहकुलिङ्गगोक्ष्वेडकडिण्डिमाणवकशतपत्रक- मातृनिन्दकभेदाशिशुकसारिकावल्गुलीगिरिशालट्वालट्टूषकसुगृहाखञ्जरीटहारीतदात्यूहप्रभृतयः , प्रतुदाः ||६७||

Adhikarana 69 (68) · Śloka 68

कषायमधुरा रूक्षाः फलाहारा मरुत्कराः | पित्तश्लेष्महराः शीता बद्धमूत्राल्पवर्चसः ||६८||

Adhikarana 70 (69) · Śloka 69

सर्वदोषकरस्तेषां भेदाशी मलदूषकः |६९|

Adhikarana 71 (69) · Śloka 69

कषायस्वादुलवणो गुरुः काणकपोतकः ||६९||

Adhikarana 72 (70) · Śloka 70

रक्तपित्तप्रशमनः कषायविशदोऽपि च | विपाके मधुरश्चापि गुरुः पारावतः स्मृतः ||७०||

Adhikarana 73 (71) · Śloka 71

कुलिङ्गो मधुरः स्निग्धः कफशुक्रविवर्धनः |७१|

Adhikarana 74 (71) · Śloka 71

रक्तपित्तहरो वेश्मकुलिङ्गस्त्वतिशुक्रलः ||७१||

Adhikarana 75 (72) · Śloka 72

सिंहव्याघ्रवृकतरक्ष्वृक्षद्वीपिमार्जारशृगालमृगेर्वारुकप्रभृतयो गुहाशयाः ||७२||

Adhikarana 76 (73) · Śloka 73

मधुरा गुरवः स्निग्धा बल्या मारुतनाशनाः | उष्णवीर्या हिता नित्यं नेत्रगुह्यविकारिणाम् ||७३||

Adhikarana 77 (74) · Śloka 74

काककङ्ककुररचाषभासशशघात्युलूकचिल्लिश्येनगृध्रप्रभृतयः प्रसहाः ||७४||

Adhikarana 78 (75) · Śloka 75

एते सिंहादिभिः सर्वे समाना वायसादयः | रसवीर्यविपाकेषु विशेषाच्छोषिणे हिताः ||७५||

Adhikarana 79 (76) · Śloka 76

मद्गुमूषिकवृक्षशायिकावकुशपूतिघासवानरप्रभृतयः पर्णमृगाः ||७६||

Adhikarana 80 (77) · Śloka 77

मधुरा गुरवो वृष्याश्चक्षुष्याः शोषिणे हिताः | सृष्टमूत्रपुरीषाश्च कासार्शःश्वासनाशनाः ||७७||

Adhikarana 81 (78) · Śloka 78

श्वाविच्छल्यकगोधाशशवृषदंशलोपाकलोमशकर्णकदलीमृगप्रियकाजगरसर्पमूषिकनकुलमहाबभ्रुप्रभृतयो बिलेशयाः ||७८||

Adhikarana 82 (79) · Śloka 79

वर्चोमूत्रं संहतं कुर्युरेते वीर्ये चोष्णाः पूर्ववत् स्वादुपाकाः | वातं हन्युः श्लेष्मपित्ते च कुर्युः स्निग्धाः कासश्वासकार्श्यापहाश्च ||७९||

Adhikarana 83 (80) · Śloka 80

कषायमधुरस्तेषां शशः पित्तकफापहः | नातिशीतलवीर्यत्वाद्वातसाधारणो मतः ||८०||

Adhikarana 84 (81-84) · Śloka 84

गोधा विपाके मधुरा कषायकटुका स्मृता | वातपित्तप्रशमनी बृंहणी बलवर्धनी ||८१|| शल्यकः स्वादुपित्तघ्नो लघुः शीतो विषापहः | प्रियको मारुते पथ्योऽजगरस्त्वर्शसां हितः ||८२|| दुर्नामानिलदोषघ्नाः कृमिदूषीविषापहाः | चक्षुष्या मधुराः पाके सर्पा मेधाग्निवर्धनाः ||८३|| दर्वीकरा दीपकाश्च तेषूक्ताः कटुपाकिनः | मधुराश्चातिचक्षुष्याः सृष्टविण्मूत्रमारुताः ||८४||

Adhikarana 85 (85) · Śloka 85

अश्वाश्वतरगोखरोष्ट्रबस्तोरभ्रमेदःपुच्छकप्रभृतयो ग्राम्याः ||८५||

Adhikarana 86 (86) · Śloka 86

ग्राम्या वातहराः सर्वे बृंहणाः कफपित्तलाः | मधुरा रसपाकाभ्यां दीपना बलवर्धनाः ||८६||

Adhikarana 87 (87) · Śloka 87

नातिशीतो गुरुः स्निग्धो मन्दपित्तकफः स्मृतः | छगलस्त्वनभिष्यन्दी तेषां पीनसनाशनः ||८७||

Adhikarana 88 (88) · Śloka 88

बृंहणं मांसमौरभ्रं पित्तश्लेष्मावहं गुरु |८८|

Adhikarana 89 (88) · Śloka 88

मेदःपुच्छोद्भवं वृष्यमौरभ्रसदृशं गुणैः ||८८||

Adhikarana 90 (89) · Śloka 89

श्वासकासप्रतिश्यायविषमज्वरनाशनम् | श्रमात्यग्निहितं गव्यं पवित्रमनिलापहम् ||८९||

Adhikarana 91 (90) · Śloka 90

औरभ्रवत्सलवणं मांसमेकशफोद्भवम् |९०|

Adhikarana 92 (90) · Śloka 90

अल्पाभिष्यन्द्ययं वर्गो जाङ्गलः समुदाहृतः ||९०||

Adhikarana 93 (91-92) · Śloka 92

दूरे जनान्तनिलया दूरे पानीयगोचराः | ये मृगाश्च विहङ्गाश्च तेऽल्पाभिष्यन्दिनो मताः ||९१|| अतीवासन्ननिलयाः समीपोदकगोचराः | ये मृगाश्च विहङ्गाश्च महाभिष्यन्दिनस्तु ते ||९२||

Adhikarana 94 (93) · Śloka 93

आनूपवर्गस्तु पञ्चविधः | तद्यथा- कूलचराः, प्लवाः, कोषस्थाः, पादिनो, मत्स्याश्चेति ||९३||

Adhikarana 95 (94) · Śloka 94

तत्र गजगवयमहिषरुरुचमरसृमररोहितवराहखड्गिगोकर्णकालपुच्छकोद्रन्यङ्क्वरण्यगवयप्रभृतयः कूलचराः पशवः ||९४||

Adhikarana 96 (95) · Śloka 95

वातपित्तहरा वृष्या मधुरा रसपाकयोः | शीतला बलिनः स्निग्धा मूत्रलाः कफवर्धनः ||९५||

Adhikarana 97 (96-97) · Śloka 97

विरूक्षणो लेखनश्च वीर्योष्णः पित्तदूषणः | स्वाद्वम्ललवणस्तेषां गजः श्लेष्मानिलापहः ||९६|| गवयस्य तु मांसं हि स्निग्धं मधुरकासजित् | विपाके मधुरं चापि व्यवायस्य तु वर्धनम् ||९७||

Adhikarana 98 (98) · Śloka 98

स्निग्धोष्णमधुरो वृष्यो महिषस्तर्पणो गुरुः | निद्रापुंस्त्वबलस्तन्यवर्धनो मांसदार्ढ्यकृत् ||९८||

Adhikarana 99 (99-104) · Śloka 104

रुरोर्मांसं समधुरं कषायानुरसं स्मृतम् | वातपित्तोपशमनं गुरु शुक्रविवर्धनम् ||९९|| तथा चमरमांसं तु स्निग्धं मधुरकासजित् | विपाके मधुरं चापि वातपित्तप्रणाशनम् ||१००|| सृमरस्य तु मांसं च कषायानुरसं स्मृतम् | वातपित्तोपशमनं गुरु शुक्रविवर्धनम् ||१०१|| स्वेदनं बृंहणं वृष्यं शीतलं तर्पणं गुरु | श्रमानिलहरं स्निग्धं वाराहं बलवर्धनम् ||१०२|| कफघ्नं खड्गिपिशितं कषायमनिलापहम् | पित्र्यं पवित्रमायुष्यं बद्धमूत्रं विरूक्षणम् ||१०३|| गोकर्णमांसं मधुरं स्निग्धं मृदु कफावहम् | विपाके मधुरं चापि रक्तपित्तविनाशनम् ||१०४||

Adhikarana 100 (105) · Śloka 105

हंससारसक्रौञ्चचक्रवाककुररकादम्बकारण्डवजीवञ्जीवकबकबलाकापुण्डरीकप्लवशरारीमुख- नन्दीमुखमद्गूत्क्रोशकाचाक्षमल्लिकाक्षशुक्लाक्षपुष्करशायिकाकोनालकाम्बुकुक्कुटिकामेघरावश्वेतवारलप्रभृतयः प्लवाः सङ्घातचारिणः ||१०५||

Adhikarana 101 (106) · Śloka 106

रक्तपित्तहराः शीताः स्निग्धा वृष्या मरुज्जितः | सृष्टमूत्रपुरीषाश्च मधुरा रसपाकयोः ||१०६||

Adhikarana 102 (107) · Śloka 107

गुरूष्णमधुरः स्निग्धः स्वरवर्णबलप्रदः | बृंहणः शुक्रलस्तेषां हंसो वातविकारनुत् ||१०७||

Adhikarana 103 (108) · Śloka 108

शङ्खशङ्खनकशुक्तिशम्बूकभल्लूकप्रभृतयः कोशस्थाः ||१०८||

Adhikarana 104 (109) · Śloka 109

कूर्मकुम्भीरकर्कटककृष्णकर्कटकशिशुमारप्रभृतयः पादिनः ||१०९||

Adhikarana 105 (110) · Śloka 110

शङ्खकूर्मादयः स्वादुरसपाका मरुन्नुदः | शीताः स्निग्धा हिताः पित्ते वर्चस्याः श्लेष्मवर्धनाः ||११०||

Adhikarana 106 (111) · Śloka 111

कृष्णकर्कटकस्तेषां बल्यः कोष्णोऽनिलापहः | शुक्लः सन्धानकृत् सृष्टविण्मूत्रोऽनिलपित्तहा ||१११||

Adhikarana 107 (112) · Śloka 112

मत्स्यास्तु द्विविधा नादेयाः सामुद्राश्च ||११२||

Adhikarana 108 (113) · Śloka 113

तत्र नादेयाः- रोहितपाठीनपाटलाराजीववर्मिगोमत्स्यकृष्णमत्स्यवागुञ्जारमुरलसहस्रदंष्ट्रप्रभृतयः ||११३||

Adhikarana 109 (114) · Śloka 114

नादेया मधुरा मत्स्या गुरवो मारुतापहाः | रक्तपित्तकराश्चोष्णा वृष्याः स्निग्धाल्पवर्चसः ||११४||

Adhikarana 110 (115) · Śloka 115

कषायानुरसस्तेषां शष्पशैवालभोजनः | रोहितो मारुतहरो नात्यर्थं पित्तकोपनः ||११५||

Adhikarana 111 (116) · Śloka 116

पाठीनः श्लेष्मलो वृष्यो निद्रालुः पिशिताशनः | दूषयेद्रक्तपित्तं तु कुष्ठरोगं करोत्यसौ | मुरलो बृंहणो वृष्यः स्तन्यश्लेष्मकरस्तथा ||११६||

Adhikarana 112 (117) · Śloka 117

सरस्तडागसम्भूताः स्निग्धाः स्वादुरसाः स्मृताः | महाह्रदेषु बलिनः, स्वल्पेऽम्भस्यबलाः स्मृताः ||११७||

Adhikarana 113 (118) · Śloka 118

तिमितिमिङ्गिलकुलिशपाकमत्स्यनिरुलनन्दिवार(रु)लकमकरगर्गरचन्द्रकमहामीनराजीवप्रभृतयः सामुद्राः ||११८||

Adhikarana 114 (119) · Śloka 120

सामुद्रा गुरवः स्निग्धा मधुरा नातिपित्तलाः | उष्णा वातहरा वृष्या वर्चस्याः श्लेष्मवर्धनाः ||११९|| बलावहा विशेषेण मांसाशित्वात् समुद्रजाः |१२०|

Adhikarana 115 (120-121) · Śloka 121

समुद्रजेभ्यो नादेया बृंहणत्वाद्गुणोत्तराः ||१२०|| तेषामप्यनिलघ्नत्वाच्चौण्ट्यकौप्यौ गुणोत्तरौ | स्निग्धत्वात् स्वादुपाकत्वात्तयोर्वाप्या गुणाधिकाः ||१२१||

Adhikarana 116 (122-125) · Śloka 125

नादेया गुरवो मध्ये यस्मात् पुच्छास्यचारिणः | सरस्तडागजानां तु विशेषेण शिरो लघु ||१२२|| अदूरगोचरा यस्मात्तस्मादुत्सोदपानजाः | किञ्चिन्मुक्त्वा शिरोदेशमत्यर्थं गुरवस्तु ते ||१२३|| अधस्ताद्गुरवो ज्ञेया मत्स्याः सागरसम्भवाः | उरोविचरणात्तेषां पूर्वमङ्गं लघु स्मृतम् ||१२४|| इत्यानूपो महाष्यन्दी मांसवर्ग उदीरितः ||१२५||

Adhikarana 117 (126) · Śloka 126

तत्र शुष्कपूतिव्याधिविषसर्पहतदिग्धविद्धजीर्णकृशबालानामसात्म्यचारिणां च मांसान्यभक्ष्याणि, यस्माद्विगतव्यापन्नापहतपरिणताल्पासम्पूर्णवीर्यत्वाद्दोषकराणि भवन्ति; एभ्योऽन्येषामुपादेयं मांसमिति ||१२६||

