46. annapānavidhyadhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

athātō'nnapānavidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

dhanvantarimabhivādya suśruta uvāca- prāgabhihitaḥ ‘prāṇināṁ punarmūlamāhārō balavarṇaujasāṁ ca, sa ṣaṭsu rasēṣvāyattaḥ, rasāḥ punardravyāśrayiṇaḥ,’ dravyarasaguṇavīryavipākanimittē ca kṣayavr̥ddhī dōṣāṇāṁ sāmyaṁ ca, brahmādērapi ca lōkasyāhāraḥ sthityutpattivināśahētuḥ, āhārādēvābhivr̥ddhirbalamārōgyaṁ varṇēndriyaprasādaśca, tathā hyāhāravaiṣamyādasvāsthyaṁ; tasyāśitapītalīḍhakhāditasya nānādravyātmakasyānēkavidhavikalpasyānēkavidhaprabhāvasya pr̥thak pr̥thagdravyarasaguṇavīryavipākakarmāṇīcchāmi jñātuṁ, na hyanavabuddhasvabhāvā bhiṣajaḥ svasthānuvr̥ttiṁ rōganigrahaṇaṁ ca kartuṁ samarthāḥ; āhārāyattāśca sarvaprāṇinō yasmāttasmādannapānavidhimupadiśatu mē bhagavānityuktaḥ prōvāca bhagavān dhanvantariḥ- atha khalu vatsa suśruta! yathāpraśnamucyamānamupadhārayasva- ||3||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

tatra, lōhitaśālikalamakardamakapāṇḍukasugandhakaśakunāhr̥tapuṣpāṇḍakapuṇḍarīkamahāśāliśītabhīrukarōdhrapuṣpaka- dīrghaśūkakāñcanakamahiṣamahāśūkahāyanakadūṣakamahādūṣakaprabhr̥tayaḥ śālayaḥ ||4||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

madhurā vīryataḥ śītā laghupākā balāvahāḥ | pittaghnālpānilakaphāḥ snigdhā baddhālpavarcasaḥ ||5||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 7

tēṣāṁ lōhitakaḥ śrēṣṭhō dōṣaghnaḥ śukramūtralaḥ | cakṣuṣyō varṇabalakr̥t svaryō hr̥dyastr̥ṣāpahaḥ ||6|| vraṇyō jvaraharaścaiva sarvadōṣaviṣāpahaḥ |7|

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

tasmādalpāntaraguṇāḥ kramaśaḥ śālayō'varāḥ ||7||

Adhikarana 7 (8-9) · Śloka 9

ṣaṣṭikakāṅgukamukundakapītakapramōdakakākalakāsanapuṣpakamahāṣaṣṭikacūrṇakakuravakakēdāraprabhr̥tayaḥ ṣaṣṭikāḥ ||8|| rasē pākē ca madhurāḥ śamanā vātapittayōḥ | śālīnāṁ ca guṇaistulyā br̥ṁhaṇāḥ kaphaśukralāḥ ||9||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 11

ṣaṣṭikaḥ pravarastēṣāṁ kaṣāyānurasō laghuḥ | mr̥duḥ snigdhastridōṣaghnaḥ sthairyakr̥dbalavardhanaḥ ||10|| vipākē madhurō grāhī tulyō lōhitaśālibhiḥ |11|

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

śēṣāstvalpāntarāstasmāt ṣaṣṭikāḥ kramaśō guṇaiḥ ||11||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

kr̥ṣṇavrīhiśālāmukhajatumukhanandīmukhalāvākṣakatvaritakakukkuṭāṇḍakapārāvatakapāṭalaprabhr̥tayō vrīhayaḥ ||12||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

kaṣāyamadhurāḥ pākē'madhurā vīryatō'himāḥ | alpābhiṣyandinastulyāḥ ṣaṣṭikairbaddhavarcasaḥ ||13||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

kr̥ṣṇavrīhirvarastēṣāṁ kaṣāyānurasō laghuḥ | tasmādalpāntaraguṇāḥ kramaśō vrīhayō'parē ||14||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

dagdhāyāmavanau jātāḥ śālayō laghupākinaḥ | kaṣāyā baddhaviṇmūtrā rūkṣāḥ ślēṣmāpakarṣaṇāḥ ||15||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

sthalajāḥ kaphapittaghnāḥ kaṣāyāḥ kaṭukānvayāḥ | kiñcitsatiktamadhurāḥ pavanānalavardhanāḥ ||16||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

kaidārā madhurā vr̥ṣyā balyāḥ pittanibarhaṇāḥ | īṣatkaṣāyālpamalā guravaḥ kaphaśukralāḥ ||17||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

rōpyātirōpyā laghavaḥ śīghrapākā guṇōttarāḥ | adāhinō dōṣaharā balyā mūtravivardhanāḥ ||18||

Adhikarana 17 (19) · Śloka 19

śālayaśchinnarūḍhā yē rūkṣāstē baddhavarcasaḥ | tiktāḥ kaṣāyāḥ pittaghnā laghupākāḥ kaphāpahāḥ ||19||

Adhikarana 18 (20) · Śloka 20

vistarēṇāyamuddiṣṭaḥ śālivargō hitāhitaḥ |20| iti śālivargaḥ |

Adhikarana 19 (20) · Śloka 20

atha kudhānyavargaḥ | tadvat kudhānyamudgādimāṣādīnāṁ ca vakṣyatē ||20||

Adhikarana 20 (21) · Śloka 21

kōradūṣakaśyāmākanīvāraśāntanuvarakōddālakapriyaṅgumadhūlikānandīmukhī- kuruvindagavēdhukasarabarukatōda(ya)parṇīmukundakavēṇuyavaprabhr̥tayaḥ kudhānyaviśēṣāḥ ||21||

Adhikarana 21 (22-23) · Śloka 23

uṣṇāḥ kaṣāyamadhurā rūkṣāḥ kaṭuvipākinaḥ | ślēṣmaghnā baddhanisyandā vātapittaprakōpaṇāḥ ||22|| kaṣāyamadhurastēṣāṁ śītaḥ pittāpahaḥ smr̥taḥ | kōdravaśca sanīvāraḥ śyāmākaśca saśāntanuḥ ||23||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

kr̥ṣṇā raktāśca pītāśca śvētāścaiva priyaṅgavaḥ | yathōttaraṁ pradhānāḥ syū rūkṣāḥ kaphaharāḥ smr̥tāḥ ||24||

Adhikarana 23 (25) · Śloka 25

madhūlī madhurā śītā snigdhā nandīmukhī tathā |25|

Adhikarana 24 (25) · Śloka 25

viśōṣī tatra bhūyiṣṭhaṁ varukaḥ samukundakaḥ ||25||

Adhikarana 25 (26) · Śloka 26

rūkṣā vēṇuyavā jñēyā vīryōṣṇā kaṭupākinaḥ | baddhamūtrāḥ kaphaharāḥ kaṣāyā vātakōpanāḥ ||26||

Adhikarana 26 (27) · Śloka 27

mudgavanamudgakalāyamakuṣṭhamasūramaṅgalyacaṇakasatīnatripuṭakaharēṇvāḍhakīprabhr̥tayō vaidalāḥ ||27||

Adhikarana 27 (28) · Śloka 28

kaṣāyamadhurāḥ śītāḥ kaṭupākā marutkarāḥ | baddhamūtrapurīṣāśca pittaślēṣmaharāstathā ||28||

Adhikarana 28 (29) · Śloka 29

nātyarthaṁ vātalāstēṣu mudgā dr̥ṣṭiprasādanāḥ | pradhānā haritāstatra vanyā mudgasamāḥ smr̥tāḥ ||29||

Adhikarana 29 (30) · Śloka 30

vipākē madhurāḥ prōktā masūrā baddhavarcasaḥ |30|

Adhikarana 30 (30) · Śloka 30

makuṣṭhakāḥ kr̥mikarāḥ... |30|

Adhikarana 31 (30) · Śloka 30

... kalāyāḥ pracurānilāḥ ||30||

Adhikarana 32 (31) · Śloka 31

āḍhakī kaphapittaghnī nātivātaprakōpaṇī |31|

Adhikarana 33 (31-32) · Śloka 32

vātalāḥ śītamadhurāḥ sakaṣāyā virūkṣaṇāḥ ||31|| kaphaśōṇitapittaghnāścaṇakāḥ puṁstvanāśanāḥ | ta ēva ghr̥tasaṁyuktāstridōṣaśamanāḥ param ||32||

Adhikarana 34 (33) · Śloka 33

harēṇavaḥ satīnāśca vijñēyā baddhavarcasaḥ |33|

Adhikarana 35 (33) · Śloka 33

r̥tē mudgamasūrābhyāmanyē tvādhmānakārakāḥ ||33||

Adhikarana 36 (34) · Śloka 34

māṣō gururbhinnapurīṣamūtraḥ snigdhōṣṇavr̥ṣyō madhurō'nilaghnaḥ | santarpaṇaḥ stanyakarō viśēṣādbalapradaḥ śukrakaphāvahaśca ||34||

Adhikarana 37 (35) · Śloka 35

kaṣāyabhāvānna purīṣabhēdī na mūtralō naiva kaphasya kartā | svādurvipākē madhurō'lasāndraḥ santarpaṇaḥ stanyarucipradaśca ||35||

Adhikarana 38 (36) · Śloka 36

māṣaiḥ samānaṁ phalamātmaguptamuktaṁ ca kākāṇḍaphalaṁ tathaiva |36|

Adhikarana 39 (36) · Śloka 36

āraṇyamāṣā guṇataḥ pradiṣṭā rūkṣāḥ kaṣāyā avidāhinaśca ||36||

Adhikarana 40 (37) · Śloka 37

uṣṇaḥ kulatthō rasataḥ kaṣāyaḥ kaṭurvipākē kaphamārutaghnaḥ | śukrāśmarīgulmaniṣūdanaśca sāṅgrāhikaḥ pīnasakāsahantā ||37||

Adhikarana 41 (38) · Śloka 38

ānāhamēdōgudakīlahikkāśvāsāpahaḥ śōṇitapittakr̥cca | kaphasya hantā nayanāmayaghnō viśēṣatō vanyakulattha uktaḥ ||38||

Adhikarana 42 (39) · Śloka 40

īṣatkaṣāyō madhuraḥ satiktaḥ sāṅgrāhikaḥ pittakarastathōṣṇaḥ | tilō vipākē madhurō baliṣṭhaḥ snigdhō vraṇē lēpana ēva pathyaḥ ||39|| dantyō'gnimēdhājananō'lpamūtrastvacyō'tha kēśyō'nilahā guruśca |40|

Adhikarana 43 (40) · Śloka 40

tilēṣu sarvēṣvasitaḥ pradhānō madhyaḥ sitō hīnatarāstathā'nyē ||40||

Adhikarana 44 (41-42) · Śloka 42

yavaḥ kaṣāyō madhurō himaśca kaṭurvipākē kaphapittahārī | vraṇēṣu pathyastilavacca nityaṁ prabaddhamūtrō bahuvātavarcāḥ ||41|| sthairyāgnimēdhāsvaravarṇakr̥cca sapicchilaḥ sthūlavilēkhanaśca | mēdōmaruttr̥ḍ.hharaṇō'tirūkṣaḥ prasādanaḥ śōṇitapittayōśca ||42||

Adhikarana 45 (43) · Śloka 43

ēbhirguṇairhīnataraistu kiñcidvidyādyavēbhyō'tiyavānaśēṣaiḥ |43|

Adhikarana 46 (43) · Śloka 44

gōdhūma uktō madhurō guruśca balyaḥ sthiraḥ śukrarucipradaśca ||43|| snigdhō'tiśītō'nilapittahantā sandhānakr̥cchlēṣmakaraḥ saraśca |44|

Adhikarana 47 (44) · Śloka 45

rūkṣaḥ kaṣāyō viṣaśōṣaśukrabalāsadr̥ṣṭikṣayakr̥dvidāhī ||44|| kaṭurvipākē madhurastu śimbaḥ prabhinnaviṇmārutapittalaśca |45|

Adhikarana 48 (45) · Śloka 46

sitāsitāḥ pītakaraktavarṇā bhavanti yē'nēkavidhāstu śimbāḥ ||45|| yathāditastē guṇataḥ pradhānā jñēyāḥ kaṭūṣṇā rasapākayōśca |46|

Adhikarana 49 (46) · Śloka 47

sahādvayaṁ mūlakajāśca śimbāḥ kuśimbivallīprabhavāstu śimbāḥ ||46|| jñēyā vipākē madhurā rasē ca balapradāḥ pittanibarhaṇāśca |47|