Adhikarana 118 (127-128) · Śloka 128

अरोचकं प्रतिश्यायं गुरु शुष्कं प्रकीर्तितम् | विषव्याधिहतं मृत्युं बालं छर्दिं च कोपयेत् ||१२७|| कासश्वासकरं वृद्धं त्रिदोषं व्याधिदूषितम् | क्लिन्नमुत्क्लेशजननं कृशं वातप्रकोपणम् ||१२८||

Adhikarana 119 (129) · Śloka 129

स्त्रियश्चतुष्पात्सु, पुमांसो विहङ्गेषु, महाशरीरेष्वल्पशरीराः, अल्पशरीरेषु महाशरीराः, प्रधानतमाः; एवमेकजातीयानां महाशरीरेभ्यः कृशशरीराःप्रधानतमाः ||१२९||

Adhikarana 120 (130-133) · Śloka 133

स्थानादिकृतं मांसस्य गुरुलाघवमुपदेक्ष्यामः | तद्यथा- रक्तादिषु शुक्रान्तेषु धातुषूत्तरोत्तरा गुरुतराः, तथा सक्थिस्कन्धक्रोडशिरःपादकरकटीपृष्ठचर्मकालेयकयकृदन्त्राणि ||१३०|| शिरःस्कन्धं कटी पृष्ठं सक्थिनी चात्मपक्षयोः | गुरु पूर्वं विजानीयाद्धातवस्तु यथोत्तरम् ||१३१|| सर्वस्य प्राणिनो देहे मध्यो गुरुरुदाहृतः | पूर्वभागो गुरुः पुंसामधोभागस्तु योषिताम् ||१३२|| उरोग्रीवं विहङ्गानां विशेषेण गुरु स्मृतम् | पक्षोत्क्षेपात्समो दृष्टो मध्यभागस्तु पक्षिणाम् ||१३३||

Adhikarana 121 (134) · Śloka 135

अतीव रूक्षं मांसं तु विहङ्गानां फलाशिनाम् | बृंहणं मांसमत्यर्थं खगानां पिशिताशिनाम् ||१३४|| मत्स्याशिनां पित्तकरं वातघ्नं धान्यचारिनाम् |१३५|

Adhikarana 122 (135-136) · Śloka 136

जलजानूपजा ग्राम्या क्रच्यादैकशफास्तथा ||१३५|| प्रसहा बिलवासाश्च ये च जङ्घालसञ्ज्ञिताः | प्रतुदा विष्किराश्चैव लघवः स्युर्यथोत्तरम् | अल्पाभिष्यन्दिनश्चैव यथापूर्वमतोऽन्यथा ||१३६||

Adhikarana 123 (137) · Śloka 137

प्रामाणाधिकास्तु स्वजातावल्पसारा गुरवश्च | सर्वप्राणिनां सर्वशरीरेभ्यः प्रधानतमा भवन्ति यकृत्प्रदेशवर्तिनस्तानाददीत; प्रधानालाभे मध्यमवयस्कं सद्यस्कमक्लिष्टमुपादेयं मांसमिति ||१३७||

Adhikarana 124 (138) · Śloka 138

भवति चात्र- चरः शरीरावयवाः स्वभावो धातवः क्रिया | लिङ्गं प्रमाणं संस्कारो मात्रा चास्मिन् परीक्ष्यते ||१३८|| इति मांसवर्गः |

Adhikarana 125 (139) · Śloka 139

अथ फलवर्गः | अत ऊर्ध्वं फलान्युपदेक्ष्यामः | तद्यथा- दाडिमामलकबदरकोलकर्कन्धुसौवीरसिञ्चितिकाफलकपित्थमातुलुङ्गाम्राम्रातककरमर्दप्रियालनारङ्ग- जम्बीरलकुचभव्यपारावतवेत्रफलप्राचीनामलकतिन्तिडीकनीपकोशाम्राम्लीकाप्रभृतीनि ||१३९||

Adhikarana 126 (140) · Śloka 140

अम्लानि रसतः पाके गुरूण्युष्णानि वीर्यतः | पित्तलान्यनिलघ्नानि कफोत्क्लेशकराणि च ||१४०||

Adhikarana 127 (141-142) · Śloka 142

कषायानुरसं तेषां दाडिमं नातिपित्तलम् | दीपनीयं रुचिकरं हृद्यं वर्चोविबन्धनम् ||१४१|| द्विविधं तत्तु विज्ञेयं मधुरं चाम्लमेव च | त्रिदोषघ्नं तु मधुरमम्लं वातकफापहम् ||१४२||

Adhikarana 128 (143-148) · Śloka 148

अम्लं समधुरं तिक्तं कषायं कटुकं सरम् | चक्षुष्यं सर्वदोषघ्नं वृष्यमामलकीफलम् ||१४३|| हन्ति वातं तदम्लत्वात् पित्तं माधुर्यशैत्यतः | कफं रूक्षकषायत्वात् फलेभ्योऽभ्यधिकं च तत् ||१४४|| कर्कन्धुकोलबदरमामं पित्तकफावहम् | पक्वं पित्तानिलहरं स्निग्धं समधुरं सरम् ||१४५|| पुरातनं तृट्शमनं श्रमघ्नं दीपनं लघु | सौवीरं बदरं स्निग्धं मधुरं वातपित्तजित् ||१४६|| कषायं स्वादु सङ्ग्राहि शीतं सिञ्चितिकाफलम् | आमं कपित्थमस्वर्यं कफघ्नं ग्राहि वातलम् ||१४७|| कफानिलहरं पक्वं मधुराम्लरसं गुरु | श्वासकासारुचिहरं तृष्णाघ्नं कण्ठशोधनम् ||१४८||

Adhikarana 130 (149-151) · Śloka 152

लघ्वम्लं दीपनं हृद्यं मातुलुङ्गमुदाहृतम् | त्वक् तिक्ता दुर्जरा तस्य वातक्रिमिकफापहा ||१४९|| स्वादु शीतं गुरु स्निग्धं मांसं मारुतपित्तजित् | मेध्यं शूलानिलच्छर्दिकफारोचकनाशनम् ||१५०|| दीपनं लघु सङ्ग्राहि गुल्मार्शोघ्नं तु केसरम् | शूलाजीर्णविबन्धेषु मन्देऽग्नौ कफमारुते ||१५१|| अरुचौ च विशेषेण रसस्तस्योपदिश्यते |१५२|

Adhikarana 131 (152-154) · Śloka 155

पित्तानिलकरं बालं पित्तलं बद्धकेसरम् ||१५२|| हृद्यं वर्णकरं रुच्यं रक्तमांसबलप्रदम् | कषायानुरसं स्वादु वातघ्नं बृंहणं गुरु ||१५३|| पित्ताविरोधि सम्पक्वमाम्रं शुक्रविवर्धनम् | बृंहणं मधुरं बल्यं गुरु विष्टभ्य जीर्यति ||१५४|| आम्रातकफलं वृष्यं सस्नेहं श्लेष्मवर्धनम् |१५५|

Adhikarana 132 (155) · Śloka 155

त्रिदोषविष्टम्भकरं लकुचं शुक्रनाशनम् ||१५५||

Adhikarana 133 (156-162) · Śloka 162

अम्लं तृषापहं रुच्यं पित्तकृत् करमर्दकम् | वातपित्तहरं वृष्यं प्रियालं गुरु शीतलम् ||१५६|| हृद्यं स्वादु कषायाम्लं भव्यमास्यविशोधनम् | पित्तश्लेष्महरं ग्राहि गुरु विष्टम्भि शीतलम् ||१५७|| पारावतं समधुरं रुच्यमत्यग्निवातनुत् | गरदोषहरं नीपं प्राचीनामलकं तथा ||१५८|| वातापहं तिन्तिडीकमामं पित्तबलासकृत् | ग्राह्युष्णं दीपनं रुच्यं सम्पक्वं कफवातनुत् ||१५९|| तस्मादल्पान्तरगुणं कोशाम्रफलमुच्यते | अम्लीकायाः फलं पक्वं तद्वद्भेदि तु केवलम् ||१६०|| अम्लं समधुरं हृद्यं विशदं भक्तरोचनम् | वातघ्नं दुर्जरं प्रोक्तं नारङ्गस्य फलं गुरु ||१६१|| तृष्णाशूलकफोत्क्लेशच्छर्दिश्वासनिवारणम् | वातश्लेष्मविबन्धघ्नं जम्बीरं गुरु पित्तकृत् | ऐरावतं दन्तशठमम्लं शोणितपित्तकृत् ||१६२||

Adhikarana 134 (163) · Śloka 163

क्षीरवृक्षफलजाम्बवराजादनतोदनशीतफलतिन्दुकबकुलधन्वनाश्मन्तकाश्वकर्णफल्गु- परूषकगाङ्गेरुकीपुष्करवर्तिबिल्वबिम्बीप्रभृतीनि ||१६३||

Adhikarana 135 (164) · Śloka 164

फलान्येतानि शीतानि कफपित्तहराणि च | सङ्ग्राहकाणि रूक्षाणि कषायमधुराणि च ||१६४||

Adhikarana 136 (164-176) · Śloka 176

क्षीरवृक्षफलं तेषां गुरु विष्टम्भि शीतलम् | कषायं मधुरं साम्लं नातिमारुतकोपनम् ||१६५|| अत्यर्थं वातलं ग्राहि जाम्बवं कफपित्तजित् | स्निग्धं स्वादु कषायं च राजादनफलं गुरु ||१६६|| कषायं मधुरं रूक्षं तोदनं कफवातजित् | अम्लोष्णं लघु सङ्ग्राहि स्निग्धं पित्ताग्निवर्धनम् ||१६७|| आमं कषायं सङ्ग्राहि तिन्दुकं वातकोपनम् | विपाके गुरु सम्पक्वं मधुरं कफपित्तजित् ||१६८|| मधुरं च कषायं च स्निग्धं सङ्ग्राहि बाकुलम् | स्थिरीकरं च दन्तानां विशदं फलमुच्यते ||१६९|| सकषायं हिमं स्वादु धान्वनं कफवातजित् | तद्वद्गाङ्गेरुकं विद्यादश्मन्तकफलानि च ||१७०|| विष्टम्भि मधुरं स्निग्धं फल्गुजं तर्पणं गुरु | अत्यम्लमीषन्मधुरं कषायानुरसं लघु ||१७१|| वातघ्नं पित्तजनमामं विद्यात् परुषकम् | तदेव पक्वं मधुरं वातपित्तनिबर्हणम् ||१७२|| विपाके मधुरं शीतं रक्तपित्तप्रसादनम् | पौष्करं स्वादु विष्टम्भि बल्यं कफकरं फलम् ||१७३|| कफानिलहरं तीक्ष्णं स्निग्धं सङ्ग्राहि दीपनम् | कटुतिक्तकषायोष्णं बालं बिल्वमुदाहृतम् ||१७४|| विद्यात्तदेव सम्पक्वं मधुरानुरसं गुरु | विदाहि विष्टम्भकरं दोषकृत् पूतिमारुतम् ||१७५|| बिम्बीफलं साश्वकर्णं स्तन्यकृत् कफपित्तजित् | तृड्दाहज्वरपित्तासृक्कासश्वासक्षयापहम् ||१७६||

Adhikarana 137 (177) · Śloka 177

तालनालिकेरपनसमोचप्रभृतीनि ||१७७||

Adhikarana 138 (178) · Śloka 178

स्वादुपाकरसान्याहुर्वातपित्तहराणि च | बलप्रदानि स्निग्धानि बृंहणानि हिमानि च ||१७८||

Adhikarana 139 (179-181) · Śloka 181

फलं स्वादुरसं तेषां तालजं गुरु पित्तजित् | तद्बीजं स्वादुपाकं तु मूत्रलं वातपित्तजित् ||१७९|| नालिकेरं गुरु स्निग्धं पित्तघ्नं स्वादु शीतलम् | बलमांसप्रदं हृद्यं बृंहणं बस्तिशोधनम् ||१८०|| पनसं सकषायं तु स्निग्धं स्वादुरसं गुरु | मौचं स्वादुरसं प्रोक्तं कषायं नातिशीतलम् | रक्तपित्तहरं वृष्यं रुच्यं श्लेष्मकरं गुरु ||१८१||

Adhikarana 140 (182) · Śloka 182

द्राक्षाकाश्मर्यमधूकपुष्पखर्जूरप्रभृतीनि ||१८२||

Adhikarana 141 (183) · Śloka 183

रक्तपित्तहराण्याहुर्गुरूणि मधुराणि च |१८३|

Adhikarana 142 (183-186) · Śloka 186

तेषां द्राक्षा सरा स्वर्या मधुरा स्निग्धशीतला ||१८३|| रक्तपित्तज्वरश्वासतृष्णादाहक्षयापहा | हृद्यं मूत्रविबन्धघ्नं पित्तासृग्वातनाशनम् ||१८४|| केश्यं रसायनं मेध्यं काश्मर्यं फलमुच्यते | क्षतक्षयापहं हृद्यं शीतलं तर्पणं गुरु ||१८५|| रसे पाके च मधुरं खार्जूरं रक्तपित्तनुत् | बृंहणीयमहृद्यं च मधूककुसुमं गुरु | वातपित्तोपशमनं फलं तस्योपदिश्यते ||१८६||