Adhikarana 50 (47) · Śloka 48

vidāhavantaśca bhr̥śaṁ virūkṣā viṣṭabhya jīryantyanilapradāśca ||47|| rucipradāścaiva sudurjarāśca sarvē smr̥tā vaidalikāstu śimbāḥ |48|

Adhikarana 51 (48-49) · Śloka 50

kaṭurvipākē kaṭukaḥ kaphaghnō vidāhibhāvādahitaḥ kusumbhaḥ ||48|| uṣṇā'tasī svādurasā'nilaghnī pittōlbaṇā syāt kaṭukā vipākē | pākē rasē cāpi kaṭuḥ pradiṣṭaḥ siddhārthakaḥ śōṇitapittakōpī ||49|| tīkṣṇōṣṇarūkṣaḥ kaphamārutaghnastathāguṇaścāsitasarṣapō'pi |50|

Adhikarana 52 (50) · Śloka 50

anārtavaṁ vyādhihatamaparyāgatamēva ca | abhūmijaṁ navaṁ cāpi na dhānyaṁ guṇavat smr̥tam ||50||

Adhikarana 53 (51) · Śloka 51

navaṁ dhānyamabhiṣyandi laghu saṁvatsarōṣitam |51|

Adhikarana 54 (51) · Śloka 51

vidāhi guru viṣṭambhi virūḍhaṁ dr̥ṣṭidūṣaṇam ||51||

Adhikarana 55 (52) · Śloka 52

śālyādēḥ sarṣapāntasya vividhasyāsya bhāgaśaḥ | kālapramāṇasaṁskāramātrāḥ samparikīrtitāḥ ||52|| iti kudhānyavargaḥ |

Adhikarana 56 (53) · Śloka 53

atha māṁsavargaḥ | ata ūrdhvaṁ māṁsavargānupadēkṣyāmaḥ; tadyathā- jalēśayā, ānūpā, grāmyāḥ, kravyabhuja, ēkaśaphā, jāṅgalāścēti ṣaṇmāṁsavargā bhavanti | ētēṣāṁ vargāṇāmuttarōttarā pradhānatamāḥ | tē punardvividhā jāṅgalā ānūpāścēti | tatra jāṅgalavargō'ṣṭavidhaḥ | tadyathā- jaṅghālā, viṣkirāḥ, pratudā, guhāśayāḥ, prasahāḥ, parṇamr̥gā, bilēśayā, grāmyāścēti | tēṣāṁ jaṅghālaviṣkirau pradhānatamau ||53||

Adhikarana 57 (54) · Śloka 54

tāvēṇahariṇarkṣakuraṅgakarālakr̥tamālaśarabhaśvadaṁṣṭrāpr̥ṣatacāruṣkaramr̥gamātr̥kāprabhr̥tayō jaṅghālā mr̥gāḥ kaṣāyā madhurā laghavō vātapittaharāstīkṣṇā hr̥dyā bastiśōdhanāśca ||54||

Adhikarana 58 (55) · Śloka 55

kaṣāyamadhurō hr̥dyaḥ pittāsr̥kkapharōgahā | saṅgrāhī rōcanō balyastēṣāmēṇō jvarāpahaḥ ||55||

Adhikarana 59 (56) · Śloka 56

madhurō madhuraḥ pākē dōṣaghnō'naladīpanaḥ | śītalō baddhaviṇmūtra sugandhirhariṇō laghuḥ ||56||

Adhikarana 60 (57) · Śloka 57

ēṇaḥ kr̥ṣṇastayōrjñēyō hariṇastāmra ucyatē | yō na kr̥ṣṇō na tāmraśca kuraṅgaḥ sō'bhidhīyatē ||57||

Adhikarana 61 (58) · Śloka 58

śītā'sr̥kpittaśamanī vijñēyā mr̥gamātr̥kā | sannipātakṣayaśvāsakāsahikkārucipraṇut ||58||

Adhikarana 62 (59) · Śloka 60

lāvatittirikapiñjalavartīravartikāvartakanaptr̥kāvārtīkacakōrakalaviṅkamayūrakrakarōpacakra- kukkuṭasāraṅgaśatapatrakutittirikuruvāhakayavālakaprabhr̥tayastryāhalā viṣkirāḥ ||59|| laghavaḥ śītamadhurāḥ kaṣāyā dōṣanāśanāḥ |60|

Adhikarana 63 (60) · Śloka 60

saṅgrāhī dīpanaścaiva kaṣāyamadhurō laghuḥ | lāvaḥ kaṭuvipākaśca sannipātē tu pūjitaḥ ||60||

Adhikarana 64 (61-62) · Śloka 63

īṣadgurūṣṇamadhurō vr̥ṣyō mēdhāgnivardhanaḥ | tittiriḥ sarvadōṣaghnō grāhī varṇaprasādanaḥ ||61|| raktapittaharaḥ śītō laghuścāpi kapiñjalaḥ | kaphōtthēṣu ca rōgēṣu mandavātē ca śasyatē ||62|| hikkāśvāsānilaharō viśēṣādgauratittiriḥ |63|

Adhikarana 65 (63) · Śloka 64

vātapittaharā vr̥ṣyā mēdhāgnibalavardhanāḥ ||63|| laghavaḥ krakarā hr̥dyāstathā caivōpacakrakāḥ |64|

Adhikarana 66 (64) · Śloka 65

kaṣāyaḥ svādulavaṇastvacyaḥ kēśyō'rucau hitaḥ ||64|| mayūraḥ svaramēdhāgnidr̥kśrōtrēndriyadārḍhyakr̥t |65|

Adhikarana 67 (65-66) · Śloka 66

snigdhōṣṇō'nilahā vr̥ṣyaḥ svēdasvarabalāvahaḥ ||65|| br̥ṁhaṇaḥ kukkuṭō vanyastadvadgrāmyō gurustu saḥ | vātarōgakṣayavamīviṣamajvaranāśanaḥ ||66||

Adhikarana 68 (67) · Śloka 67

kapōtapārāvatabhr̥ṅgarājaparabhr̥takōyaṣṭikakuliṅgagr̥hakuliṅgagōkṣvēḍakaḍiṇḍimāṇavakaśatapatraka- mātr̥nindakabhēdāśiśukasārikāvalgulīgiriśālaṭvālaṭṭūṣakasugr̥hākhañjarīṭahārītadātyūhaprabhr̥tayaḥ , pratudāḥ ||67||

Adhikarana 69 (68) · Śloka 68

kaṣāyamadhurā rūkṣāḥ phalāhārā marutkarāḥ | pittaślēṣmaharāḥ śītā baddhamūtrālpavarcasaḥ ||68||

Adhikarana 70 (69) · Śloka 69

sarvadōṣakarastēṣāṁ bhēdāśī maladūṣakaḥ |69|

Adhikarana 71 (69) · Śloka 69

kaṣāyasvādulavaṇō guruḥ kāṇakapōtakaḥ ||69||

Adhikarana 72 (70) · Śloka 70

raktapittapraśamanaḥ kaṣāyaviśadō'pi ca | vipākē madhuraścāpi guruḥ pārāvataḥ smr̥taḥ ||70||

Adhikarana 73 (71) · Śloka 71

kuliṅgō madhuraḥ snigdhaḥ kaphaśukravivardhanaḥ |71|

Adhikarana 74 (71) · Śloka 71

raktapittaharō vēśmakuliṅgastvatiśukralaḥ ||71||

Adhikarana 75 (72) · Śloka 72

siṁhavyāghravr̥katarakṣvr̥kṣadvīpimārjāraśr̥gālamr̥gērvārukaprabhr̥tayō guhāśayāḥ ||72||

Adhikarana 76 (73) · Śloka 73

madhurā guravaḥ snigdhā balyā mārutanāśanāḥ | uṣṇavīryā hitā nityaṁ nētraguhyavikāriṇām ||73||

Adhikarana 77 (74) · Śloka 74

kākakaṅkakuraracāṣabhāsaśaśaghātyulūkacilliśyēnagr̥dhraprabhr̥tayaḥ prasahāḥ ||74||

Adhikarana 78 (75) · Śloka 75

ētē siṁhādibhiḥ sarvē samānā vāyasādayaḥ | rasavīryavipākēṣu viśēṣācchōṣiṇē hitāḥ ||75||

Adhikarana 79 (76) · Śloka 76

madgumūṣikavr̥kṣaśāyikāvakuśapūtighāsavānaraprabhr̥tayaḥ parṇamr̥gāḥ ||76||

Adhikarana 80 (77) · Śloka 77

madhurā guravō vr̥ṣyāścakṣuṣyāḥ śōṣiṇē hitāḥ | sr̥ṣṭamūtrapurīṣāśca kāsārśaḥśvāsanāśanāḥ ||77||

Adhikarana 81 (78) · Śloka 78

śvāvicchalyakagōdhāśaśavr̥ṣadaṁśalōpākalōmaśakarṇakadalīmr̥gapriyakājagarasarpamūṣikanakulamahābabhruprabhr̥tayō bilēśayāḥ ||78||

Adhikarana 82 (79) · Śloka 79

varcōmūtraṁ saṁhataṁ kuryurētē vīryē cōṣṇāḥ pūrvavat svādupākāḥ | vātaṁ hanyuḥ ślēṣmapittē ca kuryuḥ snigdhāḥ kāsaśvāsakārśyāpahāśca ||79||

Adhikarana 83 (80) · Śloka 80

kaṣāyamadhurastēṣāṁ śaśaḥ pittakaphāpahaḥ | nātiśītalavīryatvādvātasādhāraṇō mataḥ ||80||

Adhikarana 84 (81-84) · Śloka 84

gōdhā vipākē madhurā kaṣāyakaṭukā smr̥tā | vātapittapraśamanī br̥ṁhaṇī balavardhanī ||81|| śalyakaḥ svādupittaghnō laghuḥ śītō viṣāpahaḥ | priyakō mārutē pathyō'jagarastvarśasāṁ hitaḥ ||82|| durnāmāniladōṣaghnāḥ kr̥midūṣīviṣāpahāḥ | cakṣuṣyā madhurāḥ pākē sarpā mēdhāgnivardhanāḥ ||83|| darvīkarā dīpakāśca tēṣūktāḥ kaṭupākinaḥ | madhurāścāticakṣuṣyāḥ sr̥ṣṭaviṇmūtramārutāḥ ||84||

Adhikarana 85 (85) · Śloka 85

aśvāśvataragōkharōṣṭrabastōrabhramēdaḥpucchakaprabhr̥tayō grāmyāḥ ||85||

Adhikarana 86 (86) · Śloka 86

grāmyā vātaharāḥ sarvē br̥ṁhaṇāḥ kaphapittalāḥ | madhurā rasapākābhyāṁ dīpanā balavardhanāḥ ||86||

Adhikarana 87 (87) · Śloka 87

nātiśītō guruḥ snigdhō mandapittakaphaḥ smr̥taḥ | chagalastvanabhiṣyandī tēṣāṁ pīnasanāśanaḥ ||87||

Adhikarana 88 (88) · Śloka 88

br̥ṁhaṇaṁ māṁsamaurabhraṁ pittaślēṣmāvahaṁ guru |88|

Adhikarana 89 (88) · Śloka 88

mēdaḥpucchōdbhavaṁ vr̥ṣyamaurabhrasadr̥śaṁ guṇaiḥ ||88||

Adhikarana 90 (89) · Śloka 89

śvāsakāsapratiśyāyaviṣamajvaranāśanam | śramātyagnihitaṁ gavyaṁ pavitramanilāpaham ||89||

Adhikarana 91 (90) · Śloka 90

aurabhravatsalavaṇaṁ māṁsamēkaśaphōdbhavam |90|

Adhikarana 92 (90) · Śloka 90

alpābhiṣyandyayaṁ vargō jāṅgalaḥ samudāhr̥taḥ ||90||

Adhikarana 93 (91-92) · Śloka 92

dūrē janāntanilayā dūrē pānīyagōcarāḥ | yē mr̥gāśca vihaṅgāśca tē'lpābhiṣyandinō matāḥ ||91|| atīvāsannanilayāḥ samīpōdakagōcarāḥ | yē mr̥gāśca vihaṅgāśca mahābhiṣyandinastu tē ||92||

Adhikarana 94 (93) · Śloka 93

ānūpavargastu pañcavidhaḥ | tadyathā- kūlacarāḥ, plavāḥ, kōṣasthāḥ, pādinō, matsyāścēti ||93||

Adhikarana 95 (94) · Śloka 94

tatra gajagavayamahiṣarurucamarasr̥mararōhitavarāhakhaḍgigōkarṇakālapucchakōdranyaṅkvaraṇyagavayaprabhr̥tayaḥ kūlacarāḥ paśavaḥ ||94||

Adhikarana 96 (95) · Śloka 95

vātapittaharā vr̥ṣyā madhurā rasapākayōḥ | śītalā balinaḥ snigdhā mūtralāḥ kaphavardhanaḥ ||95||

Adhikarana 97 (96-97) · Śloka 97

virūkṣaṇō lēkhanaśca vīryōṣṇaḥ pittadūṣaṇaḥ | svādvamlalavaṇastēṣāṁ gajaḥ ślēṣmānilāpahaḥ ||96|| gavayasya tu māṁsaṁ hi snigdhaṁ madhurakāsajit | vipākē madhuraṁ cāpi vyavāyasya tu vardhanam ||97||

Adhikarana 98 (98) · Śloka 98

snigdhōṣṇamadhurō vr̥ṣyō mahiṣastarpaṇō guruḥ | nidrāpuṁstvabalastanyavardhanō māṁsadārḍhyakr̥t ||98||

Adhikarana 99 (99-104) · Śloka 104

rurōrmāṁsaṁ samadhuraṁ kaṣāyānurasaṁ smr̥tam | vātapittōpaśamanaṁ guru śukravivardhanam ||99|| tathā camaramāṁsaṁ tu snigdhaṁ madhurakāsajit | vipākē madhuraṁ cāpi vātapittapraṇāśanam ||100|| sr̥marasya tu māṁsaṁ ca kaṣāyānurasaṁ smr̥tam | vātapittōpaśamanaṁ guru śukravivardhanam ||101|| svēdanaṁ br̥ṁhaṇaṁ vr̥ṣyaṁ śītalaṁ tarpaṇaṁ guru | śramānilaharaṁ snigdhaṁ vārāhaṁ balavardhanam ||102|| kaphaghnaṁ khaḍgipiśitaṁ kaṣāyamanilāpaham | pitryaṁ pavitramāyuṣyaṁ baddhamūtraṁ virūkṣaṇam ||103|| gōkarṇamāṁsaṁ madhuraṁ snigdhaṁ mr̥du kaphāvaham | vipākē madhuraṁ cāpi raktapittavināśanam ||104||

Adhikarana 100 (105) · Śloka 105

haṁsasārasakrauñcacakravākakurarakādambakāraṇḍavajīvañjīvakabakabalākāpuṇḍarīkaplavaśarārīmukha- nandīmukhamadgūtkrōśakācākṣamallikākṣaśuklākṣapuṣkaraśāyikākōnālakāmbukukkuṭikāmēgharāvaśvētavāralaprabhr̥tayaḥ plavāḥ saṅghātacāriṇaḥ ||105||

Adhikarana 101 (106) · Śloka 106

raktapittaharāḥ śītāḥ snigdhā vr̥ṣyā marujjitaḥ | sr̥ṣṭamūtrapurīṣāśca madhurā rasapākayōḥ ||106||

Adhikarana 102 (107) · Śloka 107

gurūṣṇamadhuraḥ snigdhaḥ svaravarṇabalapradaḥ | br̥ṁhaṇaḥ śukralastēṣāṁ haṁsō vātavikāranut ||107||

Adhikarana 103 (108) · Śloka 108

śaṅkhaśaṅkhanakaśuktiśambūkabhallūkaprabhr̥tayaḥ kōśasthāḥ ||108||

Adhikarana 104 (109) · Śloka 109

kūrmakumbhīrakarkaṭakakr̥ṣṇakarkaṭakaśiśumāraprabhr̥tayaḥ pādinaḥ ||109||

Adhikarana 105 (110) · Śloka 110

śaṅkhakūrmādayaḥ svādurasapākā marunnudaḥ | śītāḥ snigdhā hitāḥ pittē varcasyāḥ ślēṣmavardhanāḥ ||110||

Adhikarana 106 (111) · Śloka 111

kr̥ṣṇakarkaṭakastēṣāṁ balyaḥ kōṣṇō'nilāpahaḥ | śuklaḥ sandhānakr̥t sr̥ṣṭaviṇmūtrō'nilapittahā ||111||

Adhikarana 107 (112) · Śloka 112

matsyāstu dvividhā nādēyāḥ sāmudrāśca ||112||

Adhikarana 108 (113) · Śloka 113

tatra nādēyāḥ- rōhitapāṭhīnapāṭalārājīvavarmigōmatsyakr̥ṣṇamatsyavāguñjāramuralasahasradaṁṣṭraprabhr̥tayaḥ ||113||

Adhikarana 109 (114) · Śloka 114

nādēyā madhurā matsyā guravō mārutāpahāḥ | raktapittakarāścōṣṇā vr̥ṣyāḥ snigdhālpavarcasaḥ ||114||

Adhikarana 110 (115) · Śloka 115

kaṣāyānurasastēṣāṁ śaṣpaśaivālabhōjanaḥ | rōhitō mārutaharō nātyarthaṁ pittakōpanaḥ ||115||

Adhikarana 111 (116) · Śloka 116

pāṭhīnaḥ ślēṣmalō vr̥ṣyō nidrāluḥ piśitāśanaḥ | dūṣayēdraktapittaṁ tu kuṣṭharōgaṁ karōtyasau | muralō br̥ṁhaṇō vr̥ṣyaḥ stanyaślēṣmakarastathā ||116||

Adhikarana 112 (117) · Śloka 117

sarastaḍāgasambhūtāḥ snigdhāḥ svādurasāḥ smr̥tāḥ | mahāhradēṣu balinaḥ, svalpē'mbhasyabalāḥ smr̥tāḥ ||117||

Adhikarana 113 (118) · Śloka 118

timitimiṅgilakuliśapākamatsyanirulanandivāra(ru)lakamakaragargaracandrakamahāmīnarājīvaprabhr̥tayaḥ sāmudrāḥ ||118||

Adhikarana 114 (119) · Śloka 120

sāmudrā guravaḥ snigdhā madhurā nātipittalāḥ | uṣṇā vātaharā vr̥ṣyā varcasyāḥ ślēṣmavardhanāḥ ||119|| balāvahā viśēṣēṇa māṁsāśitvāt samudrajāḥ |120|

Adhikarana 115 (120-121) · Śloka 121

samudrajēbhyō nādēyā br̥ṁhaṇatvādguṇōttarāḥ ||120|| tēṣāmapyanilaghnatvāccauṇṭyakaupyau guṇōttarau | snigdhatvāt svādupākatvāttayōrvāpyā guṇādhikāḥ ||121||

Adhikarana 116 (122-125) · Śloka 125

nādēyā guravō madhyē yasmāt pucchāsyacāriṇaḥ | sarastaḍāgajānāṁ tu viśēṣēṇa śirō laghu ||122|| adūragōcarā yasmāttasmādutsōdapānajāḥ | kiñcinmuktvā śirōdēśamatyarthaṁ guravastu tē ||123|| adhastādguravō jñēyā matsyāḥ sāgarasambhavāḥ | urōvicaraṇāttēṣāṁ pūrvamaṅgaṁ laghu smr̥tam ||124|| ityānūpō mahāṣyandī māṁsavarga udīritaḥ ||125||

Adhikarana 117 (126) · Śloka 126

tatra śuṣkapūtivyādhiviṣasarpahatadigdhaviddhajīrṇakr̥śabālānāmasātmyacāriṇāṁ ca māṁsānyabhakṣyāṇi, yasmādvigatavyāpannāpahatapariṇatālpāsampūrṇavīryatvāddōṣakarāṇi bhavanti; ēbhyō'nyēṣāmupādēyaṁ māṁsamiti ||126||

Adhikarana 118 (127-128) · Śloka 128

arōcakaṁ pratiśyāyaṁ guru śuṣkaṁ prakīrtitam | viṣavyādhihataṁ mr̥tyuṁ bālaṁ chardiṁ ca kōpayēt ||127|| kāsaśvāsakaraṁ vr̥ddhaṁ tridōṣaṁ vyādhidūṣitam | klinnamutklēśajananaṁ kr̥śaṁ vātaprakōpaṇam ||128||

Adhikarana 119 (129) · Śloka 129

striyaścatuṣpātsu, pumāṁsō vihaṅgēṣu, mahāśarīrēṣvalpaśarīrāḥ, alpaśarīrēṣu mahāśarīrāḥ, pradhānatamāḥ; ēvamēkajātīyānāṁ mahāśarīrēbhyaḥ kr̥śaśarīrāḥpradhānatamāḥ ||129||

Adhikarana 120 (130-133) · Śloka 133

sthānādikr̥taṁ māṁsasya gurulāghavamupadēkṣyāmaḥ | tadyathā- raktādiṣu śukrāntēṣu dhātuṣūttarōttarā gurutarāḥ, tathā sakthiskandhakrōḍaśiraḥpādakarakaṭīpr̥ṣṭhacarmakālēyakayakr̥dantrāṇi ||130|| śiraḥskandhaṁ kaṭī pr̥ṣṭhaṁ sakthinī cātmapakṣayōḥ | guru pūrvaṁ vijānīyāddhātavastu yathōttaram ||131|| sarvasya prāṇinō dēhē madhyō gururudāhr̥taḥ | pūrvabhāgō guruḥ puṁsāmadhōbhāgastu yōṣitām ||132|| urōgrīvaṁ vihaṅgānāṁ viśēṣēṇa guru smr̥tam | pakṣōtkṣēpātsamō dr̥ṣṭō madhyabhāgastu pakṣiṇām ||133||

Adhikarana 121 (134) · Śloka 135

atīva rūkṣaṁ māṁsaṁ tu vihaṅgānāṁ phalāśinām | br̥ṁhaṇaṁ māṁsamatyarthaṁ khagānāṁ piśitāśinām ||134|| matsyāśināṁ pittakaraṁ vātaghnaṁ dhānyacārinām |135|

Adhikarana 122 (135-136) · Śloka 136

jalajānūpajā grāmyā kracyādaikaśaphāstathā ||135|| prasahā bilavāsāśca yē ca jaṅghālasañjñitāḥ | pratudā viṣkirāścaiva laghavaḥ syuryathōttaram | alpābhiṣyandinaścaiva yathāpūrvamatō'nyathā ||136||

Adhikarana 123 (137) · Śloka 137

prāmāṇādhikāstu svajātāvalpasārā guravaśca | sarvaprāṇināṁ sarvaśarīrēbhyaḥ pradhānatamā bhavanti yakr̥tpradēśavartinastānādadīta; pradhānālābhē madhyamavayaskaṁ sadyaskamakliṣṭamupādēyaṁ māṁsamiti ||137||

Adhikarana 124 (138) · Śloka 138

bhavati cātra- caraḥ śarīrāvayavāḥ svabhāvō dhātavaḥ kriyā | liṅgaṁ pramāṇaṁ saṁskārō mātrā cāsmin parīkṣyatē ||138|| iti māṁsavargaḥ |

Adhikarana 125 (139) · Śloka 139

atha phalavargaḥ | ata ūrdhvaṁ phalānyupadēkṣyāmaḥ | tadyathā- dāḍimāmalakabadarakōlakarkandhusauvīrasiñcitikāphalakapitthamātuluṅgāmrāmrātakakaramardapriyālanāraṅga- jambīralakucabhavyapārāvatavētraphalaprācīnāmalakatintiḍīkanīpakōśāmrāmlīkāprabhr̥tīni ||139||

Adhikarana 126 (140) · Śloka 140

amlāni rasataḥ pākē gurūṇyuṣṇāni vīryataḥ | pittalānyanilaghnāni kaphōtklēśakarāṇi ca ||140||

Adhikarana 127 (141-142) · Śloka 142

kaṣāyānurasaṁ tēṣāṁ dāḍimaṁ nātipittalam | dīpanīyaṁ rucikaraṁ hr̥dyaṁ varcōvibandhanam ||141|| dvividhaṁ tattu vijñēyaṁ madhuraṁ cāmlamēva ca | tridōṣaghnaṁ tu madhuramamlaṁ vātakaphāpaham ||142||