Adhikarana 143 (187) · Śloka 187

वातामाक्षोडाभिषुकनिचुलपिचुनिकोचकोरुमाणप्रभृतीनि ||१८७||

Adhikarana 144 (188) · Śloka 188

पित्तश्लेष्महराण्याहुः स्निग्धोष्णानि गुरूणि च | बृंहणान्यनिलघ्नानि बल्यानि मधुराणि च ||१८८||

Adhikarana 145 (189) · Śloka 189

कषायं कफपित्तघ्नं किञ्चित्तिक्तं रुचिप्रदम् | हृद्यं सुगन्धि विशदं लवलीफलमुच्यते ||१८९||

Adhikarana 146 (190) · Śloka 191

वसिरं शीतपाक्यं च सारुष्करनिबन्धनम् | विष्टम्भि दुर्जरं रूक्षं शीतलं वातकोपनम् ||१९०|| विपाके मधुरं चापि रक्तपित्तप्रसादनन् |१९१|

Adhikarana 147 (191-193) · Śloka 193

ऐरावतं दन्तशठमम्लं शोणितपित्तकृत् ||१९१|| शीतं कषायं मधुरं टङ्कं मारुतकृद्गुरु | स्निग्धोष्णं तिक्तमधुरं वातश्लेष्मघ्नमैङ्गुदम् ||१९२|| शमीफलं गुरु स्वादु रूक्षोष्णं केशनाशनम् | गुरु श्लेष्मातकफलं कफकृन्मधुरं हिमम् ||१९३||

Adhikarana 148 (194) · Śloka 194

करीराक्षिकपीलूनि तृणशून्यफलानि च | स्वादुतिक्तकटूष्णानि कफवातहराणि च ||१९४||

Adhikarana 149 (195) · Śloka 195

तिक्तं पिन्त्तकरं तेषां सरं कटुविपाकि च | तीक्ष्णोष्णं कटुकं पीलु सस्नेहं कफवातजित् ||१९५||

Adhikarana 150 (196) · Śloka 196

आरुष्करं तौवरकं कषायं कटुपाकि च | उष्णं कृमिज्वरानाहमेहोदावर्तनाशनम् | कुष्ठगुल्मोदरार्शोघ्नं कटुपाकि तथैव च ||१९६||

Adhikarana 151 (197-198) · Śloka 198

करञ्जकिंशुकारिष्टफलं जन्तुप्रमेहनुत् | अङ्कोलस्य फलं विस्रं गुरु श्लेष्महरं हिमम् ||१९७|| रूक्षोष्णं कटुकं पाके लघु वातकफापहम् | तिक्तमीषद्विषहितं विडङ्गं कृमिनाशनम् ||१९८||

Adhikarana 152 (199) · Śloka 199

व्रण्यमुष्णं सरं मेध्यं दोषघ्नं शोफकुष्ठनुत् | कषायं दीपनं चाम्लं चक्षुष्यं चाभयाफलम् ||१९९||

Adhikarana 153 (200) · Śloka 200

भेदनं लघु रूक्षोष्णं वैस्वर्यक्रिमिनाशनम् | चक्षुष्यं स्वादुपाक्याक्षं कषायं कफपित्तजित् ||२००||

Adhikarana 154 (201) · Śloka 201

कफपित्तहरं रूक्षं वक्त्रक्लेदमलापहम् | कषायमीषन्मधुरं किञ्चित् पूगफलं सरम् ||२०१||

Adhikarana 155 (202) · Śloka 203

जातीकोशोऽथ कर्पूरं जातीकटुकयोः फलम् | कक्को(ङ्को)लकं लवङ्गं च तिक्तं कटु कफापहम् ||२०२|| लघु तृष्णापहं वक्त्रक्लेददौर्गन्ध्यनाशनम् |२०३|

Adhikarana 156 (203) · Śloka 204

सतिक्तः सुरभिः शीतः कर्पूरो लघु लेखनः ||२०३|| तृष्णायां मुखशोषे च वैरस्ये चापि पूजितः |२०४|

Adhikarana 157 (204) · Śloka 204

लताकस्तूरिका तद्वच्छीता बस्तिविशोधनी ||२०४||

Adhikarana 158 (205-207) · Śloka 207

प्रियालमज्जा मधुरो वृष्यः पित्तानिलापहः | बैभीतको मदकरः कफमारुतनाशनः ||२०५|| कषायमधुरो मज्जा कोलानां पित्तनाशनः | तृष्णाच्छर्द्यनिलघ्नश्च तद्वदामलकस्य च ||२०६|| बीजपूरकशम्याकमज्जा कोशाम्रसम्भवः | स्वादुपाकोऽग्निबलदः स्निग्धः पित्तानिलापहः ||२०७||

Adhikarana 159 (208) · Śloka 208

यस्य यस्य फलस्येह वीर्यं भवति यादृशम् | तस्य तस्यैव वीर्येण मज्जानमपि निर्दिशेत् ||२०८||

Adhikarana 160 (209) · Śloka 209

फलेषु परिपक्वं यद्गुणवत्तदुदाहृतम् | बिल्वादन्यत्र विज्ञेयमामं तद्धि गुणोत्तरम् | ग्राह्युष्णं दीपनं तद्धि कषायकटुतिक्तकम् ||२०९||

Adhikarana 161 (210) · Śloka 210

व्याधितं कृमिजुष्टं च पाकातीतमकालजम् | वर्जनीयं फलं सर्वमपर्यागतमेव च ||२१०|| इति फलवर्गः |

Adhikarana 162 (211) · Śloka 211

अथ शाकवर्गः | शाकान्यत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः | तत्र पुष्पफलालाबुकालिन्दकप्रभृतीनि ||२११||

Adhikarana 163 (212) · Śloka 212

पित्तघ्नान्यनिलं कुर्युस्तथा मन्दकफानि च | सृष्टमूत्रपुरीषाणि स्वादुपाकरसानि च ||२१२||

Adhikarana 164 (213-215) · Śloka 215

पित्तघ्नं तेषु कूष्माण्डं बालं मध्यं कफावहम् | शुक्लं लघूष्णं सक्षारं दीपनं बस्तिशोधनम् ||२१३|| सर्वदोषहरं हृद्यं पथ्यं चेतोविकारिणाम् | दृष्टिशुक्रक्षयकरं कालिन्दं कफवातकृत् ||२१४|| अलाबुर्भिन्नविट्का तु रूक्षा गुर्व्यतिशीतला | तिक्तालाबुरहृद्या तु वामिनी वातपित्तजित् ||२१५||

Adhikarana 165 (216) · Śloka 216

त्रपुसैर्वारुकर्कारुकशीर्णवृन्तप्रभृतीनि ||२१६||

Adhikarana 166 (217) · Śloka 217

स्वादुतिक्तरसान्याहुः कफवातकराणि च | सृष्टमूत्रपुरीषाणि रक्तपित्तहराणि च ||२१७||

Adhikarana 167 (218-219) · Śloka 219

बालं सनीलं त्रपुसं तेषां पित्तहरं स्मृतम् | तत्पाण्डु कफकृज्जीर्णमम्लं वातकफापहम् ||२१८|| एर्वारुकं सकर्कारु सम्पक्वं कफवातकृत् | सक्षारं मधुरं रुच्यं दीपनं नातिपित्तलम् ||२१९||

Adhikarana 168 (220) · Śloka 220

सक्षारं मधुरं चैव शीर्णवृन्तं कफापहम् | भेदनं दीपनं हृद्यमानाहाष्ठीलनुल्लघु ||२२०||

Adhikarana 169 (221) · Śloka 221

पिप्पलीमरिचशृङ्गवेरार्द्रकहिङ्गुजीरककुस्तुम्बुरुजम्बीरसुमुखसुरसार्जकभूस्तृणसुगन्धक- कासमर्दककालमालकुठेरकक्षवकखरपुष्पशिग्रुमधुशिग्रुफणिज्झकसर्षपराजिकाकुलाहलावगुत्थगण्डीरतिलपर्णिका- वर्षाभूचित्रकमूलकलशुनकलायपलाण्डुप्रभृतीनि ||२२१||

Adhikarana 170 (222) · Śloka 222

कटून्युष्णानि रुच्यानि वातश्लेष्महराणि च | कृतान्नेषूपयुज्यन्ते संस्कारार्थमनेकधा ||२२२||

Adhikarana 171 (223) · Śloka 223

तेषां गुर्वी स्वादुशीता पिप्पल्यार्द्रा कफावहा | शुष्का कफानिलघ्नी सा वृष्या पित्ताविरोधिनी ||२२३||

Adhikarana 172 (224-225) · Śloka 225

स्वादुपाक्यार्द्रमरिचं गुरु श्लेष्मप्रसेकि च | कटूष्णं लघु तच्छुष्कमवृष्यं कफवातजित् ||२२४|| नात्युष्णं नातिशीतं च वीर्यतो मरिचं सितम् | गुणवन्मरिचेभ्यश्च चक्षुष्यं च विशेषतः ||२२५||

Adhikarana 173 (226-228) · Śloka 228

नागरं कफवातघ्नं विपाके मधुरं कटु | वृष्योष्णं रोचनं हृद्यं सस्नेहं लघु दीपनम् ||२२६|| कफानिलहरं स्वर्यं विबन्धानाहशूलनुत् | कटूष्णं रोचनं हृद्यं वृष्यं चैवार्द्रकं स्मृतम् ||२२७|| लघूष्णं पाचनं हिङ्गु दीपनं कफवातजित् | कटु स्निग्धं सरं तीक्ष्णं शूलाजीर्णविबन्धनुत् ||२२८||

Adhikarana 174 (229) · Śloka 230

तीक्ष्णोष्णं कटुकं पाके रुच्यं पित्ताग्निवर्धनम् | कटु श्लेष्मानिलहरं गन्धाढ्यं जीरकद्वयम् ||२२९|| कारवी करवी तद्वद्विज्ञेया सोपकुञ्चिका |२३०|

Adhikarana 175 (230-231) · Śloka 232

भक्ष्यव्यञ्जनभोज्येषु विविधेष्ववचारिता ||२३०|| आर्द्रा कुस्तुम्बरी कुर्यात् स्वादुसौगन्ध्यहृद्यताम् | सा शुष्का मधुरा पाके स्निग्धा तृड्दाहनाशनी ||२३१|| दोषघ्नी कटुका किञ्चित् तिक्ता स्रोतोविशोधनी |२३२|

Adhikarana 176 (232-237) · Śloka 237

जम्बीरः पाचनस्तीक्ष्णः कृमिवातकफापहः ||२३२|| सुराभिर्दीपनो रुच्यो मुखवैशद्यकारकः | कफानिलविषश्वासकासदौर्गन्ध्यनाशनः ||२३३|| पित्तकृत् पार्श्वशूलघ्नः सुरसः समुदाहृतः | तद्वत्तु सुमुखो ज्ञेयो विशेषाद्गरनाशनः ||२३४|| कफघ्ना लघवो रूक्षास्तीक्ष्णोष्णाः पित्तवर्धनाः | कटुपाकरसाश्चैव सुरसार्जकभूस्तृणाः ||२३५|| मधुरः कफवातघ्नः पाचनः कण्ठशोधनः | विशेषतः पित्तहरः सतिक्तः कासमर्दकः ||२३६|| कटुः सक्षारमधुरः शिग्रुस्तिक्तोऽथ पिच्छिलः | मधुशिग्रुः सरस्तिक्तः शोफघ्नो दीपनः कटुः ||२३७||

Adhikarana 177 (238-239) · Śloka 239

विदाहि बद्धविण्मूत्रं रूक्षं तीक्ष्णोष्णमेव च | त्रिदोषं सार्षपं शाकं गाण्डीरं वेगनाम च ||२३८|| चित्रकस्तिलपर्णी च कफशोफहरे लघू | वर्षाभूः कफवातघ्नी हिता शोफोदरार्शसाम् ||२३९||

Adhikarana 178 (240-242) · Śloka 242

कटुतिक्तरसा हृद्या रोचनी वह्निदीपनी | सर्वदोषहरा लघ्वी कण्ठ्या मूलकपोतिका ||२४०|| महत्तद्गुरु विष्टम्भि तीक्ष्णमामं त्रिदोषकृत् | तदेव स्नेहसिद्धं तु पित्तनुत् कफवातजित् ||२४१|| त्रिदोषशमनं शुष्कं विषदोषहरं लघु | विष्टम्भि वातलं शाकं शुष्कमन्यत्र मूलकात् ||२४२||

Adhikarana 179 (243) · Śloka 243

पुष्पं च पत्रं च फलं तथैव यथोत्तरं ते गुरवः प्रदिष्टाः | तेषां तु पुष्पं कफपित्तहन्तृ फलं निहन्यात् कफमारुतौ तु ||२४३||

Adhikarana 180 (244-248) · Śloka 248

स्निग्धोष्णतीक्ष्णः कटुपिच्छिलश्च गुरुः सरः स्वादुरसश्च बल्यः | वृष्यश्च मेधास्वरवर्णचक्षुर्भग्नास्थिसन्धानकरो रसोनः ||२४४|| हृद्रोगजीर्णज्वरकुक्षिशूलविबन्धगुल्मारुचिकासशोफान् | दुर्नामकुष्ठानलसादजन्तुसमीरणश्वासकफांश्च हन्ति ||२४५|| नात्युष्णवीर्योऽनिलहा कटुश्च तीक्ष्णो गुरुर्नातिकफावहश्च | बलावहः पित्तकरोऽथ किञ्चित् पलाण्डुरग्निं च विवर्धयेत्तु ||२४६|| स्निग्धो रुचिष्यः स्थिरधातुकारी बल्योऽथ मेधाकफपुष्टिदश्च | स्वादुर्गुरुः शोणितपित्तशस्तः सपिच्छिलः क्षीरपलाण्डुरुक्तः ||२४७|| कलायशाकं पित्तघ्नं कफघ्नं वातलं गुरु | कषायानुरसं चैव विपाके मधुरं च तत् ||२४८||

Adhikarana 181 (249) · Śloka 249

चुच्चूयूथिकातरुणीजीवन्तीबिम्बीतिकानदी(न्दी)भल्लातकच्छगलान्त्री- वृक्षादनीफञ्जीशाल्मलीशेलुवनस्पतिप्रसवशणकर्बुदारकोविदारप्रभृतीनि ||२४९||

Adhikarana 182 (250) · Śloka 250

कषायस्वादुतिक्तानि रक्तपित्तहराणि च | कफघ्नान्यनिलं कुर्युः सङ्ग्राहीणि लघूनि च ||२५०||

Adhikarana 183 (251-253) · Śloka 253

लघुः पाके च जन्तुघ्नः पिच्छिलो व्रणिनां हितः | कषायमधुरो ग्राही चुच्चूस्तेषां त्रिदोषहा ||२५१|| चक्षुष्या सर्वदोषघ्नी जीवन्ती समुदाहृता | वृक्षादनी वातहरा, फञ्जी त्वल्पबला मता ||२५२|| क्षीरवृक्षोत्पलादीनां कषायाः पल्लवाः स्मृताः | शीताः सङ्ग्राहिणः शस्ता रक्तपित्तातिसारिणाम् ||२५३||

Adhikarana 184 (254) · Śloka 255

पुनर्नवावरुणतर्कार्युरुबूकवत्सादनीबिल्वशाकप्रभृतीनि ||२५४|| उष्णानि स्वादुतिक्तानि वातप्रशमनानि च |२५५|

Adhikarana 185 (255) · Śloka 255

तेषु पौनर्नवं शाकं विशेषाच्छोफनाशनम् ||२५५||

Adhikarana 186 (256) · Śloka 256

तण्डुलीयकोपोदकाऽश्वबलाचिल्लीपालङ्क्यावास्तूकप्रभृतीनि ||२५६||

Adhikarana 187 (257) · Śloka 257

सृष्टमूत्रपुरीषाणि सक्षारमधुराणि च | मन्दवातकफान्याहू रक्तपित्तहराणि च ||२५७||

Adhikarana 188 (258-261) · Śloka 261

मधुरो रसपाकाभ्यां रक्तपित्तमदापहः | तेषां शीततमो रूक्षस्तण्डुलीयो विषापहः ||२५८|| स्वादुपाकरसा वृष्या वातपित्तमदापहा | उपोदका सरा स्निग्धा बल्या श्लेष्मकरी हिमा ||२५९|| कटुर्विपाके कृमिहा मेधाग्निबलवर्धनः | सक्षारः सर्वदोषघ्नो वास्तूको रोचनः सरः ||२६०|| चिल्ली वास्तूकवज्ज्ञेया पालङ्क्या तण्डुलीयवत् | वातकृद्बद्धविण्मूत्रा रूक्षा पित्तकफे हिता | शाकमाश्वबलं रूक्षं बद्धविण्मूत्रमारुतम् ||२६१||

Adhikarana 189 (262) · Śloka 262

मण्डूकपर्णीसप्तलासुनिषण्णकसुवर्चलापिप्पलीगुडूचीगोजिह्वा- काकमाचीप्रपुन्नाडावल्गुजसतीनबृहतीकण्टकारिकाफल- पटोलवार्ताककारवेल्लककटुकिकाकेबु(म्बु)कोरुबूकपर्पटककिराततिक्त- कर्कोटकारिष्टकोशातकीवेत्रकरीराटरूषकार्कपुष्पीप्रभृतीनि ||२६२||

Adhikarana 190 (263) · Śloka 263

रक्तपित्तहराण्याहुर्हृद्यानि सुलघूनि च | कुष्ठमेहज्वरश्वासकासारुचिहराणि च ||२६३||

Adhikarana 191 (264-271) · Śloka 271

कषाया तु हिता पित्ते स्वादुपाकरसा हिमा | लघ्वी मण्डूकपर्णी तु तद्वद्गोजिह्विका मता ||२६४|| अविदाही त्रिदोषघ्नः सङ्ग्राही सुनिषण्णकः | अवल्गुजः कटुः पाके तिक्तः पित्तकफापहः ||२६५|| ईषत्तिक्तं त्रिदोषघ्नं शाकं कटु सतीनजम् | नात्युष्णशीतं कुष्ठघ्नं काकमाच्यास्तु तद्विधम् ||२६६|| कण्डूकुष्ठकृमिघ्नानि कफवातहराणि च | फलानि बृहतीनां तु कटुतिक्तलघूनि च ||२६७|| कफपित्तहरं व्रण्यमुष्णं तिक्तमवातलम् | पटोलं कटुकं पाके वृष्यं रोचनदीपनम् ||२६८|| कफवातहरं तिक्तं रोचनं कटुकं लघु | वार्ताकं दीपनं प्रोक्तं जीर्णं सक्षारपित्तलम् | तद्वत् कर्कोटकं विद्यात् कारवेल्लकमेव च ||२६९|| आटरूषकवेत्राग्रगुडूचीनिम्बपर्पटाः | किराततिक्तसहितास्तिक्ताः पित्तकफापहाः ||२७०|| कफापहं शाकमुक्तं वरुणप्रपुनाड(ट)योः | रूक्षं लघु च शीतं च वातपित्तप्रकोपणम् ||२७१||

Adhikarana 192 (272-273) · Śloka 273

दीपनं कालशाकं तु गरदोषहरं कटु | कौसुम्भं मधुरं रूक्षमुष्णं श्लेष्महरं लघु ||२७२|| वातलं नालिकाशाकं पित्तघ्नं मधुरं च तत् | ग्रहण्यर्शोविकारघ्नी साम्ला वातकफे हिता | उष्णा कषायमधुरा चाङ्गेरी चाग्निदीपनी ||२७३||

Adhikarana 193 (274) · Śloka 274

लोणिकाजातुकत्रिपर्णिकापत्तूरजीवकसुवर्चलाडुडुरककुतुम्बककुठिञ्जरकुन्तलिकाकुरण्टिकाप्रभृतयः ||२७४||

Adhikarana 194 (275) · Śloka 275

स्वादुपाकरसाः शीताः कफघ्ना नातिपित्तलाः | लवणानुरसा रूक्षाः सक्षारा वातलाः सराः ||२७५||

Adhikarana 195 (276) · Śloka 276

स्वादुतिक्ता कुन्तलिका कषाया सकुरण्टिका |२७६|

Adhikarana 196 (276) · Śloka 276

सङ्ग्राहि शीतलं चापि लघु दोषापहं तथा | राजक्षवकशाकं तु शटीशाकं च तद्विधम् ||२७६||

Adhikarana 197 (277) · Śloka 277

स्वादुपाकरसं शाकं दुर्जरं हरिमन्थजम् |२७७|

Adhikarana 198 (277) · Śloka 277

भेदनं मधुरं रूक्षं कालायमतिवातलम् ||२७७||

Adhikarana 199 (278) · Śloka 278

स्रंसनं कटुकं पाके लघु वातकफापहम् | शोफघ्नमुष्णवीर्यं च पत्रं पूतिकरञ्जजम् ||२७८||

Adhikarana 200 (279-280) · Śloka 280

ताम्बूलपत्रं तीक्ष्णोष्णं कटु पित्तप्रकोपणम् | सुगन्धि विशदं तिक्तं स्वर्यं वातकफापहम् ||२७९|| स्रंसनं कटुकं पाके कषायं वह्निदीपनम् | वक्त्रकण्डूमलक्लेददौर्गन्ध्यादिविशोधनम् ||२८०||

Adhikarana 201 (281) · Śloka 281

अथ पुष्पवर्गः | कोविदारशणशाल्मलीपुष्पाणि मधुराणि मधुरविपाकानि रक्तपित्तहराणि च; वृषागस्त्ययोः पुष्पाणि तिक्तानि कटुविपाकानि क्षयकासापहानि च ||२८१||

Adhikarana 202 (282) · Śloka 282

आगस्त्यं नातिशीतोष्णं नक्तान्धानां प्रशस्यते ||२८२||

Adhikarana 203 (283) · Śloka 283

करीरकुसुमानि कटुविपाकानि वातहराणि सृष्टमूत्रपुरीषाणि च ||२८३||

Adhikarana 204 (284) · Śloka 284

रक्तवृक्षस्य निम्बस्य मुष्ककार्कासनस्य च | कफपित्तहरं पुष्पं कुष्ठघ्नं कुटजस्य च ||२८४||

Adhikarana 205 (285) · Śloka 285

सतिक्तं मधुरं शीतं पद्मं पित्तकफापहम् | मधुरं पिच्छिलं स्निग्धं कुमुदं ह्लादि शीतलम् | तस्मादल्पान्तरगुणे विद्यात् कुवलयोत्पले ||२८५||

Adhikarana 206 (286) · Śloka 286

सिन्धुवारं विजानीयाद्धिमं पित्तविनाशनम् |२८६|

Adhikarana 207 (286) · Śloka 286

मालतीमल्लिके तिक्ते सौरभ्यात् पित्तनाशने ||२८६||

Adhikarana 208 (287) · Śloka 287

सुगन्धि विशदं हृद्यं बाकुलं पाटलानि च | श्लेष्मपित्तविषघ्नं तु नागं तद्वच्च कुङ्कुमम् ||२८७||

Adhikarana 209 (288) · Śloka 288

चम्पकं रक्तपित्तघ्नं शीतोष्णं कफनाशनम् | किंशुकं कफपित्तघ्नं तद्वदेव कुरण्टकम् ||२८८||

Adhikarana 210 (289) · Śloka 289

यथावृक्षं विजानीयात् पुष्पं वृक्षोचितं तथा |२८९|

Adhikarana 211 (289) · Śloka 289

मधुशिग्रुकरीराणि कटूनि श्लेष्महराणि च ||२८९||

Adhikarana 212 (290) · Śloka 290

क्षवककुलेवरवंशकरीरप्रभृतीनि कफकराणि सृष्टमूत्रपुरीषाणि च ||२९०||

Adhikarana 213 (291-292) · Śloka 292

क्षवकं कृमिलं तेषु स्वादुपाकं सपिच्छलम् | विस्यन्दि वातलं नातिपित्तश्लेष्मकरं च तत् ||२९१|| वेणोः करीराः कफला मधुरा रसपाकतः | विदाहिनो वातकराः सकषाया विरूक्षणाः ||२९२||

Adhikarana 214 (293) · Śloka 293

उद्भिदानि पलालेक्षुकरीषवेणुक्षितिजानि | तत्र पलालजातं मधुरं मधुरविपाकं रूक्षं दोषप्रशमनं च | इक्षुजं मधुरं कषायानुरसं कटुपाकं शीतलं च | तद्वदेवोष्णं कारीषं कषायं वातकोपनं च, (वेणुजातं कषायं वातकोपनं च,) भूमिजं गुरु नातिवातलं भूमितश्चास्यानुरसः ||२९३||

Adhikarana 215 (294) · Śloka 294

पिण्याकतिलकल्कस्थूणिकाशुष्कशाकानि सर्वदोषप्रकोपणानि ||२९४||

Adhikarana 216 (295) · Śloka 295

विष्टम्भिनः स्मृताः सर्वे वटका वातकोपनाः |२९५|

Adhikarana 217 (295) · Śloka 295

सिण्डाकी वातला सार्द्रा रुचिष्याऽनलदीपनी ||२९५||

Adhikarana 218 (296) · Śloka 296

विड्भेदि गुरु रूक्षं च प्रायो विष्टम्भि दुर्जरम् | सकषायं च सर्वं हि स्वादु शाकमुदाहृतम् | पुष्पं पत्रं फलं नालं कन्दाश्च गुरवः क्रमात् ||२९६||

Adhikarana 219 (297) · Śloka 297

कर्कशं परिजीर्णं च कृमिजुष्टमदेशजम् | वर्जयेत् पत्रशाकं तद्यदकालविरोहि च ||२९७|| इति शाकवर्गः |

Adhikarana 220 (298) · Śloka 298

अथ कन्दवर्गः | कन्दानात ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- विदारीकन्दशतावरीबिसमृणालशृङ्गाटककशेरुकपिण्डालुकमध्वालुक- हस्त्यालुककाष्ठालुकशङ्खालुकरक्तालुकेन्दीवरोत्पलकन्दप्रभृतीनि ||२९८||

Adhikarana 221 (299) · Śloka 299

रक्तपित्तहराण्याहुः शीतानि मधुराणि च | गुरूणि बहुशुक्राणि स्तन्यवृद्धिकराणि च ||२९९||

Adhikarana 222 (300-302) · Śloka 302

मधुरो बृंहणो वृष्यः शीतः स्वर्योऽतिमूत्रलः | विदारीकन्दो बल्यश्च पित्तवातहरश्च सः ||३००|| वातपित्तहरी वृष्या स्वादुतिक्ता शतावरी | महती चैव हृद्या च मेधाग्निबलवर्धिनी ||३०१|| ग्रहण्यर्शोविकारघ्नी वृष्या शीता रसायनी | कफपित्तहरास्तिक्तास्तस्या एवाङ्कुराः स्मृताः ||३०२||

Adhikarana 223 (303-304) · Śloka 305

अविदाहि बिसं प्रोक्तं रक्तपित्तप्रसादनम् | विष्टम्भि दुर्जरं रूक्षं विरसं मारुतावहम् ||३०३|| गुरू विष्टम्भिशीतौ च शृङ्गाटककशेरुकौ | पिण्डालुकं कफकरं गुरु वातप्रकोपणम् ||३०४|| सुरेन्द्रकन्दः श्लेष्मघ्नो विपाके कटु पित्तकृत् |३०५|