Adhikarana 128 (143-148) · Śloka 148

amlaṁ samadhuraṁ tiktaṁ kaṣāyaṁ kaṭukaṁ saram | cakṣuṣyaṁ sarvadōṣaghnaṁ vr̥ṣyamāmalakīphalam ||143|| hanti vātaṁ tadamlatvāt pittaṁ mādhuryaśaityataḥ | kaphaṁ rūkṣakaṣāyatvāt phalēbhyō'bhyadhikaṁ ca tat ||144|| karkandhukōlabadaramāmaṁ pittakaphāvaham | pakvaṁ pittānilaharaṁ snigdhaṁ samadhuraṁ saram ||145|| purātanaṁ tr̥ṭśamanaṁ śramaghnaṁ dīpanaṁ laghu | sauvīraṁ badaraṁ snigdhaṁ madhuraṁ vātapittajit ||146|| kaṣāyaṁ svādu saṅgrāhi śītaṁ siñcitikāphalam | āmaṁ kapitthamasvaryaṁ kaphaghnaṁ grāhi vātalam ||147|| kaphānilaharaṁ pakvaṁ madhurāmlarasaṁ guru | śvāsakāsāruciharaṁ tr̥ṣṇāghnaṁ kaṇṭhaśōdhanam ||148||

Adhikarana 130 (149-151) · Śloka 152

laghvamlaṁ dīpanaṁ hr̥dyaṁ mātuluṅgamudāhr̥tam | tvak tiktā durjarā tasya vātakrimikaphāpahā ||149|| svādu śītaṁ guru snigdhaṁ māṁsaṁ mārutapittajit | mēdhyaṁ śūlānilacchardikaphārōcakanāśanam ||150|| dīpanaṁ laghu saṅgrāhi gulmārśōghnaṁ tu kēsaram | śūlājīrṇavibandhēṣu mandē'gnau kaphamārutē ||151|| arucau ca viśēṣēṇa rasastasyōpadiśyatē |152|

Adhikarana 131 (152-154) · Śloka 155

pittānilakaraṁ bālaṁ pittalaṁ baddhakēsaram ||152|| hr̥dyaṁ varṇakaraṁ rucyaṁ raktamāṁsabalapradam | kaṣāyānurasaṁ svādu vātaghnaṁ br̥ṁhaṇaṁ guru ||153|| pittāvirōdhi sampakvamāmraṁ śukravivardhanam | br̥ṁhaṇaṁ madhuraṁ balyaṁ guru viṣṭabhya jīryati ||154|| āmrātakaphalaṁ vr̥ṣyaṁ sasnēhaṁ ślēṣmavardhanam |155|

Adhikarana 132 (155) · Śloka 155

tridōṣaviṣṭambhakaraṁ lakucaṁ śukranāśanam ||155||

Adhikarana 133 (156-162) · Śloka 162

amlaṁ tr̥ṣāpahaṁ rucyaṁ pittakr̥t karamardakam | vātapittaharaṁ vr̥ṣyaṁ priyālaṁ guru śītalam ||156|| hr̥dyaṁ svādu kaṣāyāmlaṁ bhavyamāsyaviśōdhanam | pittaślēṣmaharaṁ grāhi guru viṣṭambhi śītalam ||157|| pārāvataṁ samadhuraṁ rucyamatyagnivātanut | garadōṣaharaṁ nīpaṁ prācīnāmalakaṁ tathā ||158|| vātāpahaṁ tintiḍīkamāmaṁ pittabalāsakr̥t | grāhyuṣṇaṁ dīpanaṁ rucyaṁ sampakvaṁ kaphavātanut ||159|| tasmādalpāntaraguṇaṁ kōśāmraphalamucyatē | amlīkāyāḥ phalaṁ pakvaṁ tadvadbhēdi tu kēvalam ||160|| amlaṁ samadhuraṁ hr̥dyaṁ viśadaṁ bhaktarōcanam | vātaghnaṁ durjaraṁ prōktaṁ nāraṅgasya phalaṁ guru ||161|| tr̥ṣṇāśūlakaphōtklēśacchardiśvāsanivāraṇam | vātaślēṣmavibandhaghnaṁ jambīraṁ guru pittakr̥t | airāvataṁ dantaśaṭhamamlaṁ śōṇitapittakr̥t ||162||

Adhikarana 134 (163) · Śloka 163

kṣīravr̥kṣaphalajāmbavarājādanatōdanaśītaphalatindukabakuladhanvanāśmantakāśvakarṇaphalgu- parūṣakagāṅgērukīpuṣkaravartibilvabimbīprabhr̥tīni ||163||

Adhikarana 135 (164) · Śloka 164

phalānyētāni śītāni kaphapittaharāṇi ca | saṅgrāhakāṇi rūkṣāṇi kaṣāyamadhurāṇi ca ||164||

Adhikarana 136 (164-176) · Śloka 176

kṣīravr̥kṣaphalaṁ tēṣāṁ guru viṣṭambhi śītalam | kaṣāyaṁ madhuraṁ sāmlaṁ nātimārutakōpanam ||165|| atyarthaṁ vātalaṁ grāhi jāmbavaṁ kaphapittajit | snigdhaṁ svādu kaṣāyaṁ ca rājādanaphalaṁ guru ||166|| kaṣāyaṁ madhuraṁ rūkṣaṁ tōdanaṁ kaphavātajit | amlōṣṇaṁ laghu saṅgrāhi snigdhaṁ pittāgnivardhanam ||167|| āmaṁ kaṣāyaṁ saṅgrāhi tindukaṁ vātakōpanam | vipākē guru sampakvaṁ madhuraṁ kaphapittajit ||168|| madhuraṁ ca kaṣāyaṁ ca snigdhaṁ saṅgrāhi bākulam | sthirīkaraṁ ca dantānāṁ viśadaṁ phalamucyatē ||169|| sakaṣāyaṁ himaṁ svādu dhānvanaṁ kaphavātajit | tadvadgāṅgērukaṁ vidyādaśmantakaphalāni ca ||170|| viṣṭambhi madhuraṁ snigdhaṁ phalgujaṁ tarpaṇaṁ guru | atyamlamīṣanmadhuraṁ kaṣāyānurasaṁ laghu ||171|| vātaghnaṁ pittajanamāmaṁ vidyāt paruṣakam | tadēva pakvaṁ madhuraṁ vātapittanibarhaṇam ||172|| vipākē madhuraṁ śītaṁ raktapittaprasādanam | pauṣkaraṁ svādu viṣṭambhi balyaṁ kaphakaraṁ phalam ||173|| kaphānilaharaṁ tīkṣṇaṁ snigdhaṁ saṅgrāhi dīpanam | kaṭutiktakaṣāyōṣṇaṁ bālaṁ bilvamudāhr̥tam ||174|| vidyāttadēva sampakvaṁ madhurānurasaṁ guru | vidāhi viṣṭambhakaraṁ dōṣakr̥t pūtimārutam ||175|| bimbīphalaṁ sāśvakarṇaṁ stanyakr̥t kaphapittajit | tr̥ḍdāhajvarapittāsr̥kkāsaśvāsakṣayāpaham ||176||

Adhikarana 137 (177) · Śloka 177

tālanālikērapanasamōcaprabhr̥tīni ||177||

Adhikarana 138 (178) · Śloka 178

svādupākarasānyāhurvātapittaharāṇi ca | balapradāni snigdhāni br̥ṁhaṇāni himāni ca ||178||

Adhikarana 139 (179-181) · Śloka 181

phalaṁ svādurasaṁ tēṣāṁ tālajaṁ guru pittajit | tadbījaṁ svādupākaṁ tu mūtralaṁ vātapittajit ||179|| nālikēraṁ guru snigdhaṁ pittaghnaṁ svādu śītalam | balamāṁsapradaṁ hr̥dyaṁ br̥ṁhaṇaṁ bastiśōdhanam ||180|| panasaṁ sakaṣāyaṁ tu snigdhaṁ svādurasaṁ guru | maucaṁ svādurasaṁ prōktaṁ kaṣāyaṁ nātiśītalam | raktapittaharaṁ vr̥ṣyaṁ rucyaṁ ślēṣmakaraṁ guru ||181||

Adhikarana 140 (182) · Śloka 182

drākṣākāśmaryamadhūkapuṣpakharjūraprabhr̥tīni ||182||

Adhikarana 141 (183) · Śloka 183

raktapittaharāṇyāhurgurūṇi madhurāṇi ca |183|

Adhikarana 142 (183-186) · Śloka 186

tēṣāṁ drākṣā sarā svaryā madhurā snigdhaśītalā ||183|| raktapittajvaraśvāsatr̥ṣṇādāhakṣayāpahā | hr̥dyaṁ mūtravibandhaghnaṁ pittāsr̥gvātanāśanam ||184|| kēśyaṁ rasāyanaṁ mēdhyaṁ kāśmaryaṁ phalamucyatē | kṣatakṣayāpahaṁ hr̥dyaṁ śītalaṁ tarpaṇaṁ guru ||185|| rasē pākē ca madhuraṁ khārjūraṁ raktapittanut | br̥ṁhaṇīyamahr̥dyaṁ ca madhūkakusumaṁ guru | vātapittōpaśamanaṁ phalaṁ tasyōpadiśyatē ||186||

Adhikarana 143 (187) · Śloka 187

vātāmākṣōḍābhiṣukaniculapicunikōcakōrumāṇaprabhr̥tīni ||187||

Adhikarana 144 (188) · Śloka 188

pittaślēṣmaharāṇyāhuḥ snigdhōṣṇāni gurūṇi ca | br̥ṁhaṇānyanilaghnāni balyāni madhurāṇi ca ||188||

Adhikarana 145 (189) · Śloka 189

kaṣāyaṁ kaphapittaghnaṁ kiñcittiktaṁ rucipradam | hr̥dyaṁ sugandhi viśadaṁ lavalīphalamucyatē ||189||

Adhikarana 146 (190) · Śloka 191

vasiraṁ śītapākyaṁ ca sāruṣkaranibandhanam | viṣṭambhi durjaraṁ rūkṣaṁ śītalaṁ vātakōpanam ||190|| vipākē madhuraṁ cāpi raktapittaprasādanan |191|

Adhikarana 147 (191-193) · Śloka 193

airāvataṁ dantaśaṭhamamlaṁ śōṇitapittakr̥t ||191|| śītaṁ kaṣāyaṁ madhuraṁ ṭaṅkaṁ mārutakr̥dguru | snigdhōṣṇaṁ tiktamadhuraṁ vātaślēṣmaghnamaiṅgudam ||192|| śamīphalaṁ guru svādu rūkṣōṣṇaṁ kēśanāśanam | guru ślēṣmātakaphalaṁ kaphakr̥nmadhuraṁ himam ||193||

Adhikarana 148 (194) · Śloka 194

karīrākṣikapīlūni tr̥ṇaśūnyaphalāni ca | svādutiktakaṭūṣṇāni kaphavātaharāṇi ca ||194||

Adhikarana 149 (195) · Śloka 195

tiktaṁ pinttakaraṁ tēṣāṁ saraṁ kaṭuvipāki ca | tīkṣṇōṣṇaṁ kaṭukaṁ pīlu sasnēhaṁ kaphavātajit ||195||

Adhikarana 150 (196) · Śloka 196

āruṣkaraṁ tauvarakaṁ kaṣāyaṁ kaṭupāki ca | uṣṇaṁ kr̥mijvarānāhamēhōdāvartanāśanam | kuṣṭhagulmōdarārśōghnaṁ kaṭupāki tathaiva ca ||196||

Adhikarana 151 (197-198) · Śloka 198

karañjakiṁśukāriṣṭaphalaṁ jantupramēhanut | aṅkōlasya phalaṁ visraṁ guru ślēṣmaharaṁ himam ||197|| rūkṣōṣṇaṁ kaṭukaṁ pākē laghu vātakaphāpaham | tiktamīṣadviṣahitaṁ viḍaṅgaṁ kr̥mināśanam ||198||

Adhikarana 152 (199) · Śloka 199

vraṇyamuṣṇaṁ saraṁ mēdhyaṁ dōṣaghnaṁ śōphakuṣṭhanut | kaṣāyaṁ dīpanaṁ cāmlaṁ cakṣuṣyaṁ cābhayāphalam ||199||

Adhikarana 153 (200) · Śloka 200

bhēdanaṁ laghu rūkṣōṣṇaṁ vaisvaryakrimināśanam | cakṣuṣyaṁ svādupākyākṣaṁ kaṣāyaṁ kaphapittajit ||200||

Adhikarana 154 (201) · Śloka 201

kaphapittaharaṁ rūkṣaṁ vaktraklēdamalāpaham | kaṣāyamīṣanmadhuraṁ kiñcit pūgaphalaṁ saram ||201||

Adhikarana 155 (202) · Śloka 203

jātīkōśō'tha karpūraṁ jātīkaṭukayōḥ phalam | kakkō(ṅkō)lakaṁ lavaṅgaṁ ca tiktaṁ kaṭu kaphāpaham ||202|| laghu tr̥ṣṇāpahaṁ vaktraklēdadaurgandhyanāśanam |203|