Adhikarana 224 (305) · Śloka 305

वेणोः करीरा गुरवः कफमारुतकोपनाः ||३०५||

Adhikarana 225 (306) · Śloka 306

स्थूलसूरणमाणकप्रभृतयः कन्दा ईषत्कषायाः कटुका रूक्षा विष्टम्भिनो गुरवः कफवातलाः पित्तहराश्च ||३०६||

Adhikarana 226 (307) · Śloka 307

मान(ण)कं स्वादु शीतं च गुरु चापि प्रकीर्तितम् | स्थूलकन्दस्तु नात्युष्णः सूरणो गुदकीलहा ||३०७||

Adhikarana 227 (308-309) · Śloka 309

कुमुदोत्पलपद्मानां कन्दा मारुतकोपनाः | कषायाः पित्तशमना विपाके मधुरा हिमाः ||३०८|| वाराहकन्दः श्लेष्मघ्नः कटुको रसपाकतः | मेहकुष्ठकृमिहरो बल्यो वृष्यो रसायनः ||३०९||

Adhikarana 228 (310) · Śloka 310

तालनारिकेलखर्जूरप्रभृतीनां मस्तकमज्जानः ||३१०||

Adhikarana 229 (311) · Śloka 311

स्वादुपाकरसानाहू रक्तपित्तहरांस्तथा | शुक्रलाननिलघ्नांश्च कफवृद्धिकरानपि ||३११||

Adhikarana 230 (312) · Śloka 312

बालं ह्यनार्तवं जीर्णं व्याधितं क्रिमिभक्षितम् | कन्दं विवर्जयेत् सर्वं यो वा सम्यङ्न रोहति ||३१२||

Adhikarana 231 (313) · Śloka 313

अथ लवणवर्गः | अथ लवणानि- सैन्धवसामुद्रविडसौवर्चलरोमकौद्भिदप्रभृतीनि यथोत्तरमुष्णानि वातहराणि कफपित्तकराणि कटुपाकीनि यथापूर्वं स्निग्धानि स्वादूनि सृष्टमूत्रपुरीषाणि चेति ||३१३||

Adhikarana 232 (314-320) · Śloka 320

चक्षुष्यं सैन्धवं हृद्यं रुच्यं लघ्वग्निदीपनम् | स्निग्धं समधुरं वृष्यं शीतं दोषघ्नमुत्तमम् ||३१४|| सामुद्रं मधुरं पाके नात्युष्णमविदाहि च | भेदन स्निग्धमीषच्च शूलघ्नं नातिपित्तलम् ||३१५|| सक्षारं दीपनं सूक्ष्मं शूलहृद्रोगनाशनम् | रोचनं तीक्ष्णमुष्णं च विडं वातानुलोमनम् ||३१६|| लघु सौवर्चलं पाके वीर्योष्णं विशदं कटु | गुल्मशूलविबन्धघ्नं हृद्यं सुरभि रोचनम् ||३१७|| रोमकं तीक्ष्णमत्युष्णं व्यवायि कटुपाकि च | वातघ्नं लघु विस्यन्दि सूक्ष्मं विड्भेदि मूत्रलम् ||३१८|| लघु तीक्ष्णोष्णमुत्क्लेदि सूक्ष्मं वातानुलोमनम् | सतिक्तं कटु सक्षारं विद्याल्लवणमौद्भिदम् ||३१९|| कफवातक्रिमिघ्नं च लेखनं पित्तकोपनम् | दीपनं पाचनं भेदि लवणं गुटिकाह्वयम् ||३२०||

Adhikarana 233 (321) · Śloka 321

ऊषसूतं वालुकैलं शैलमूलाकरोद्भवम् | लवणं कटुकं छेदि विहितं कटु चोच्यते ||३२१||

Adhikarana 234 (322-325) · Śloka 325

यवक्षारस्वर्जिकाक्षारोषक्षारपाकिमटङ्कणक्षारप्रभृतयः | गुल्मार्शोग्रहणीदोषशर्कराश्मरिनाशनाः | क्षारास्तु पाचनाः सर्वे रक्तपित्तकराः सराः | ज्ञेयौ वह्निसमौ क्षारौ स्वर्जिकायावशूकजौ | शुक्रश्लेष्मविबन्धार्शोगुल्मप्लीहविनाशनौ ||३२३|| उष्णोऽनिलघ्नः प्रक्लेदी चोषक्षारो बलापहः | मेदोघ्नः पाकिमः क्षारस्तेषां बस्तिविशोधनः ||३२४|| विरूक्षणोऽनिलकरः श्लेष्मघ्नः पित्तदूषणः | अग्निदीप्तिकरस्तीक्ष्णष्टङ्कणः क्षार उच्यते ||३२५||

Adhikarana 235 (326-330) · Śloka 330

सुवर्णं स्वादु हृद्यं च बृंहणीयं रसायनम् | दोषत्रयापहं शीतं चक्षुष्यं विषसूदनम् ||३२६|| रूप्यमम्लं सरं शीतं सस्नेहं पित्तवातनुत् | ताम्रं कषायं मधुरं लेखनं शीतलं सरम् ||३२७|| सतिक्तं लेखनं कांस्यं चक्षुष्यं कफवातजित् | वातकृच्छीतलं लोहं तृष्णापित्तकफापहम् ||३२८|| कटु क्रिमिघ्नं लवणं त्रपु सीसं च लेखनम् | मुक्ताविद्रुमवज्रेन्द्रवैदूर्यस्फटिकादयः ||३२९|| चक्षुष्या मणयः शीता लेखना विषसूदनाः | पवित्रा धारणीयाश्च पाप्मालक्ष्मीमलापहाः ||३३०|| इति लवणादिवर्गः |

Adhikarana 236 (331) · Śloka 331

धान्येषु मांसेषु फलेषु चैव शाकेषु चानुक्तमिहाप्रमेयात् | आस्वादतो भूतगुणैश्च मत्वा तदादिशेद्द्रव्यमनल्पबुद्धिः ||३३१||

Adhikarana 237 (332-339) · Śloka 339

षष्टिका यवगोधूमा लोहिता ये च शालयः | मुद्गाढकीमसूराश्च धान्येषु प्रवराः स्मृताः ||३३२|| लावतित्तिरिसारङ्गकुरङ्गैणकपिञ्जलाः | मयूरवर्मिकूर्माश्च श्रेष्ठा मांसगणेष्विह ||३३३|| दाडिमामलकं द्राक्षा खर्जूरं सपरूषकम् | राजादनं मातुलुङ्गं फलवर्गे प्रशस्यते ||३३४|| सतीनो वास्तुकश्चुच्चूचिल्लीमूलकपोतिकाः | मण्डूकपर्णी जीवन्ती शाकवर्गे प्रशस्यते ||३३५|| गव्यं क्षीरं घृतं श्रेष्ठं, सैन्धवं लवणेषु च | धात्रीदाडिममम्लेषु, पिप्पली नागरं कटौ ||३३६|| तिक्ते पटोलवार्ताकं, मधुरे घृतमुच्यते | क्षौद्रं, पूगफलं श्रेष्ठं कषाये सपरूषकम् ||३३७|| शर्करेक्षुविकारेषु, पाने मध्वासवौ तथा | परिसंवत्सरं धान्यं, मांसं वयसि मध्यमे ||३३८|| अपर्युषितमन्नं तु संस्कृतं मात्रया शुभम् | फलं पर्यागतं, शाकमशुष्कं तरुणं नवम् ||३३९||

Adhikarana 238 (340) · Śloka 341

अथ कृतान्नवर्गः | अतः परं प्रवक्ष्यामि कृतान्नगुणविस्तरम् | लाजमण्डो विशुद्धानां पथ्यः पाचनदीपनः ||३४०|| वातानुलोमनो हृद्यः पिप्पलीनागरायुतः |३४१|

Adhikarana 239 (341) · Śloka 342

स्वेदाग्निजननी लघ्वी दीपनी बस्तिशोधनी ||३४१|| क्षुत्तृट्श्रमग्लानिहरी पेया वातानुलोमनी |३४२|

Adhikarana 240 (342) · Śloka 343

विलेपी तर्पणी हृद्या ग्राहिणी बलवर्धनी ||३४२|| पथ्या स्यादुरसा लघ्वी दीपनी क्षुत्तृषापहा |३४३|

Adhikarana 241 (343) · Śloka 344

हृद्या सन्तर्पणी वृष्या बृंहणी बलवर्धनी ||३४३|| शाकमांसफलैर्युक्ता विलेप्यम्ला च दुर्जरा |३४४|

Adhikarana 242 (344) · Śloka 345

सिक्थैर्विरहितो मण्डः पेया सिक्थसमन्विता ||३४४|| विलेपी बहुसिक्था स्याद्यवागूर्विरलद्रवा |३४५|

Adhikarana 243 (345) · Śloka 345

विष्टम्भी पायसो बल्यो मेदःकफकरो गुरुः ||३४५||

Adhikarana 244 (346) · Śloka 346

कफपित्तकरी बल्या कृशराऽनिलनाशनी |३४६|

Adhikarana 245 (346) · Śloka 347

धौतस्तु विमलः शुद्धो मनोज्ञः सुरभिः समः ||३४६|| स्विन्नः सुप्रस्रुतस्तूष्णो विशदस्त्वोदनो लघुः |३४७|

Adhikarana 246 (347) · Śloka 347

अधौतोऽप्रस्रुतोऽस्विन्नः शीतश्चाप्योदनो गुरुः ||३४७||

Adhikarana 247 (348) · Śloka 348

लघुः सुगन्धिः कफहा विज्ञेयो भृष्टतण्डुलः |३४८|

Adhikarana 248 (348) · Śloka 349

स्नेहैर्मांसैः फलैः कन्दैर्विदलाम्लैश्च संयुताः ||३४८|| गुरवो बृंहणा बल्या ये च क्षीरोपसाधिताः |३४९|

Adhikarana 249 (349) · Śloka 349

सुस्विन्नो निस्तुषो भृष्ट ईषत् सूपो लघुर्हितः ||३४९||

Adhikarana 250 (350) · Śloka 350

स्विन्नं निष्पीडितं शाकं हितं स्यात् स्नेहसंस्कृतम् | अस्विन्नं स्नेहरहितमपीडितमतोऽन्यथा ||३५०||

Adhikarana 251 (351) · Śloka 352

मांसं स्वभावतो वृष्यं स्नेहनं बलवर्धनम् | स्नेहगोरसधान्याम्लफलाम्लकटुकैः सह ||३५१|| सिद्धं मांसं हितं बल्यं रोचनं बृंहणं गुरु |३५२|

Adhikarana 252 (352) · Śloka 353

तदेव गोरसादानं सुरभिद्रव्यसंस्कृतम् ||३५२|| विद्यात्पित्तकफोद्रेकी बलमांसाग्निवर्धनम् |३५३|

Adhikarana 253 (353) · Śloka 354

परिशुष्कं स्थिरं स्निग्धं हर्षणं प्रीणनं गुरु ||३५३|| रोचनं बलमेधाग्निमांसौजःशुक्रवर्धनम् |३५४|

Adhikarana 254 (354) · Śloka 354

तदेवोल्लुप्तपिष्टत्वादुल्लुप्तमिति पाचकाः ||३५४||

Adhikarana 255 (355) · Śloka 355

परिशुष्कगुणैर्युक्तं वह्नौ पक्वमतो लघु |३५५|

Adhikarana 256 (356) · Śloka 356

तदेव शूलिकाप्रोतमङ्गारपरिपाचितम् ||३५५|| ज्ञेयं गुरुतरं किञ्चित् प्रदिग्धं गुरुपाकतः |३५६|

Adhikarana 257 (356-358) · Śloka 358

उल्लुप्तं भर्जितं पिष्टं प्रतप्तं कन्दुपाचितम् ||३५६|| परिशुष्कं प्रदिग्धं च शूल्यं यच्चान्यदीदृशम् | मांसं यत्तैलसिद्धं तद्वीर्योष्णं पित्तकृद्गुरु ||३५७|| लघ्वग्निदीपनं हृद्यं रुच्यं दृष्टिप्रसादनम् | अनुष्णवीर्यं पित्तघ्नं मनोज्ञं घृतसाधितम् ||३५८||

Adhikarana 258 (359-360) · Śloka 361

प्रीणनः प्राणजननः श्वासकासक्षयापहः | वातपित्तश्रमहरो हृद्यो मांसरसः स्मृतः ||३५९|| स्मृत्योजःस्वरहीनानां ज्वरक्षीणक्षतोरसाम् | भग्नविश्लिष्टसन्धीनां कृशानामल्परेतसाम् ||३६०|| आप्यायनः संहननः शुक्रदो बलवर्धनः |३६१|

Adhikarana 259 (361) · Śloka 361

स दाडिमयुतो वृष्यः संस्कृतो दोषनाशनः ||३६१||

Adhikarana 260 (362) · Śloka 362

प्रीणनः सर्वभूतानां विशेषान्मुखशोषिणाम् | क्षुत्तृष्णापहरः श्रेष्ठः सौरावः स्वादुशीतलः ||३६२||

Adhikarana 260 (363) · Śloka 363

यन्मांसमुद्धृतरसं न तत् पुष्टिबलावहम् | विष्टम्भि दुर्जरं रूक्षं विरसं मारुतावहम् ||३६३||

Adhikarana 262 (364) · Śloka 364

दीप्ताग्नीनां सदा पथ्यः खानिष्कस्तु परं गुरुः |३६४|

Adhikarana 263 (364-365) · Śloka 366

मांसं निरस्थि सुस्विन्नं पुनर्दृषदि पेषितम् ||३६४|| पिप्पलीशुण्ठिमरिचगुडसर्पिःसमन्वितम् | ऐकध्यं पाचयेत् सम्यग्वेसवार इति स्मृतः ||३६५|| वेसवारो गुरुः स्निग्धो बल्यो वातरुजापहः |३६६|

Adhikarana 264 (366) · Śloka 367

कफघ्नो दीपनो हृद्यः शुद्धानां व्रणिनामपि ||३६६|| ज्ञेयः पथ्यतमश्चैव मुद्गयूषः कृताकृतः |३६७|

Adhikarana 265 (367) · Śloka 368

स तु दाडिममृद्वीकायुक्तः स्याद्रागषाडवः ||३६७|| रुचिष्यो लघुपाकश्च दोषाणां चाविरोधकृत् |३६८|

Adhikarana 266 (368) · Śloka 369

मसूरमुद्गगोधूमकुलत्थलवणैः कृतः ||३६८|| कफपित्ताविरोधी स्याद्वातव्याधौ च शस्यते |३६९|

Adhikarana 267 (369) · Śloka 370

मृद्वीकादाडिमैर्युक्तः स चाप्युक्तोऽनिलार्दिते ||३६९|| रोचनो दीपनो हृद्यो लघुपाक्युपदिश्यते |३७०|

Adhikarana 268 (370) · Śloka 371

पटोलनिम्बयूषौ तु कफमेदोविशोषिणौ ||३७०|| पित्तघ्नौ दीपनौ हृद्यौ कृमिकुष्ठज्वरापहौ |३७१|

Adhikarana 269 (371-372) · Śloka 373

श्वासकासप्रतिश्यायप्रसेकारोचकज्वरान् ||३७१|| हन्ति मूलकयूषस्तु कफमेदोगलग्रहान् | कुलत्थयूषोऽनिलहा श्वासपीनसनाशनः ||३७२|| तूणीप्रतूणीकासाश्मगुल्ममेदःकफावहः |३७३|

Adhikarana 270 (373) · Śloka 374

दाडिमामलकैर्यूषो हृद्यः संशमनो लघुः ||३७३|| प्राणाग्निजननो मूर्च्छामेदोघ्नो वातपित्तजित् |३७४|

Adhikarana 271 (374) · Śloka 374

मुद्गामलकयूषस्तु ग्राही पित्तकफे हितः ||३७४||

Adhikarana 272 (375) · Śloka 375

यवकोलकुलत्थानां यूषः कण्ठ्योऽनिलापहः |३७५|

Adhikarana 273 (375) · Śloka 375

सर्वधान्यकृतस्तद्वद्बृंहणः प्राणवर्धनः ||३७५||

Adhikarana 274 (376) · Śloka 376

खडकाम्बलिकौ हृद्यौ तथा वातकफे हितौ |३७६|

Adhikarana 275 (376-377) · Śloka 377

बल्यः कफानिलौ हन्ति दाडिमाम्लोऽग्निदीपनः ||३७६|| दध्यम्लः कफकृद्बल्यः स्निग्धो वातहरो गुरुः | तक्राम्लः पित्तकृत् प्रोक्तो विषरक्तप्रदूषणः ||३७७||

Adhikarana 276 (378) · Śloka 378

खडाः खडयवाग्वश्च षा(खा)डवाः पानकानि च | एवमादीनि चान्यानि क्रियन्ते वैद्यवाक्यतः ||३७८||

Adhikarana 277 (379) · Śloka 379

अस्नेहलवणं सर्वमकृतं कटुकैर्विना | विज्ञेयं लवणस्नेहकटुकैः संयुतं कृतम् ||३७९||

Adhikarana 278 (380) · Śloka 380

अथ गोरसधान्याम्लफलाम्लैरम्लितं च यत् | यथोत्तरं लघु हितं संस्कृतासंस्कृतं रसम् ||३८०||

Adhikarana 279 (381) · Śloka 381

दधिमस्त्वम्लसिद्धस्तु यूषः काम्बलिकः स्मृतः |३८१|

Adhikarana 280 (381) · Śloka 382

तिलपिण्याकविकृतिः शुष्कशाकं विरूढकम् ||३८१|| सिण्डाकी च गुरूणि स्युः कफपित्तकराणि च |३८२|

Adhikarana 281 (382) · Śloka 382

तद्वच्च वटकान्याहुर्विदाहीनि गुरूणि च ||३८२||

Adhikarana 282 (383) · Śloka 383

लघवो बृंहणा वृष्या हृद्या रोचनदीपनाः | तृष्णामूर्च्छाभ्रमच्छर्दिश्रमघ्ना रागषाडवाः ||३८३||

Adhikarana 282 (384) · Śloka 384

रसाला बृंहणी बल्या स्निग्धा वृष्या च रोचनी |३८४|

Adhikarana 283 (384) · Śloka 384

स्नेहनं गुडसंयुक्तं हृद्यं दध्यनिलापहम् ||३८४||

Adhikarana 284 (385-387) · Śloka 388

सक्तवः सर्पिषाऽभ्यक्ताः शीतवारिपरिप्लुताः | नातिद्रवा नातिसान्द्रा मन्थ इत्युपदिश्यते ||३८५|| मन्थः सद्योबलकरः पिपासाश्रमनाशनः | साम्लस्नेहगुडो मूत्रकृच्छ्रोदावर्तनाशनः ||३८६|| शर्करेक्षुरसद्राक्षायुक्तः पित्तविकारनुत् | द्राक्षामधूदकयुतः कफरोगनिबर्हणः ||३८७|| वर्गत्रयेणोपहितो मलदोषानुलोमनः |३८८|

Adhikarana 285 (388-391) · Śloka 391

गौडमम्लमनम्लं वा पानकं गुरु मूत्रलम् ||३८८|| तदेव खण्डमृद्वीकाशर्करासहितं पुनः | साम्लं सतीक्ष्णं सहिमं पानकं स्यान्निरत्ययम् ||३८९|| मार्द्वीकं तु श्रमहरं मूर्च्छादाहतृषापहम् | परूषकाणां कोलानां हृद्यं विष्टम्भि पानकम् ||३९०|| द्रव्यसंयोगसंस्कारं ज्ञात्वा मात्रां च सर्वतः | पानकानां यथायोगं गुरुलाघवमादिशेत् ||३९१|| इति कृतान्नवर्गः |

Adhikarana 286 (392) · Śloka 392

अथ भक्ष्यवर्गः | वक्ष्याम्यतः परं भक्ष्यान् रसवीर्यविपाकतः |३९२|

Adhikarana 287 (392) · Śloka 393

भक्ष्याः क्षीरकृता बल्या वृष्या हृद्याः सुगन्धिनः ||३९२|| अदाहिनः पुष्टिकरा दीपनाः पित्तनाशनाः |३९३|

Adhikarana 288 (393) · Śloka 394

तेषां प्राणकरा हृद्या घृतपूराः कफावहाः ||३९३|| वातपित्तहरा वृष्या गुरवो रक्तमांसलाः |३९४|

Adhikarana 289 (394) · Śloka 395

बृंहणा गौडिका भक्ष्या गुरवोऽनिलनाशनाः ||३९४|| अदाहिनः पित्तहराः शुक्रलाः कफवर्धनाः |३९५|

Adhikarana 290 (395) · Śloka 396

मधुशीर्षकसंयावाः पूपा ये ते विशेषतः ||३९५|| गुरवो बृंहणाश्चैव मोदकास्तु सुदुर्जराः |३९६|

Adhikarana 291 (396) · Śloka 397

रोचनो दीपनः स्वर्यः पित्तघ्नः पवनापहः ||३९६|| गुरुर्मृष्टतरमश्चैव सट्टकः प्राणवर्धनः |३९७|

Adhikarana 292 (397) · Śloka 398

हृद्यः सुगन्धिर्मधुरः स्निग्धः कफकरो गुरुः ||३९७|| वातापहस्तृप्तिकरो बल्यो विष्यन्द उच्यते |३९८|

Adhikarana 293 (398) · Śloka 399

बृंहणा वातपित्तघ्ना भक्ष्या बल्यास्तु सामिताः ||३९८|| हृद्याः पथ्यतमास्तेषां लघवः फेनकादयः |३९९|

Adhikarana 294 (399) · Śloka 400

मुद्गादिवेसवाराणां पूर्णा विष्टम्भिनो मताः ||३९९|| वेसवारैः सपिशितैः सम्पूर्णा गुरुबृंहणाः |४००|

Adhikarana 295 (400) · Śloka 400

पाललाः श्लेष्मजननाः, शष्कुल्यः कफपित्तलाः ||४००||

Adhikarana 296 (401) · Śloka 401

वीर्योष्णाः पैष्टिका भक्ष्याः कफपित्तप्रकोपणाः | विदाहिनो नातिबला गुरवश्च विशेषतः ||४०१||

Adhikarana 297 (402) · Śloka 403

वैदला लघवो भक्ष्याः कषायाः सृष्टमारुताः | विष्टम्भिनः पित्तसमाः श्लेष्मघ्ना भिन्नवर्चसः ||४०२|| बल्या वृष्यास्तु गुरवो विज्ञेया माषसाधिताः |४०३|

Adhikarana 298 (403) · Śloka 403

कूर्चिकाविकृता भक्ष्या गुरवो नातिपित्तलाः ||४०३||

Adhikarana 299 (404) · Śloka 404

विरूढककृता भक्ष्या गुरवोऽनिलपित्तलाः | विदाहोत्क्लेशजनना रूक्षा दृष्टिप्रदूषणाः ||४०४||

Adhikarana 300 (405-406) · Śloka 406

हृद्याः सुगन्धिनो भक्ष्या लघवो घृतपाचिताः | वातपित्तहरा बल्या वर्णदृष्टिप्रसादनाः ||४०५|| विदाहिनस्तैलकृता गुरवः कटुपाकिनः | उष्णा मारुतदृष्टिघ्नाः पित्तलास्त्वक्प्रदूषणाः ||४०६||

Adhikarana 301 (407) · Śloka 407

फलमांसेक्षुविकृतितिलमाषोपसंस्कृताः | भक्ष्या बल्याश्च गुरवो बृंहणा हृदयप्रियाः ||४०७||

Adhikarana 302 (408) · Śloka 408

कपालाङ्गारपक्वास्तु लघवो वातकोपनाः | सुपक्वास्तनवश्चैव भूयिष्ठं लघवो मताः ||४०८||

Adhikarana 303 (409) · Śloka 409

सकिलाटादयो भक्ष्या गुरवः कफवर्धनाः |४०९|

Adhikarana 304 (409) · Śloka 409

कुल्माषा वातला रूक्षा गुरवो भिन्नवर्चसः ||४०९||

Adhikarana 305 (410) · Śloka 410

उदावर्तहरो वाट्यः कासपीनसमेहनुत् |४१०|

Adhikarana 306 (410) · Śloka 410

धानोलुम्बास्तु लघवः कफमेदोविशोषणाः ||४१०||

Adhikarana 307 (411-412) · Śloka 412

शक्तवो बृंहणा वृष्यास्तृष्णापित्तकफापहाः | पीताः सद्योबलकरा भेदिनः पवनापहाः ||४११|| गुर्वी पिण्डी खराऽत्यर्थं लघ्वी सैव विपर्ययात् | शक्तूनामाशु जीर्येत मृदुत्वादवलेहिका ||४१२||

Adhikarana 308 (413) · Śloka 413

लाजाश्छर्द्यतिसारघ्ना दीपनाः कफनाशनाः | बल्याः कषायमधुरा लघवस्तृण्मलापहाः ||४१३||

Adhikarana 309 (414) · Śloka 414

तृट्छर्दिदाहघर्मार्तिनुदस्तत्सक्तवो मताः | रक्तपित्तहराश्चैव दाहज्वरविनाशनाः ||४१४||

Adhikarana 310 (415) · Śloka 415

पृथुका गुरवः स्निग्धा बृंहणाः कफवर्धनाः | बल्याः सक्षीरभावात्तु वातघ्ना भिन्नवर्चसः ||४१५||

Adhikarana 311 (416) · Śloka 416

सन्धानकृत्पिष्टमामं तण्डुलं कृमिमेहनुत् |४१६|

Adhikarana 312 (416) · Śloka 417

सुदुर्जरः स्वादुरसो बृंहणस्तण्डुलो नवः ||४१६|| सन्धानकृन्मेहहरः पुराणस्तण्डुलः स्मृतः |४१७|

Adhikarana 313 (417-418) · Śloka 418

द्रव्यसंयोगसंस्कारविकारान् समवेक्ष्य च ||४१७|| यथाकारणमासाद्य भोक्तॄणां छन्दतोऽपि वा | अनेकद्रव्ययोनित्वाच्छास्त्रतस्तान् विनिर्दिशेत् ||४१८|| इति भक्ष्यवर्गः |

Adhikarana 314 (419) · Śloka 419

अतः सर्वानुपानान्युपदेक्ष्यामः | - अम्लेन केचिद्विहता मनुष्या माधुर्ययोगे प्रणयीभवन्ति | तथाम्लयोगे मधुरेण तृप्तास्तेषां यथेष्टं प्रवदन्ति पथ्यम् ||४१९||