Adhikarana 156 (203) · Śloka 204

satiktaḥ surabhiḥ śītaḥ karpūrō laghu lēkhanaḥ ||203|| tr̥ṣṇāyāṁ mukhaśōṣē ca vairasyē cāpi pūjitaḥ |204|

Adhikarana 157 (204) · Śloka 204

latākastūrikā tadvacchītā bastiviśōdhanī ||204||

Adhikarana 158 (205-207) · Śloka 207

priyālamajjā madhurō vr̥ṣyaḥ pittānilāpahaḥ | baibhītakō madakaraḥ kaphamārutanāśanaḥ ||205|| kaṣāyamadhurō majjā kōlānāṁ pittanāśanaḥ | tr̥ṣṇācchardyanilaghnaśca tadvadāmalakasya ca ||206|| bījapūrakaśamyākamajjā kōśāmrasambhavaḥ | svādupākō'gnibaladaḥ snigdhaḥ pittānilāpahaḥ ||207||

Adhikarana 159 (208) · Śloka 208

yasya yasya phalasyēha vīryaṁ bhavati yādr̥śam | tasya tasyaiva vīryēṇa majjānamapi nirdiśēt ||208||

Adhikarana 160 (209) · Śloka 209

phalēṣu paripakvaṁ yadguṇavattadudāhr̥tam | bilvādanyatra vijñēyamāmaṁ taddhi guṇōttaram | grāhyuṣṇaṁ dīpanaṁ taddhi kaṣāyakaṭutiktakam ||209||

Adhikarana 161 (210) · Śloka 210

vyādhitaṁ kr̥mijuṣṭaṁ ca pākātītamakālajam | varjanīyaṁ phalaṁ sarvamaparyāgatamēva ca ||210|| iti phalavargaḥ |

Adhikarana 162 (211) · Śloka 211

atha śākavargaḥ | śākānyata ūrdhvaṁ vakṣyāmaḥ | tatra puṣpaphalālābukālindakaprabhr̥tīni ||211||

Adhikarana 163 (212) · Śloka 212

pittaghnānyanilaṁ kuryustathā mandakaphāni ca | sr̥ṣṭamūtrapurīṣāṇi svādupākarasāni ca ||212||

Adhikarana 164 (213-215) · Śloka 215

pittaghnaṁ tēṣu kūṣmāṇḍaṁ bālaṁ madhyaṁ kaphāvaham | śuklaṁ laghūṣṇaṁ sakṣāraṁ dīpanaṁ bastiśōdhanam ||213|| sarvadōṣaharaṁ hr̥dyaṁ pathyaṁ cētōvikāriṇām | dr̥ṣṭiśukrakṣayakaraṁ kālindaṁ kaphavātakr̥t ||214|| alāburbhinnaviṭkā tu rūkṣā gurvyatiśītalā | tiktālāburahr̥dyā tu vāminī vātapittajit ||215||

Adhikarana 165 (216) · Śloka 216

trapusairvārukarkārukaśīrṇavr̥ntaprabhr̥tīni ||216||

Adhikarana 166 (217) · Śloka 217

svādutiktarasānyāhuḥ kaphavātakarāṇi ca | sr̥ṣṭamūtrapurīṣāṇi raktapittaharāṇi ca ||217||

Adhikarana 167 (218-219) · Śloka 219

bālaṁ sanīlaṁ trapusaṁ tēṣāṁ pittaharaṁ smr̥tam | tatpāṇḍu kaphakr̥jjīrṇamamlaṁ vātakaphāpaham ||218|| ērvārukaṁ sakarkāru sampakvaṁ kaphavātakr̥t | sakṣāraṁ madhuraṁ rucyaṁ dīpanaṁ nātipittalam ||219||

Adhikarana 168 (220) · Śloka 220

sakṣāraṁ madhuraṁ caiva śīrṇavr̥ntaṁ kaphāpaham | bhēdanaṁ dīpanaṁ hr̥dyamānāhāṣṭhīlanullaghu ||220||

Adhikarana 169 (221) · Śloka 221

pippalīmaricaśr̥ṅgavērārdrakahiṅgujīrakakustumburujambīrasumukhasurasārjakabhūstr̥ṇasugandhaka- kāsamardakakālamālakuṭhērakakṣavakakharapuṣpaśigrumadhuśigruphaṇijjhakasarṣaparājikākulāhalāvagutthagaṇḍīratilaparṇikā- varṣābhūcitrakamūlakalaśunakalāyapalāṇḍuprabhr̥tīni ||221||

Adhikarana 170 (222) · Śloka 222

kaṭūnyuṣṇāni rucyāni vātaślēṣmaharāṇi ca | kr̥tānnēṣūpayujyantē saṁskārārthamanēkadhā ||222||

Adhikarana 171 (223) · Śloka 223

tēṣāṁ gurvī svāduśītā pippalyārdrā kaphāvahā | śuṣkā kaphānilaghnī sā vr̥ṣyā pittāvirōdhinī ||223||

Adhikarana 172 (224-225) · Śloka 225

svādupākyārdramaricaṁ guru ślēṣmaprasēki ca | kaṭūṣṇaṁ laghu tacchuṣkamavr̥ṣyaṁ kaphavātajit ||224|| nātyuṣṇaṁ nātiśītaṁ ca vīryatō maricaṁ sitam | guṇavanmaricēbhyaśca cakṣuṣyaṁ ca viśēṣataḥ ||225||

Adhikarana 173 (226-228) · Śloka 228

nāgaraṁ kaphavātaghnaṁ vipākē madhuraṁ kaṭu | vr̥ṣyōṣṇaṁ rōcanaṁ hr̥dyaṁ sasnēhaṁ laghu dīpanam ||226|| kaphānilaharaṁ svaryaṁ vibandhānāhaśūlanut | kaṭūṣṇaṁ rōcanaṁ hr̥dyaṁ vr̥ṣyaṁ caivārdrakaṁ smr̥tam ||227|| laghūṣṇaṁ pācanaṁ hiṅgu dīpanaṁ kaphavātajit | kaṭu snigdhaṁ saraṁ tīkṣṇaṁ śūlājīrṇavibandhanut ||228||

Adhikarana 174 (229) · Śloka 230

tīkṣṇōṣṇaṁ kaṭukaṁ pākē rucyaṁ pittāgnivardhanam | kaṭu ślēṣmānilaharaṁ gandhāḍhyaṁ jīrakadvayam ||229|| kāravī karavī tadvadvijñēyā sōpakuñcikā |230|

Adhikarana 175 (230-231) · Śloka 232

bhakṣyavyañjanabhōjyēṣu vividhēṣvavacāritā ||230|| ārdrā kustumbarī kuryāt svādusaugandhyahr̥dyatām | sā śuṣkā madhurā pākē snigdhā tr̥ḍdāhanāśanī ||231|| dōṣaghnī kaṭukā kiñcit tiktā srōtōviśōdhanī |232|

Adhikarana 176 (232-237) · Śloka 237

jambīraḥ pācanastīkṣṇaḥ kr̥mivātakaphāpahaḥ ||232|| surābhirdīpanō rucyō mukhavaiśadyakārakaḥ | kaphānilaviṣaśvāsakāsadaurgandhyanāśanaḥ ||233|| pittakr̥t pārśvaśūlaghnaḥ surasaḥ samudāhr̥taḥ | tadvattu sumukhō jñēyō viśēṣādgaranāśanaḥ ||234|| kaphaghnā laghavō rūkṣāstīkṣṇōṣṇāḥ pittavardhanāḥ | kaṭupākarasāścaiva surasārjakabhūstr̥ṇāḥ ||235|| madhuraḥ kaphavātaghnaḥ pācanaḥ kaṇṭhaśōdhanaḥ | viśēṣataḥ pittaharaḥ satiktaḥ kāsamardakaḥ ||236|| kaṭuḥ sakṣāramadhuraḥ śigrustiktō'tha picchilaḥ | madhuśigruḥ sarastiktaḥ śōphaghnō dīpanaḥ kaṭuḥ ||237||

Adhikarana 177 (238-239) · Śloka 239

vidāhi baddhaviṇmūtraṁ rūkṣaṁ tīkṣṇōṣṇamēva ca | tridōṣaṁ sārṣapaṁ śākaṁ gāṇḍīraṁ vēganāma ca ||238|| citrakastilaparṇī ca kaphaśōphaharē laghū | varṣābhūḥ kaphavātaghnī hitā śōphōdarārśasām ||239||

Adhikarana 178 (240-242) · Śloka 242

kaṭutiktarasā hr̥dyā rōcanī vahnidīpanī | sarvadōṣaharā laghvī kaṇṭhyā mūlakapōtikā ||240|| mahattadguru viṣṭambhi tīkṣṇamāmaṁ tridōṣakr̥t | tadēva snēhasiddhaṁ tu pittanut kaphavātajit ||241|| tridōṣaśamanaṁ śuṣkaṁ viṣadōṣaharaṁ laghu | viṣṭambhi vātalaṁ śākaṁ śuṣkamanyatra mūlakāt ||242||

Adhikarana 179 (243) · Śloka 243

puṣpaṁ ca patraṁ ca phalaṁ tathaiva yathōttaraṁ tē guravaḥ pradiṣṭāḥ | tēṣāṁ tu puṣpaṁ kaphapittahantr̥ phalaṁ nihanyāt kaphamārutau tu ||243||

Adhikarana 180 (244-248) · Śloka 248

snigdhōṣṇatīkṣṇaḥ kaṭupicchilaśca guruḥ saraḥ svādurasaśca balyaḥ | vr̥ṣyaśca mēdhāsvaravarṇacakṣurbhagnāsthisandhānakarō rasōnaḥ ||244|| hr̥drōgajīrṇajvarakukṣiśūlavibandhagulmārucikāsaśōphān | durnāmakuṣṭhānalasādajantusamīraṇaśvāsakaphāṁśca hanti ||245|| nātyuṣṇavīryō'nilahā kaṭuśca tīkṣṇō gururnātikaphāvahaśca | balāvahaḥ pittakarō'tha kiñcit palāṇḍuragniṁ ca vivardhayēttu ||246|| snigdhō ruciṣyaḥ sthiradhātukārī balyō'tha mēdhākaphapuṣṭidaśca | svādurguruḥ śōṇitapittaśastaḥ sapicchilaḥ kṣīrapalāṇḍuruktaḥ ||247|| kalāyaśākaṁ pittaghnaṁ kaphaghnaṁ vātalaṁ guru | kaṣāyānurasaṁ caiva vipākē madhuraṁ ca tat ||248||

Adhikarana 181 (249) · Śloka 249

cuccūyūthikātaruṇījīvantībimbītikānadī(ndī)bhallātakacchagalāntrī- vr̥kṣādanīphañjīśālmalīśēluvanaspatiprasavaśaṇakarbudārakōvidāraprabhr̥tīni ||249||

Adhikarana 182 (250) · Śloka 250

kaṣāyasvādutiktāni raktapittaharāṇi ca | kaphaghnānyanilaṁ kuryuḥ saṅgrāhīṇi laghūni ca ||250||

Adhikarana 183 (251-253) · Śloka 253

laghuḥ pākē ca jantughnaḥ picchilō vraṇināṁ hitaḥ | kaṣāyamadhurō grāhī cuccūstēṣāṁ tridōṣahā ||251|| cakṣuṣyā sarvadōṣaghnī jīvantī samudāhr̥tā | vr̥kṣādanī vātaharā, phañjī tvalpabalā matā ||252|| kṣīravr̥kṣōtpalādīnāṁ kaṣāyāḥ pallavāḥ smr̥tāḥ | śītāḥ saṅgrāhiṇaḥ śastā raktapittātisāriṇām ||253||

Adhikarana 184 (254) · Śloka 255

punarnavāvaruṇatarkāryurubūkavatsādanībilvaśākaprabhr̥tīni ||254|| uṣṇāni svādutiktāni vātapraśamanāni ca |255|

Adhikarana 185 (255) · Śloka 255

tēṣu paunarnavaṁ śākaṁ viśēṣācchōphanāśanam ||255||

Adhikarana 186 (256) · Śloka 256

taṇḍulīyakōpōdakā'śvabalācillīpālaṅkyāvāstūkaprabhr̥tīni ||256||

Adhikarana 187 (257) · Śloka 257

sr̥ṣṭamūtrapurīṣāṇi sakṣāramadhurāṇi ca | mandavātakaphānyāhū raktapittaharāṇi ca ||257||