Adhikarana 315 (420-421) · Śloka 422

शीतोष्णतोयासवमद्ययूषफलाम्लधान्याम्लपयोरसानाम् | यस्यानुपानं तु हितं भवेद्यत्तस्मै प्रदेयं त्विह मात्रया तत् ||४२०|| व्याधिं च कालं च विभाव्य धीरैर्द्रव्याणि भोज्यानि च तानि तानि | सर्वानुपानेषु वरं वदन्ति मैध्यं यदम्भः शुचिभाजनस्थम् ||४२१|| लोकस्य जन्मप्रभृति प्रशस्तं तोयात्मकाः सर्वरसाश्च दृष्टाः | सङ्क्षेप एषोऽभिहितोऽनुपाने... |४२२|

Adhikarana 316 (422-431) · Śloka 431

... ष्वतः परं विस्तरतोऽभिधास्ये ||४२२|| उष्णोदकानुपानं तु स्नेहानामथ शस्यते | ऋते भल्लातकस्नेहात् स्नेहात्तौवरकात्तथा ||४२३|| अनुपानं वदन्त्येके तैले यूषाम्लकाञ्जिकम् | शीतोदकं माक्षिकस्य पिष्टान्नस्य च सर्वशः ||४२४|| दधिपायसमद्यार्तिविषजुष्टे तथैव च | केचित् पिष्टमयस्याहुरनुपानं सुखोदकम् ||४२५|| पयो मांसरसो वाऽपि शालिमुद्गादिभोजिनाम् | युद्धाध्वातपसन्तापविषमद्यरुजासु च ||४२६|| माषादेरनुपानं तु धान्याम्लं दधिमस्तु वा | मद्यं मद्योचितानां तु सर्वमांसेषु पूजितम् ||४२७|| अमद्यपानामुदकं फलाम्लं वा प्रशस्यते | क्षीरं घर्माध्वभाष्यस्त्रीक्लान्तानाममृतोपमम् ||४२८|| सुरा कृशानां स्थूलानामनुपानं मधूदकम् | निरामयानां चित्रं तु भुक्तमध्ये प्रकीर्तितम् ||४२९|| स्निग्धोष्णं मारुते पथ्यं, कफे रूक्षोष्णमिष्यते | अनुपानं हितं चापि पित्ते मधुरशीतलम् ||४३०|| हितं शोणितपित्तिभ्यः क्षीरमिक्षुरसस्तथा | अर्कशेलुशिरीषाणामासवास्तु विषार्तिषु ||४३१||

Adhikarana 317 (432-433) · Śloka 433

अतः परं तु वर्गाणामनुपानं पृथक् पृथक् | प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वेण सर्वेषामेव मे शृणु ||४३२|| तत्र पूर्वशस्यजातानां बदराम्लं, वैदलानां धान्याम्लं, जङ्घालानां धन्वजानां च पिप्पल्यासवः, विष्किराणां कोलबदरासवः, प्रतुदानां क्षीरवृक्षासवः, गुहाशयानां खर्जूरनालिकेरासवः, प्रसहानामश्वगन्धासवः, पर्णमृगाणां कृष्णगन्धासवः, बिलेशयानां फलासवः , एकशफानां त्रिफलासवः, अनेकशफानां खदिरासवः, कूलचराणां शृङ्गाटककशेरुकासवः, कोशवासिनां पादिनां च स एव, प्लवानामिक्षुरसासवः, नादेयानां मत्स्यानां मृणालासवः, सामुद्राणां मातुलुङ्गासवः, अम्लानां फलानां पद्मोत्पलकन्दासवः, कषायाणां दाडिमवेत्रासवः, मधुराणां त्रिकटुकयुक्तः खण्डासवः, तालफलादीनां धान्याम्लं, कटुकानां दूर्वानलवेत्रासवः, पिप्पल्यादीनां श्वदंष्ट्रावसुकासवः, कूष्माण्डादीनां दार्वीकरीरासवः, चुच्चुप्रभृतीनां लोध्रासवः, जीवन्त्यादीनां त्रिफलासवः, कुसुम्भशाकस्य स एव, मण्डूकपर्ण्यादीनां महापञ्चमूलासवः, तालमस्तकादीनामम्लफलासवः, सैन्धवादीनां सुरासव आरनालं च, तोयं वा सर्वत्रेति ||४३३||

Adhikarana 318 (434) · Śloka 434

भवन्ति चात्र- सर्वेषामनुपानानां माहेन्द्रं तोयमुत्तमम् |४३४|

Adhikarana 319 (434) · Śloka 434

सात्म्यं वा यस्य यत्तोयं तत्तस्मै हितमुच्यते ||४३४||

Adhikarana 320 (435) · Śloka 435

उष्णं वाते कफे तोयं पित्ते रक्ते च शीतलम् |४३५|

Adhikarana 321 (435-437) · Śloka 438

दोषवद्गुरु वा भुक्तमतिमात्रमथापि वा ||४३५|| यथोक्तेनानुपानेन सुखमन्नं प्रजीर्यति | रोचनं बृंहणं वृष्यं दोषसङ्घातभेदनम् ||४३६|| तर्पणं मार्दवकरं श्रमक्लमहरं सुखम् | दीपनं दोषशमनं पिपासाच्छेदनं परम् ||४३७|| बल्यं वर्णकरं सम्यगनुपानं सदोच्यते |४३८|

Adhikarana 322 (438) · Śloka 439

तदादौ कर्शयेत्पीतं स्थापयेन्मध्यसेवितम् ||४३८|| पश्चात्पीतं बृंहयति तस्माद्वीक्ष्य प्रयोजयेत् |४३९|

Adhikarana 323 (439) · Śloka 440

स्थिरतां गतमल्किन्नमन्नमद्रवपायिनाम् ||४३९|| भवत्याबाधजननमनुपानमतः पिबेत् |४४०|

Adhikarana 324 (440) · Śloka 441

न पिबेच्छ्वासकासार्तो रोगे चाप्यूर्ध्वजत्रुगे ||४४०|| क्षतोरस्कः प्रसेकी च यस्य चोपहतः स्वरः |४४१|

Adhikarana 325 (441-442) · Śloka 442

पीत्वाऽध्वभाष्याध्ययनगेयस्वप्नान्न शीलयेत् ||४४१|| प्रदूष्यामाशयं तद्धि तस्य कण्ठोरसि स्थितम् | स्यन्दाग्निसादच्छर्द्यादीनामयाञ्जनयेद्बहून् ||४४२||

Adhikarana 326 (443) · Śloka 443

गुरुलाघवचिन्तेयं स्वभावं नातिवर्तते | तथा संस्कारमात्रान्नकालांश्चाप्युत्तरोत्तरम् ||४४३||

Adhikarana 327 (444) · Śloka 444

मन्दकर्मानलारोग्याः सुकुमाराः सुखोचिताः | जन्तवो ये तु तेषां हि चिन्तेयं परिकीर्त्यते ||४४४||

Adhikarana 328 (445) · Śloka 445

बलिनः खरभक्ष्या ये ये च दीप्ताग्नयो नराः | कर्मनित्याश्च ये तेषां नावश्यं परिकीर्त्यते ||४४५|| इत्यनुपानवर्गः |

Adhikarana 329 (446) · Śloka 446

अथाहारविधिं वत्स! विस्तरेणाखिलं शृणु |४४६|

Adhikarana 330 (446) · Śloka 446

आप्तास्थितमसङ्कीर्णं शुचि कार्यं महानसम् ||४४६||

Adhikarana 331 (447) · Śloka 447

तत्राप्तैर्गुणसम्पन्नं भक्ष्यमन्नं सुसंस्कृतम् | शुचौ देशे सुसङ्गुप्तं समुपस्थापयेद्भिषक् ||४४७||

Adhikarana 332 (448) · Śloka 448

विषघ्नैरगदैः स्पृष्टं प्रोक्षितं व्यजनोदकैः | सिद्धैर्मन्त्रैर्हतविषं सिद्धमन्नं निवेदयेत् ||४४८||

Adhikarana 333 (449-457) · Śloka 457

वक्ष्याम्यतः परं कृत्स्नामाहारस्योपकल्पनाम् | घृतं कार्ष्णायसे देयं, पेया देया तु राजते ||४४९|| फलानि सर्वभक्ष्यांश्च प्रदद्याद्वै दलेषु तु | परिशुष्कप्रदिग्धानि सौवर्णेषु प्रकल्पयेत् ||४५०|| प्रद्रवाणि रसांश्चैवं राजतेषूपहारयेत् | कट्वराणि खडांश्चैव सर्वाञ्छैलेषु दापयेत् ||४५१|| दद्यात्ताम्रमये पात्रे सुशीतं सुशृतं पयः | पानीयं, पानकं मद्यं मृन्मयेषु प्रदापयेत् ||४५२|| काचस्फटिकपात्रेषु शीतलेषु शुभेषु च | दद्याद्वैदूर्यचित्रेषु रागषाडवसट्टकान् ||४५३|| पुरस्ताद्विमले पात्रे सुविस्तीर्णे मनोरमे | सूदः सूपौदनं दद्यात् प्रदेहांश्च सुसंस्कृतान् ||४५४|| फलानि सर्वभक्ष्यांश्च परिशुष्काणि यानि च | तानि दक्षिणपार्श्वे तु भुञ्जानस्योपकल्पयेत् ||४५५|| प्रद्रवाणि रसांश्चैव पानीयं पानकं पयः | खडान् यूषांश्च पेयांश्च सव्ये पार्श्वे प्रदापयेत् ||४५६|| सर्वान् गुडविकारांश्च रागषाडवसट्टकान् | पुरस्तात् स्थापयेत् प्राज्ञो द्वयोरपि च मध्यतः ||४५७||

Adhikarana 334 (458) · Śloka 459

एवं विज्ञाय मतिमान् भोजनस्योपकल्पनाम् | भोक्तारं विजने रम्ये निःसम्पाते शुभे शुचौ ||४५८|| सुगन्धपुष्परचिते समे देशे च भोजयेत् |४५९|

Adhikarana 335 (459) · Śloka 460

विशिष्टमिष्टसंस्कारैः पथ्यैरिष्टै रसादिभिः ||४५९|| मनोज्ञं शुचि नात्युष्णं प्रत्यग्रमशनं हितम् |४६०|

Adhikarana 336 (460-464) · Śloka 464

पूर्वं मधुरमश्नीयान्मध्येऽम्ललवणौ रसौ ||४६०|| पश्चाच्छेषान् रसान् वैद्यो भोजनेष्ववचारयेत् | आदौ फलानि भुञ्जीत दाडिमादीनि बुद्धिमान् ||४६१|| ततः पेयांस्ततो भोज्यान् भक्ष्यांश्चित्रांस्ततः परम् | घनं पूर्वं समश्नीयात्, केचिदाहुर्विपर्ययम् ||४६२|| आदावन्ते च मध्ये च भोजनस्य तु शस्यते | निरत्ययं दोषहरं फलेष्वामलकं नृणाम् ||४६३|| मृणालबिसशालूककन्देक्षुप्रभृतीनि च | पूर्वं योज्यानि भिषजा न तु भुक्ते कदाचन ||४६४||

Adhikarana 337 (465) · Śloka 466

सुखमुच्चैः समासीनः समदेहोऽन्नतत्परः | काले सात्म्यं लघु स्निग्धमुष्णं क्षिप्रं द्रवोत्तरम् ||४६५|| बुभुक्षितोऽन्नमश्नीयान्मात्रावद्विदितागमः |४६६|

Adhikarana 338 (466-467) · Śloka 468

काले प्रीणयते भुक्तं सात्म्यमन्नं न बाधते ||४६६|| लघु शीघ्रं व्रजेत् पाकं स्निग्धोष्णं बलवह्निदम् | क्षिप्रं भुक्तं समं पाकं यात्यदोषं द्रवोत्तरम् ||४६७|| सुखं जीर्यति मात्रावद्धातुसाम्यं करोति च |४६८|

Adhikarana 339 (468-470) · Śloka 471

अतीवायतयामास्तु क्षपा येष्वृतुषु स्मृताः ||४६८|| तेषु तत्प्रत्यनीकाढ्यं भुञ्जीत प्रातरेव तु | येषु चापि भवेयुश्च दिवसा भृशमायताः ||४६९|| तेषु तत्कालविहितमपराह्णे प्रशस्यते | रजन्यो दिवसाश्चैव येषु चापि समाः स्मृताः ||४७०|| कृत्वा सममहोरात्रं तेषु भुञ्जीत भोजनम् |४७१|

Adhikarana 340 (471-474) · Śloka 474

नाप्राप्तातीतकालं वा हीनाधिकमथापि वा ||४७१|| अप्राप्तकालं भुञ्जानः शरीरे ह्यलघौ नरः | तांस्तान् व्याधीनवाप्नोति मरणं वा नियच्छति ||४७२|| अतीतकालं भुञ्जानो वायुनोपहतेऽनले | कृच्छ्राद्विपच्यते भुक्तं द्वितीयं च न काङ्क्षति ||४७३|| हीनमात्रमसन्तोषं करोति च बलक्षयम् | आलस्यगौरवाटोपसादांश्च कुरुतेऽधिकम् ||४७४||

Adhikarana 341 (475) · Śloka 476

तस्मात् सुसंस्कृतं युक्त्या दोषैरेतैर्विवर्जितम् | यथोक्तगुणसम्पन्नमुपसेवेत भोजनम् ||४७५|| विभज्य दोषकालादीन् कालयोरुभयोरपि |४७६|

Adhikarana 342 (476-477) · Śloka 478

अचोक्षं दुष्टमुत्सृष्टं पाषाणतृणलोष्टवत् ||४७६|| द्विष्टं व्युषितमस्वादु पूति चान्नं विवर्जयेत् | चिरसिद्धं स्थिरं शीतमन्नमुष्णीकृतं पुनः ||४७७|| अशान्तमुपदग्धं च तथा स्वादु न लक्ष्यते |४७८|