Adhikarana 188 (258-261) · Śloka 261

madhurō rasapākābhyāṁ raktapittamadāpahaḥ | tēṣāṁ śītatamō rūkṣastaṇḍulīyō viṣāpahaḥ ||258|| svādupākarasā vr̥ṣyā vātapittamadāpahā | upōdakā sarā snigdhā balyā ślēṣmakarī himā ||259|| kaṭurvipākē kr̥mihā mēdhāgnibalavardhanaḥ | sakṣāraḥ sarvadōṣaghnō vāstūkō rōcanaḥ saraḥ ||260|| cillī vāstūkavajjñēyā pālaṅkyā taṇḍulīyavat | vātakr̥dbaddhaviṇmūtrā rūkṣā pittakaphē hitā | śākamāśvabalaṁ rūkṣaṁ baddhaviṇmūtramārutam ||261||

Adhikarana 189 (262) · Śloka 262

maṇḍūkaparṇīsaptalāsuniṣaṇṇakasuvarcalāpippalīguḍūcīgōjihvā- kākamācīprapunnāḍāvalgujasatīnabr̥hatīkaṇṭakārikāphala- paṭōlavārtākakāravēllakakaṭukikākēbu(mbu)kōrubūkaparpaṭakakirātatikta- karkōṭakāriṣṭakōśātakīvētrakarīrāṭarūṣakārkapuṣpīprabhr̥tīni ||262||

Adhikarana 190 (263) · Śloka 263

raktapittaharāṇyāhurhr̥dyāni sulaghūni ca | kuṣṭhamēhajvaraśvāsakāsāruciharāṇi ca ||263||

Adhikarana 191 (264-271) · Śloka 271

kaṣāyā tu hitā pittē svādupākarasā himā | laghvī maṇḍūkaparṇī tu tadvadgōjihvikā matā ||264|| avidāhī tridōṣaghnaḥ saṅgrāhī suniṣaṇṇakaḥ | avalgujaḥ kaṭuḥ pākē tiktaḥ pittakaphāpahaḥ ||265|| īṣattiktaṁ tridōṣaghnaṁ śākaṁ kaṭu satīnajam | nātyuṣṇaśītaṁ kuṣṭhaghnaṁ kākamācyāstu tadvidham ||266|| kaṇḍūkuṣṭhakr̥mighnāni kaphavātaharāṇi ca | phalāni br̥hatīnāṁ tu kaṭutiktalaghūni ca ||267|| kaphapittaharaṁ vraṇyamuṣṇaṁ tiktamavātalam | paṭōlaṁ kaṭukaṁ pākē vr̥ṣyaṁ rōcanadīpanam ||268|| kaphavātaharaṁ tiktaṁ rōcanaṁ kaṭukaṁ laghu | vārtākaṁ dīpanaṁ prōktaṁ jīrṇaṁ sakṣārapittalam | tadvat karkōṭakaṁ vidyāt kāravēllakamēva ca ||269|| āṭarūṣakavētrāgraguḍūcīnimbaparpaṭāḥ | kirātatiktasahitāstiktāḥ pittakaphāpahāḥ ||270|| kaphāpahaṁ śākamuktaṁ varuṇaprapunāḍa(ṭa)yōḥ | rūkṣaṁ laghu ca śītaṁ ca vātapittaprakōpaṇam ||271||

Adhikarana 192 (272-273) · Śloka 273

dīpanaṁ kālaśākaṁ tu garadōṣaharaṁ kaṭu | kausumbhaṁ madhuraṁ rūkṣamuṣṇaṁ ślēṣmaharaṁ laghu ||272|| vātalaṁ nālikāśākaṁ pittaghnaṁ madhuraṁ ca tat | grahaṇyarśōvikāraghnī sāmlā vātakaphē hitā | uṣṇā kaṣāyamadhurā cāṅgērī cāgnidīpanī ||273||

Adhikarana 193 (274) · Śloka 274

lōṇikājātukatriparṇikāpattūrajīvakasuvarcalāḍuḍurakakutumbakakuṭhiñjarakuntalikākuraṇṭikāprabhr̥tayaḥ ||274||

Adhikarana 194 (275) · Śloka 275

svādupākarasāḥ śītāḥ kaphaghnā nātipittalāḥ | lavaṇānurasā rūkṣāḥ sakṣārā vātalāḥ sarāḥ ||275||

Adhikarana 195 (276) · Śloka 276

svādutiktā kuntalikā kaṣāyā sakuraṇṭikā |276|

Adhikarana 196 (276) · Śloka 276

saṅgrāhi śītalaṁ cāpi laghu dōṣāpahaṁ tathā | rājakṣavakaśākaṁ tu śaṭīśākaṁ ca tadvidham ||276||

Adhikarana 197 (277) · Śloka 277

svādupākarasaṁ śākaṁ durjaraṁ harimanthajam |277|

Adhikarana 198 (277) · Śloka 277

bhēdanaṁ madhuraṁ rūkṣaṁ kālāyamativātalam ||277||

Adhikarana 199 (278) · Śloka 278

sraṁsanaṁ kaṭukaṁ pākē laghu vātakaphāpaham | śōphaghnamuṣṇavīryaṁ ca patraṁ pūtikarañjajam ||278||

Adhikarana 200 (279-280) · Śloka 280

tāmbūlapatraṁ tīkṣṇōṣṇaṁ kaṭu pittaprakōpaṇam | sugandhi viśadaṁ tiktaṁ svaryaṁ vātakaphāpaham ||279|| sraṁsanaṁ kaṭukaṁ pākē kaṣāyaṁ vahnidīpanam | vaktrakaṇḍūmalaklēdadaurgandhyādiviśōdhanam ||280||

Adhikarana 201 (281) · Śloka 281

atha puṣpavargaḥ | kōvidāraśaṇaśālmalīpuṣpāṇi madhurāṇi madhuravipākāni raktapittaharāṇi ca; vr̥ṣāgastyayōḥ puṣpāṇi tiktāni kaṭuvipākāni kṣayakāsāpahāni ca ||281||

Adhikarana 202 (282) · Śloka 282

āgastyaṁ nātiśītōṣṇaṁ naktāndhānāṁ praśasyatē ||282||

Adhikarana 203 (283) · Śloka 283

karīrakusumāni kaṭuvipākāni vātaharāṇi sr̥ṣṭamūtrapurīṣāṇi ca ||283||

Adhikarana 204 (284) · Śloka 284

raktavr̥kṣasya nimbasya muṣkakārkāsanasya ca | kaphapittaharaṁ puṣpaṁ kuṣṭhaghnaṁ kuṭajasya ca ||284||

Adhikarana 205 (285) · Śloka 285

satiktaṁ madhuraṁ śītaṁ padmaṁ pittakaphāpaham | madhuraṁ picchilaṁ snigdhaṁ kumudaṁ hlādi śītalam | tasmādalpāntaraguṇē vidyāt kuvalayōtpalē ||285||

Adhikarana 206 (286) · Śloka 286

sindhuvāraṁ vijānīyāddhimaṁ pittavināśanam |286|

Adhikarana 207 (286) · Śloka 286

mālatīmallikē tiktē saurabhyāt pittanāśanē ||286||

Adhikarana 208 (287) · Śloka 287

sugandhi viśadaṁ hr̥dyaṁ bākulaṁ pāṭalāni ca | ślēṣmapittaviṣaghnaṁ tu nāgaṁ tadvacca kuṅkumam ||287||

Adhikarana 209 (288) · Śloka 288

campakaṁ raktapittaghnaṁ śītōṣṇaṁ kaphanāśanam | kiṁśukaṁ kaphapittaghnaṁ tadvadēva kuraṇṭakam ||288||

Adhikarana 210 (289) · Śloka 289

yathāvr̥kṣaṁ vijānīyāt puṣpaṁ vr̥kṣōcitaṁ tathā |289|

Adhikarana 211 (289) · Śloka 289

madhuśigrukarīrāṇi kaṭūni ślēṣmaharāṇi ca ||289||

Adhikarana 212 (290) · Śloka 290

kṣavakakulēvaravaṁśakarīraprabhr̥tīni kaphakarāṇi sr̥ṣṭamūtrapurīṣāṇi ca ||290||

Adhikarana 213 (291-292) · Śloka 292

kṣavakaṁ kr̥milaṁ tēṣu svādupākaṁ sapicchalam | visyandi vātalaṁ nātipittaślēṣmakaraṁ ca tat ||291|| vēṇōḥ karīrāḥ kaphalā madhurā rasapākataḥ | vidāhinō vātakarāḥ sakaṣāyā virūkṣaṇāḥ ||292||

Adhikarana 214 (293) · Śloka 293

udbhidāni palālēkṣukarīṣavēṇukṣitijāni | tatra palālajātaṁ madhuraṁ madhuravipākaṁ rūkṣaṁ dōṣapraśamanaṁ ca | ikṣujaṁ madhuraṁ kaṣāyānurasaṁ kaṭupākaṁ śītalaṁ ca | tadvadēvōṣṇaṁ kārīṣaṁ kaṣāyaṁ vātakōpanaṁ ca, (vēṇujātaṁ kaṣāyaṁ vātakōpanaṁ ca,) bhūmijaṁ guru nātivātalaṁ bhūmitaścāsyānurasaḥ ||293||

Adhikarana 215 (294) · Śloka 294

piṇyākatilakalkasthūṇikāśuṣkaśākāni sarvadōṣaprakōpaṇāni ||294||

Adhikarana 216 (295) · Śloka 295

viṣṭambhinaḥ smr̥tāḥ sarvē vaṭakā vātakōpanāḥ |295|

Adhikarana 217 (295) · Śloka 295

siṇḍākī vātalā sārdrā ruciṣyā'naladīpanī ||295||

Adhikarana 218 (296) · Śloka 296

viḍbhēdi guru rūkṣaṁ ca prāyō viṣṭambhi durjaram | sakaṣāyaṁ ca sarvaṁ hi svādu śākamudāhr̥tam | puṣpaṁ patraṁ phalaṁ nālaṁ kandāśca guravaḥ kramāt ||296||

Adhikarana 219 (297) · Śloka 297

karkaśaṁ parijīrṇaṁ ca kr̥mijuṣṭamadēśajam | varjayēt patraśākaṁ tadyadakālavirōhi ca ||297|| iti śākavargaḥ |

Adhikarana 220 (298) · Śloka 298

atha kandavargaḥ | kandānāta ūrdhvaṁ vakṣyāmaḥ- vidārīkandaśatāvarībisamr̥ṇālaśr̥ṅgāṭakakaśērukapiṇḍālukamadhvāluka- hastyālukakāṣṭhālukaśaṅkhālukaraktālukēndīvarōtpalakandaprabhr̥tīni ||298||

Adhikarana 221 (299) · Śloka 299

raktapittaharāṇyāhuḥ śītāni madhurāṇi ca | gurūṇi bahuśukrāṇi stanyavr̥ddhikarāṇi ca ||299||

Adhikarana 222 (300-302) · Śloka 302

madhurō br̥ṁhaṇō vr̥ṣyaḥ śītaḥ svaryō'timūtralaḥ | vidārīkandō balyaśca pittavātaharaśca saḥ ||300|| vātapittaharī vr̥ṣyā svādutiktā śatāvarī | mahatī caiva hr̥dyā ca mēdhāgnibalavardhinī ||301|| grahaṇyarśōvikāraghnī vr̥ṣyā śītā rasāyanī | kaphapittaharāstiktāstasyā ēvāṅkurāḥ smr̥tāḥ ||302||

Adhikarana 223 (303-304) · Śloka 305

avidāhi bisaṁ prōktaṁ raktapittaprasādanam | viṣṭambhi durjaraṁ rūkṣaṁ virasaṁ mārutāvaham ||303|| gurū viṣṭambhiśītau ca śr̥ṅgāṭakakaśērukau | piṇḍālukaṁ kaphakaraṁ guru vātaprakōpaṇam ||304|| surēndrakandaḥ ślēṣmaghnō vipākē kaṭu pittakr̥t |305|

Adhikarana 224 (305) · Śloka 305

vēṇōḥ karīrā guravaḥ kaphamārutakōpanāḥ ||305||

Adhikarana 225 (306) · Śloka 306

sthūlasūraṇamāṇakaprabhr̥tayaḥ kandā īṣatkaṣāyāḥ kaṭukā rūkṣā viṣṭambhinō guravaḥ kaphavātalāḥ pittaharāśca ||306||

Adhikarana 226 (307) · Śloka 307

māna(ṇa)kaṁ svādu śītaṁ ca guru cāpi prakīrtitam | sthūlakandastu nātyuṣṇaḥ sūraṇō gudakīlahā ||307||

Adhikarana 227 (308-309) · Śloka 309

kumudōtpalapadmānāṁ kandā mārutakōpanāḥ | kaṣāyāḥ pittaśamanā vipākē madhurā himāḥ ||308|| vārāhakandaḥ ślēṣmaghnaḥ kaṭukō rasapākataḥ | mēhakuṣṭhakr̥miharō balyō vr̥ṣyō rasāyanaḥ ||309||

Adhikarana 228 (310) · Śloka 310

tālanārikēlakharjūraprabhr̥tīnāṁ mastakamajjānaḥ ||310||

Adhikarana 229 (311) · Śloka 311

svādupākarasānāhū raktapittaharāṁstathā | śukralānanilaghnāṁśca kaphavr̥ddhikarānapi ||311||

Adhikarana 230 (312) · Śloka 312

bālaṁ hyanārtavaṁ jīrṇaṁ vyādhitaṁ krimibhakṣitam | kandaṁ vivarjayēt sarvaṁ yō vā samyaṅna rōhati ||312||

Adhikarana 231 (313) · Śloka 313

atha lavaṇavargaḥ | atha lavaṇāni- saindhavasāmudraviḍasauvarcalarōmakaudbhidaprabhr̥tīni yathōttaramuṣṇāni vātaharāṇi kaphapittakarāṇi kaṭupākīni yathāpūrvaṁ snigdhāni svādūni sr̥ṣṭamūtrapurīṣāṇi cēti ||313||

Adhikarana 232 (314-320) · Śloka 320

cakṣuṣyaṁ saindhavaṁ hr̥dyaṁ rucyaṁ laghvagnidīpanam | snigdhaṁ samadhuraṁ vr̥ṣyaṁ śītaṁ dōṣaghnamuttamam ||314|| sāmudraṁ madhuraṁ pākē nātyuṣṇamavidāhi ca | bhēdana snigdhamīṣacca śūlaghnaṁ nātipittalam ||315|| sakṣāraṁ dīpanaṁ sūkṣmaṁ śūlahr̥drōganāśanam | rōcanaṁ tīkṣṇamuṣṇaṁ ca viḍaṁ vātānulōmanam ||316|| laghu sauvarcalaṁ pākē vīryōṣṇaṁ viśadaṁ kaṭu | gulmaśūlavibandhaghnaṁ hr̥dyaṁ surabhi rōcanam ||317|| rōmakaṁ tīkṣṇamatyuṣṇaṁ vyavāyi kaṭupāki ca | vātaghnaṁ laghu visyandi sūkṣmaṁ viḍbhēdi mūtralam ||318|| laghu tīkṣṇōṣṇamutklēdi sūkṣmaṁ vātānulōmanam | satiktaṁ kaṭu sakṣāraṁ vidyāllavaṇamaudbhidam ||319|| kaphavātakrimighnaṁ ca lēkhanaṁ pittakōpanam | dīpanaṁ pācanaṁ bhēdi lavaṇaṁ guṭikāhvayam ||320||

Adhikarana 233 (321) · Śloka 321

ūṣasūtaṁ vālukailaṁ śailamūlākarōdbhavam | lavaṇaṁ kaṭukaṁ chēdi vihitaṁ kaṭu cōcyatē ||321||

Adhikarana 234 (322-325) · Śloka 325

yavakṣārasvarjikākṣārōṣakṣārapākimaṭaṅkaṇakṣāraprabhr̥tayaḥ | gulmārśōgrahaṇīdōṣaśarkarāśmarināśanāḥ | kṣārāstu pācanāḥ sarvē raktapittakarāḥ sarāḥ | jñēyau vahnisamau kṣārau svarjikāyāvaśūkajau | śukraślēṣmavibandhārśōgulmaplīhavināśanau ||323|| uṣṇō'nilaghnaḥ praklēdī cōṣakṣārō balāpahaḥ | mēdōghnaḥ pākimaḥ kṣārastēṣāṁ bastiviśōdhanaḥ ||324|| virūkṣaṇō'nilakaraḥ ślēṣmaghnaḥ pittadūṣaṇaḥ | agnidīptikarastīkṣṇaṣṭaṅkaṇaḥ kṣāra ucyatē ||325||

Adhikarana 235 (326-330) · Śloka 330

suvarṇaṁ svādu hr̥dyaṁ ca br̥ṁhaṇīyaṁ rasāyanam | dōṣatrayāpahaṁ śītaṁ cakṣuṣyaṁ viṣasūdanam ||326|| rūpyamamlaṁ saraṁ śītaṁ sasnēhaṁ pittavātanut | tāmraṁ kaṣāyaṁ madhuraṁ lēkhanaṁ śītalaṁ saram ||327|| satiktaṁ lēkhanaṁ kāṁsyaṁ cakṣuṣyaṁ kaphavātajit | vātakr̥cchītalaṁ lōhaṁ tr̥ṣṇāpittakaphāpaham ||328|| kaṭu krimighnaṁ lavaṇaṁ trapu sīsaṁ ca lēkhanam | muktāvidrumavajrēndravaidūryasphaṭikādayaḥ ||329|| cakṣuṣyā maṇayaḥ śītā lēkhanā viṣasūdanāḥ | pavitrā dhāraṇīyāśca pāpmālakṣmīmalāpahāḥ ||330|| iti lavaṇādivargaḥ |

Adhikarana 236 (331) · Śloka 331

dhānyēṣu māṁsēṣu phalēṣu caiva śākēṣu cānuktamihāpramēyāt | āsvādatō bhūtaguṇaiśca matvā tadādiśēddravyamanalpabuddhiḥ ||331||

Adhikarana 237 (332-339) · Śloka 339

ṣaṣṭikā yavagōdhūmā lōhitā yē ca śālayaḥ | mudgāḍhakīmasūrāśca dhānyēṣu pravarāḥ smr̥tāḥ ||332|| lāvatittirisāraṅgakuraṅgaiṇakapiñjalāḥ | mayūravarmikūrmāśca śrēṣṭhā māṁsagaṇēṣviha ||333|| dāḍimāmalakaṁ drākṣā kharjūraṁ saparūṣakam | rājādanaṁ mātuluṅgaṁ phalavargē praśasyatē ||334|| satīnō vāstukaścuccūcillīmūlakapōtikāḥ | maṇḍūkaparṇī jīvantī śākavargē praśasyatē ||335|| gavyaṁ kṣīraṁ ghr̥taṁ śrēṣṭhaṁ, saindhavaṁ lavaṇēṣu ca | dhātrīdāḍimamamlēṣu, pippalī nāgaraṁ kaṭau ||336|| tiktē paṭōlavārtākaṁ, madhurē ghr̥tamucyatē | kṣaudraṁ, pūgaphalaṁ śrēṣṭhaṁ kaṣāyē saparūṣakam ||337|| śarkarēkṣuvikārēṣu, pānē madhvāsavau tathā | parisaṁvatsaraṁ dhānyaṁ, māṁsaṁ vayasi madhyamē ||338|| aparyuṣitamannaṁ tu saṁskr̥taṁ mātrayā śubham | phalaṁ paryāgataṁ, śākamaśuṣkaṁ taruṇaṁ navam ||339||

Adhikarana 238 (340) · Śloka 341

atha kr̥tānnavargaḥ | ataḥ paraṁ pravakṣyāmi kr̥tānnaguṇavistaram | lājamaṇḍō viśuddhānāṁ pathyaḥ pācanadīpanaḥ ||340|| vātānulōmanō hr̥dyaḥ pippalīnāgarāyutaḥ |341|

Adhikarana 239 (341) · Śloka 342

svēdāgnijananī laghvī dīpanī bastiśōdhanī ||341|| kṣuttr̥ṭśramaglāniharī pēyā vātānulōmanī |342|

Adhikarana 240 (342) · Śloka 343

vilēpī tarpaṇī hr̥dyā grāhiṇī balavardhanī ||342|| pathyā syādurasā laghvī dīpanī kṣuttr̥ṣāpahā |343|

Adhikarana 241 (343) · Śloka 344

hr̥dyā santarpaṇī vr̥ṣyā br̥ṁhaṇī balavardhanī ||343|| śākamāṁsaphalairyuktā vilēpyamlā ca durjarā |344|

Adhikarana 242 (344) · Śloka 345

sikthairvirahitō maṇḍaḥ pēyā sikthasamanvitā ||344|| vilēpī bahusikthā syādyavāgūrviraladravā |345|

Adhikarana 243 (345) · Śloka 345

viṣṭambhī pāyasō balyō mēdaḥkaphakarō guruḥ ||345||

Adhikarana 244 (346) · Śloka 346

kaphapittakarī balyā kr̥śarā'nilanāśanī |346|

Adhikarana 245 (346) · Śloka 347

dhautastu vimalaḥ śuddhō manōjñaḥ surabhiḥ samaḥ ||346|| svinnaḥ suprasrutastūṣṇō viśadastvōdanō laghuḥ |347|

Adhikarana 246 (347) · Śloka 347

adhautō'prasrutō'svinnaḥ śītaścāpyōdanō guruḥ ||347||

Adhikarana 247 (348) · Śloka 348

laghuḥ sugandhiḥ kaphahā vijñēyō bhr̥ṣṭataṇḍulaḥ |348|

Adhikarana 248 (348) · Śloka 349

snēhairmāṁsaiḥ phalaiḥ kandairvidalāmlaiśca saṁyutāḥ ||348|| guravō br̥ṁhaṇā balyā yē ca kṣīrōpasādhitāḥ |349|

Adhikarana 249 (349) · Śloka 349

susvinnō nistuṣō bhr̥ṣṭa īṣat sūpō laghurhitaḥ ||349||

Adhikarana 250 (350) · Śloka 350

svinnaṁ niṣpīḍitaṁ śākaṁ hitaṁ syāt snēhasaṁskr̥tam | asvinnaṁ snēharahitamapīḍitamatō'nyathā ||350||

Adhikarana 251 (351) · Śloka 352

māṁsaṁ svabhāvatō vr̥ṣyaṁ snēhanaṁ balavardhanam | snēhagōrasadhānyāmlaphalāmlakaṭukaiḥ saha ||351|| siddhaṁ māṁsaṁ hitaṁ balyaṁ rōcanaṁ br̥ṁhaṇaṁ guru |352|

Adhikarana 252 (352) · Śloka 353

tadēva gōrasādānaṁ surabhidravyasaṁskr̥tam ||352|| vidyātpittakaphōdrēkī balamāṁsāgnivardhanam |353|

Adhikarana 253 (353) · Śloka 354

pariśuṣkaṁ sthiraṁ snigdhaṁ harṣaṇaṁ prīṇanaṁ guru ||353|| rōcanaṁ balamēdhāgnimāṁsaujaḥśukravardhanam |354|

Adhikarana 254 (354) · Śloka 354

tadēvōlluptapiṣṭatvādulluptamiti pācakāḥ ||354||

Adhikarana 255 (355) · Śloka 355

pariśuṣkaguṇairyuktaṁ vahnau pakvamatō laghu |355|

Adhikarana 256 (356) · Śloka 356

tadēva śūlikāprōtamaṅgāraparipācitam ||355|| jñēyaṁ gurutaraṁ kiñcit pradigdhaṁ gurupākataḥ |356|

Adhikarana 257 (356-358) · Śloka 358

ulluptaṁ bharjitaṁ piṣṭaṁ prataptaṁ kandupācitam ||356|| pariśuṣkaṁ pradigdhaṁ ca śūlyaṁ yaccānyadīdr̥śam | māṁsaṁ yattailasiddhaṁ tadvīryōṣṇaṁ pittakr̥dguru ||357|| laghvagnidīpanaṁ hr̥dyaṁ rucyaṁ dr̥ṣṭiprasādanam | anuṣṇavīryaṁ pittaghnaṁ manōjñaṁ ghr̥tasādhitam ||358||

Adhikarana 258 (359-360) · Śloka 361

prīṇanaḥ prāṇajananaḥ śvāsakāsakṣayāpahaḥ | vātapittaśramaharō hr̥dyō māṁsarasaḥ smr̥taḥ ||359|| smr̥tyōjaḥsvarahīnānāṁ jvarakṣīṇakṣatōrasām | bhagnaviśliṣṭasandhīnāṁ kr̥śānāmalparētasām ||360|| āpyāyanaḥ saṁhananaḥ śukradō balavardhanaḥ |361|

Adhikarana 259 (361) · Śloka 361

sa dāḍimayutō vr̥ṣyaḥ saṁskr̥tō dōṣanāśanaḥ ||361||

Adhikarana 260 (362) · Śloka 362

prīṇanaḥ sarvabhūtānāṁ viśēṣānmukhaśōṣiṇām | kṣuttr̥ṣṇāpaharaḥ śrēṣṭhaḥ saurāvaḥ svāduśītalaḥ ||362||