Adhikarana 343 (478) · Śloka 478

यद्यत् स्वादुतरं तत्तद्विदध्यादुत्तरोत्तरम् ||४७८||

Adhikarana 344 (479-480) · Śloka 480

प्रक्षालयेदद्भिरास्यं भुञ्जानस्य मुहुर्मुहुः | विशुद्धे रसने तस्य रोचतेऽन्नमपूर्ववत् ||४७९|| स्वादुना तस्य रसनं प्रथमेनातितर्पितम् | न तथा स्वादयेदन्यत्तस्मात् प्रक्षाल्यमन्तरा ||४८०||

Adhikarana 345 (481) · Śloka 481

सौमनस्यं बलं पुष्टिमुत्साहं हर्षणं सुखम् | स्वादु सञ्जनयत्यन्नमस्वादु च विपर्ययम् ||४८१||

Adhikarana 346 (482) · Śloka 482

भुक्त्वाऽपि यत् प्रार्थयते भूयस्तत् स्वादु भोजनम् |४८२|

Adhikarana 347 (482) · Śloka 482

अशितश्चोदकं युक्त्या भुञ्जानश्चान्तरा पिबेत् ||४८२||

Adhikarana 348 (483) · Śloka 483

दन्तान्तरगतं चान्नं शोधनेनाहरेच्छनैः | कुर्यादनिर्हृतं तद्धि मुखस्यानिष्टगन्धताम् ||४८३||

Adhikarana 349 (484) · Śloka 484

जीर्णेऽन्ने वर्धते वायुर्विदग्धे पित्तमेव तु | भुक्तमात्रे कफश्चापि,... |४८४|

Adhikarana 350 (484-486) · Śloka 486

... तस्माद्भुक्तेरितं कफम् ||४८४|| धूमेनापोह्य हृद्यैर्वा कषायकटुतिक्तकैः | पूगकङ्कोलकर्पूरलवङ्गसुमनःफलैः ||४८५|| फलैः कटुकषायैर्वा मुखवैशद्यकारकैः | ताम्बूलपत्रसहितैः सुगन्धैर्वा विचक्षणः ||४८६||

Adhikarana 351 (487) · Śloka 487

भुक्त्वा राजवदासीत यावदन्नक्लमो गतः | ततः पादशतं गत्वा वामपार्श्वेन संविशेत् ||४८७||

Adhikarana 352 (488) · Śloka 488

शब्दान्रूपान्रसान् गन्धान् स्पर्शांश्च मनसः प्रियान् | भुक्तवानुपसेवेत तेनान्नं साधु तिष्ठति ||४८८||

Adhikarana 353 (489) · Śloka 489

शब्दरूपरसा गन्धाः स्पर्शाश्चापि जुगुप्सिताः | अशुच्यन्नं तथा भुक्तमतिहास्यं च वामयेत् ||४८९||

Adhikarana 354 (490-491) · Śloka 491

शयनं चासनं वाऽपि नेच्छेद्वाऽपि द्रवोत्तरम् | नाग्न्यातपौ न प्लवनं न यानं नापि वाहनम् ||४९०|| न चैकरससेवायां प्रसज्येत कदाचन | शाकावरान्नभूयिष्ठमम्लं च न समाचरेत् ||४९१||

Adhikarana 355 (492) · Śloka 492

एकैकशः समस्तान् वा नाध्यश्नीयाद्रसान् सदा |४९२|

Adhikarana 356 (492) · Śloka 493

प्राग्भुक्ते त्वविविक्तेऽग्नौ द्विरन्नं न समाचरेत् ||४९२|| पूर्वभुक्ते विदग्धेऽन्ने भुञ्जानो हन्ति पावकम् |४९३|

Adhikarana 357 (493) · Śloka 493

मात्रागुरुं परिहरेदाहारं द्रव्यतश्च यः ||४९३||

Adhikarana 358 (494) · Śloka 494

पिष्टान्नं नैव भुञ्जीत मात्रया वा बुभुक्षितः | द्विगुणं च पिबेत्तोयं सुखं सम्यक् प्रजीर्यति |४९४|

Adhikarana 359 (494) · Śloka 494

पेयलेह्याद्यभक्ष्याणां गुरु विद्याद्यथोत्तरम् ||४९४||

Adhikarana 360 (495) · Śloka 495

गुरूणामर्धसौहित्यं लघूनां तृप्तिरिष्यते | द्रवोत्तरो द्रवश्चापि न मात्रागुरुरिष्यते ||४९५||

Adhikarana 361 (496) · Śloka 496

द्रवाढ्यमपि शुष्कं तु सम्यगेवोपपद्यते |४९६|

Adhikarana 362 (496) · Śloka 497

विशुष्कमन्नमभ्यस्तं न पाकं साधु गच्छति ||४९६|| पिण्डीकृतमसङ्क्लिन्नं विदाहमुपगच्छति |४९७|

Adhikarana 363 (497) · Śloka 498

स्रोतस्यन्नवहे पित्तं पक्तौ वा यस्य तिष्ठति ||४९७|| विदाहि भुक्तमन्यद्वा तस्याप्यन्नं विदह्यते |४९८|

Adhikarana 364 (498) · Śloka 498

शुष्कं विरुद्धं विष्टम्भि वह्निव्यापदमावहेत् ||४९८||

Adhikarana 365 (499) · Śloka 499

आमं विदग्धं विष्टब्धं कफपित्तानिलैस्त्रिभिः | अजीर्णं केचिदिच्छन्ति चतुर्थं रसशेषतः ||४९९||

Adhikarana 366 (500-501) · Śloka 501

अत्यम्बुपानाद्विषमाशनाद्वा सन्धारणात् स्वप्नविपर्ययाच्च | कालेऽपि सात्म्यं लघु चापि भुक्तमन्नं न पाकं भजते नरस्य ||५००|| ईर्ष्याभयक्रोधपरिक्षतेन लुब्धेन शुग्दैन्यनिपीडितेन | प्रद्वेषयुक्तेन च सेव्यमानमन्नं न सम्यक् परिणाममेति ||५०१||

Adhikarana 367 (502-503) · Śloka 503

माधुर्यमन्नं गतमामसञ्ज्ञं विदग्धसञ्ज्ञं गतमम्लभावम् | किञ्चिद्विपक्वं, भृशतोदशूलं विष्टब्धमानद्धविरुद्धवातम् ||५०२|| उद्गारशुद्धावपि भक्तकाङ्क्षा न जायते हृद्गुरुता च यस्य | रसावशेषेण तु सप्रसेकं चतुर्थमेतत् प्रवदन्त्यजीर्णम् ||५०३||

Adhikarana 368 (504) · Śloka 504

मूर्च्छा प्रलापो वमथुः प्रसेकः सदनं भ्रमः | उपद्रवा भवन्त्येते मरणं चाप्यजीर्णतः ||५०४||

Adhikarana 369 (505-507) · Śloka 507

तत्रामे लङ्घनं कार्यं, विदग्धे वमनं हितम् | विष्टब्धे स्वेदनं पथ्यं, रसशेषे शयीत च ||५०५|| वामयेदाशु तं तस्मादुष्णेन लवणाम्बुना | कार्यं वाऽनशनं तावद्यावन्न प्रकृतिं भजेत् ||५०६|| लघुकायमतश्चैनं लङ्घनैः समुपाचरेत् | यावन्न प्रकृतिस्थः स्याद्दोषतः प्राणतस्तथा ||५०७||

Adhikarana 370 (508-509) · Śloka 509

हिताहितोपसंयुक्तमन्नं समशनं स्मृतम् | बहु स्तोकमकाले वा तज्ज्ञेयं विषमाशनम् ||५०८|| अजीर्णे भुज्यते यत्तु तदध्यशनमुच्यते | त्रयमेतन्निहन्त्याशु बहून्व्याधीन्करोति वा ||५०९||

Adhikarana 371 (510) · Śloka 510

अन्नं विदग्धं हि नरस्य शीघ्रं शीताम्बुना वै परिपाकमेति | तद्ध्यस्य शैत्येन निहन्ति पित्तमाक्लेदिभावाच्च नयत्यधस्तात् ||५१०||

Adhikarana 372 (511) · Śloka 511

विदह्यते यस्य तु भुक्तमात्रे दह्येत हृत्कोष्ठगलं च यस्य | द्राक्षाभयां माक्षिकसम्प्रयुक्तां लीढ्वाऽभयां वा स सुखं लभेत ||५११||

Adhikarana 373 (512) · Śloka 512

भवेदजीर्णं प्रति यस्य शङ्का स्निग्धस्य जन्तोर्बलिनोऽन्नकाले | प्रातः सशुण्ठीमभयामशङ्को भुञ्जीत सम्प्राश्य हितं हितार्थी ||५१२||

Adhikarana 374 (513) · Śloka 513

स्वल्पं यदा दोषविबद्धमामं लीनं न तेजःपथमावृणोति | भवत्यजीर्णेऽपि तदा बुभुक्षा या मन्दबुद्धिं विषवन्निहन्ति ||५१३||

Adhikarana 375 (514-524) · Śloka 525

अत उर्ध्वं प्रवक्ष्यामि गुणानां कर्मविस्तरम् | कर्मभिस्त्वनुमीयन्ते नानाद्रव्याश्रया गुणाः ||५१४|| ह्लादनः स्तम्भनः शीतो मूर्च्छातृट्स्वेददाहजित् | उष्णस्तद्विपरीतः स्यात्पाचनश्च विशेषतः ||५१५|| स्नेहमार्दवकृत् स्निग्धो बलवर्णकरस्तथा | रूक्षस्तद्विपरीतः स्याद्विशेषात् स्तम्भनः खरः ||५१६|| पिच्छिलो जीवनो बल्यः सन्धानः श्लेष्मलो गुरुः | विशदो विपरीतोऽस्मात् क्लेदाचूषणरोपणः ||५१७|| दाहपाककरस्तीक्ष्णः स्रावणो, मृदुरन्यथा | सादोपलेपबलकृद्गुरुस्तर्पणबृंहणः ||५१८|| लघुस्तद्विपरीतः स्याल्लेखनो रोपणस्तथा | दशाद्याः कर्मतः प्रोक्तास्तेषां कर्मविशेषणैः ||५१९|| दशैवान्यान् प्रवक्ष्यामि द्रवादींस्तान्निबोध मे | द्रवः प्रक्लेदनः, सान्द्रः स्थूलः स्याद्बन्धकारकः ||५२०|| श्लक्ष्णः पिच्छिलवज्ज्ञेयः कर्कशो विशदो यथा | सुखानुबन्धी सूक्ष्मश्च सुगन्धो रोचनो मृदुः ||५२१|| दुर्गन्धो विपरीतोऽस्माद्धृल्लासारुचिकारकः | सरोऽनुलोमनः प्रोक्तो, मन्दो यात्राकरः स्मृतः ||५२२|| व्यवायी चाखिलं देहं व्याप्य पाकाय कल्पते | विकासी विकसन्नेवं धातुबन्धान् विमोक्षयेत् ||५२३|| आशुकारी तथाऽऽशुत्वाद्धावत्यम्भसि तैलवत् | सूक्ष्मस्तु सौक्ष्म्यात् सूक्ष्मेषु स्रोतःस्वनुसरः स्मृतः ||५२४|| गुणा विंशतिरित्येवं यथावत्परिकीर्तिताः |५२५|

Adhikarana 376 (525) · Śloka 525

सम्प्रवक्ष्याम्यतश्चोर्ध्वमाहारगतिनिश्चयम् ||५२५||

Adhikarana 377 (526) · Śloka 526

पञ्चभूतात्मके देहे ह्याहारः पाञ्चभौतिकः | विपक्वः पञ्चधा सम्यग्गुणान् स्वानभिवर्धयेत् ||५२६||

Adhikarana 378 (527) · Śloka 527

अविदग्धः कफं, पित्तं विदग्धः, पवनं पुनः | सम्यग्विपक्वो निःसार आहारः परिबृंहयेत् ||५२७||

Adhikarana 379 (528) · Śloka 528

विण्मूत्रमाहारमलः सारः प्रागीरितो रसः |५२८|

Adhikarana 380 (528) · Śloka 528

स तु व्यानेन विक्षिप्तः सर्वान् धातून् प्रतर्पयेत् ||५२८||

Adhikarana 381 (529) · Śloka 529

कफः पित्तं मलः खेषु स्वेदः स्यान्नखरोम च | नेत्रविट् त्वक्षु च स्नेहो धातूनां क्रमशो मलाः ||५२९||

Adhikarana 382 (530-531) · Śloka 531

दिवा विबुद्धे हृदये जाग्रतः पुण्डरीकवत् | अन्नमक्लिन्नधातुत्वादजीर्णेऽपि हितं निशि ||५३०|| हृदि सम्मीलिते रात्रौ प्रसुप्तस्य विशेषतः | क्लिन्नविस्रस्तधातुत्वादजीर्णे न हितं दिवा ||५३१||

Adhikarana 383 (532) · Śloka 532

इमं विधिं योऽनुमतं महामुनेर्नृपर्षिमुख्यस्य पठेद्धि यत्नतः | स भूमिपालाय विधातुमौषधं महात्मनां चार्हति सूरिसत्तमः ||५३२||

Adhikarana puShpikA · Śloka 46

इति भगवता श्रीधन्वन्तरिणोपदिष्टायां तच्छिष्येण महर्षिणा सुश्रुतेन विरचितायां सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने षट्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ||४६|| इति भगवता श्रीधन्वन्तरिणोपदिष्टायां तच्छिष्येण महर्षिणा सुश्रुतेन विरचितायां सुश्रुतसंहितायां प्रथमं सूत्रस्थानं समाप्तम् |