Adhikarana 260 (363) · Śloka 363

yanmāṁsamuddhr̥tarasaṁ na tat puṣṭibalāvaham | viṣṭambhi durjaraṁ rūkṣaṁ virasaṁ mārutāvaham ||363||

Adhikarana 262 (364) · Śloka 364

dīptāgnīnāṁ sadā pathyaḥ khāniṣkastu paraṁ guruḥ |364|

Adhikarana 263 (364-365) · Śloka 366

māṁsaṁ nirasthi susvinnaṁ punardr̥ṣadi pēṣitam ||364|| pippalīśuṇṭhimaricaguḍasarpiḥsamanvitam | aikadhyaṁ pācayēt samyagvēsavāra iti smr̥taḥ ||365|| vēsavārō guruḥ snigdhō balyō vātarujāpahaḥ |366|

Adhikarana 264 (366) · Śloka 367

kaphaghnō dīpanō hr̥dyaḥ śuddhānāṁ vraṇināmapi ||366|| jñēyaḥ pathyatamaścaiva mudgayūṣaḥ kr̥tākr̥taḥ |367|

Adhikarana 265 (367) · Śloka 368

sa tu dāḍimamr̥dvīkāyuktaḥ syādrāgaṣāḍavaḥ ||367|| ruciṣyō laghupākaśca dōṣāṇāṁ cāvirōdhakr̥t |368|

Adhikarana 266 (368) · Śloka 369

masūramudgagōdhūmakulatthalavaṇaiḥ kr̥taḥ ||368|| kaphapittāvirōdhī syādvātavyādhau ca śasyatē |369|

Adhikarana 267 (369) · Śloka 370

mr̥dvīkādāḍimairyuktaḥ sa cāpyuktō'nilārditē ||369|| rōcanō dīpanō hr̥dyō laghupākyupadiśyatē |370|

Adhikarana 268 (370) · Śloka 371

paṭōlanimbayūṣau tu kaphamēdōviśōṣiṇau ||370|| pittaghnau dīpanau hr̥dyau kr̥mikuṣṭhajvarāpahau |371|

Adhikarana 269 (371-372) · Śloka 373

śvāsakāsapratiśyāyaprasēkārōcakajvarān ||371|| hanti mūlakayūṣastu kaphamēdōgalagrahān | kulatthayūṣō'nilahā śvāsapīnasanāśanaḥ ||372|| tūṇīpratūṇīkāsāśmagulmamēdaḥkaphāvahaḥ |373|

Adhikarana 270 (373) · Śloka 374

dāḍimāmalakairyūṣō hr̥dyaḥ saṁśamanō laghuḥ ||373|| prāṇāgnijananō mūrcchāmēdōghnō vātapittajit |374|

Adhikarana 271 (374) · Śloka 374

mudgāmalakayūṣastu grāhī pittakaphē hitaḥ ||374||

Adhikarana 272 (375) · Śloka 375

yavakōlakulatthānāṁ yūṣaḥ kaṇṭhyō'nilāpahaḥ |375|

Adhikarana 273 (375) · Śloka 375

sarvadhānyakr̥tastadvadbr̥ṁhaṇaḥ prāṇavardhanaḥ ||375||

Adhikarana 274 (376) · Śloka 376

khaḍakāmbalikau hr̥dyau tathā vātakaphē hitau |376|

Adhikarana 275 (376-377) · Śloka 377

balyaḥ kaphānilau hanti dāḍimāmlō'gnidīpanaḥ ||376|| dadhyamlaḥ kaphakr̥dbalyaḥ snigdhō vātaharō guruḥ | takrāmlaḥ pittakr̥t prōktō viṣaraktapradūṣaṇaḥ ||377||

Adhikarana 276 (378) · Śloka 378

khaḍāḥ khaḍayavāgvaśca ṣā(khā)ḍavāḥ pānakāni ca | ēvamādīni cānyāni kriyantē vaidyavākyataḥ ||378||

Adhikarana 277 (379) · Śloka 379

asnēhalavaṇaṁ sarvamakr̥taṁ kaṭukairvinā | vijñēyaṁ lavaṇasnēhakaṭukaiḥ saṁyutaṁ kr̥tam ||379||

Adhikarana 278 (380) · Śloka 380

atha gōrasadhānyāmlaphalāmlairamlitaṁ ca yat | yathōttaraṁ laghu hitaṁ saṁskr̥tāsaṁskr̥taṁ rasam ||380||

Adhikarana 279 (381) · Śloka 381

dadhimastvamlasiddhastu yūṣaḥ kāmbalikaḥ smr̥taḥ |381|

Adhikarana 280 (381) · Śloka 382

tilapiṇyākavikr̥tiḥ śuṣkaśākaṁ virūḍhakam ||381|| siṇḍākī ca gurūṇi syuḥ kaphapittakarāṇi ca |382|

Adhikarana 281 (382) · Śloka 382

tadvacca vaṭakānyāhurvidāhīni gurūṇi ca ||382||

Adhikarana 282 (383) · Śloka 383

laghavō br̥ṁhaṇā vr̥ṣyā hr̥dyā rōcanadīpanāḥ | tr̥ṣṇāmūrcchābhramacchardiśramaghnā rāgaṣāḍavāḥ ||383||

Adhikarana 282 (384) · Śloka 384

rasālā br̥ṁhaṇī balyā snigdhā vr̥ṣyā ca rōcanī |384|

Adhikarana 283 (384) · Śloka 384

snēhanaṁ guḍasaṁyuktaṁ hr̥dyaṁ dadhyanilāpaham ||384||

Adhikarana 284 (385-387) · Śloka 388

saktavaḥ sarpiṣā'bhyaktāḥ śītavāripariplutāḥ | nātidravā nātisāndrā mantha ityupadiśyatē ||385|| manthaḥ sadyōbalakaraḥ pipāsāśramanāśanaḥ | sāmlasnēhaguḍō mūtrakr̥cchrōdāvartanāśanaḥ ||386|| śarkarēkṣurasadrākṣāyuktaḥ pittavikāranut | drākṣāmadhūdakayutaḥ kapharōganibarhaṇaḥ ||387|| vargatrayēṇōpahitō maladōṣānulōmanaḥ |388|

Adhikarana 285 (388-391) · Śloka 391

gauḍamamlamanamlaṁ vā pānakaṁ guru mūtralam ||388|| tadēva khaṇḍamr̥dvīkāśarkarāsahitaṁ punaḥ | sāmlaṁ satīkṣṇaṁ sahimaṁ pānakaṁ syānniratyayam ||389|| mārdvīkaṁ tu śramaharaṁ mūrcchādāhatr̥ṣāpaham | parūṣakāṇāṁ kōlānāṁ hr̥dyaṁ viṣṭambhi pānakam ||390|| dravyasaṁyōgasaṁskāraṁ jñātvā mātrāṁ ca sarvataḥ | pānakānāṁ yathāyōgaṁ gurulāghavamādiśēt ||391|| iti kr̥tānnavargaḥ |

Adhikarana 286 (392) · Śloka 392

atha bhakṣyavargaḥ | vakṣyāmyataḥ paraṁ bhakṣyān rasavīryavipākataḥ |392|

Adhikarana 287 (392) · Śloka 393

bhakṣyāḥ kṣīrakr̥tā balyā vr̥ṣyā hr̥dyāḥ sugandhinaḥ ||392|| adāhinaḥ puṣṭikarā dīpanāḥ pittanāśanāḥ |393|

Adhikarana 288 (393) · Śloka 394

tēṣāṁ prāṇakarā hr̥dyā ghr̥tapūrāḥ kaphāvahāḥ ||393|| vātapittaharā vr̥ṣyā guravō raktamāṁsalāḥ |394|

Adhikarana 289 (394) · Śloka 395

br̥ṁhaṇā gauḍikā bhakṣyā guravō'nilanāśanāḥ ||394|| adāhinaḥ pittaharāḥ śukralāḥ kaphavardhanāḥ |395|

Adhikarana 290 (395) · Śloka 396

madhuśīrṣakasaṁyāvāḥ pūpā yē tē viśēṣataḥ ||395|| guravō br̥ṁhaṇāścaiva mōdakāstu sudurjarāḥ |396|

Adhikarana 291 (396) · Śloka 397

rōcanō dīpanaḥ svaryaḥ pittaghnaḥ pavanāpahaḥ ||396|| gururmr̥ṣṭataramaścaiva saṭṭakaḥ prāṇavardhanaḥ |397|

Adhikarana 292 (397) · Śloka 398

hr̥dyaḥ sugandhirmadhuraḥ snigdhaḥ kaphakarō guruḥ ||397|| vātāpahastr̥ptikarō balyō viṣyanda ucyatē |398|

Adhikarana 293 (398) · Śloka 399

br̥ṁhaṇā vātapittaghnā bhakṣyā balyāstu sāmitāḥ ||398|| hr̥dyāḥ pathyatamāstēṣāṁ laghavaḥ phēnakādayaḥ |399|

Adhikarana 294 (399) · Śloka 400

mudgādivēsavārāṇāṁ pūrṇā viṣṭambhinō matāḥ ||399|| vēsavāraiḥ sapiśitaiḥ sampūrṇā gurubr̥ṁhaṇāḥ |400|

Adhikarana 295 (400) · Śloka 400

pālalāḥ ślēṣmajananāḥ, śaṣkulyaḥ kaphapittalāḥ ||400||

Adhikarana 296 (401) · Śloka 401

vīryōṣṇāḥ paiṣṭikā bhakṣyāḥ kaphapittaprakōpaṇāḥ | vidāhinō nātibalā guravaśca viśēṣataḥ ||401||

Adhikarana 297 (402) · Śloka 403

vaidalā laghavō bhakṣyāḥ kaṣāyāḥ sr̥ṣṭamārutāḥ | viṣṭambhinaḥ pittasamāḥ ślēṣmaghnā bhinnavarcasaḥ ||402|| balyā vr̥ṣyāstu guravō vijñēyā māṣasādhitāḥ |403|

Adhikarana 298 (403) · Śloka 403

kūrcikāvikr̥tā bhakṣyā guravō nātipittalāḥ ||403||

Adhikarana 299 (404) · Śloka 404

virūḍhakakr̥tā bhakṣyā guravō'nilapittalāḥ | vidāhōtklēśajananā rūkṣā dr̥ṣṭipradūṣaṇāḥ ||404||

Adhikarana 300 (405-406) · Śloka 406

hr̥dyāḥ sugandhinō bhakṣyā laghavō ghr̥tapācitāḥ | vātapittaharā balyā varṇadr̥ṣṭiprasādanāḥ ||405|| vidāhinastailakr̥tā guravaḥ kaṭupākinaḥ | uṣṇā mārutadr̥ṣṭighnāḥ pittalāstvakpradūṣaṇāḥ ||406||

Adhikarana 301 (407) · Śloka 407

phalamāṁsēkṣuvikr̥titilamāṣōpasaṁskr̥tāḥ | bhakṣyā balyāśca guravō br̥ṁhaṇā hr̥dayapriyāḥ ||407||

Adhikarana 302 (408) · Śloka 408

kapālāṅgārapakvāstu laghavō vātakōpanāḥ | supakvāstanavaścaiva bhūyiṣṭhaṁ laghavō matāḥ ||408||

Adhikarana 303 (409) · Śloka 409

sakilāṭādayō bhakṣyā guravaḥ kaphavardhanāḥ |409|

Adhikarana 304 (409) · Śloka 409

kulmāṣā vātalā rūkṣā guravō bhinnavarcasaḥ ||409||

Adhikarana 305 (410) · Śloka 410

udāvartaharō vāṭyaḥ kāsapīnasamēhanut |410|

Adhikarana 306 (410) · Śloka 410

dhānōlumbāstu laghavaḥ kaphamēdōviśōṣaṇāḥ ||410||

Adhikarana 307 (411-412) · Śloka 412

śaktavō br̥ṁhaṇā vr̥ṣyāstr̥ṣṇāpittakaphāpahāḥ | pītāḥ sadyōbalakarā bhēdinaḥ pavanāpahāḥ ||411|| gurvī piṇḍī kharā'tyarthaṁ laghvī saiva viparyayāt | śaktūnāmāśu jīryēta mr̥dutvādavalēhikā ||412||

Adhikarana 308 (413) · Śloka 413

lājāśchardyatisāraghnā dīpanāḥ kaphanāśanāḥ | balyāḥ kaṣāyamadhurā laghavastr̥ṇmalāpahāḥ ||413||

Adhikarana 309 (414) · Śloka 414

tr̥ṭchardidāhagharmārtinudastatsaktavō matāḥ | raktapittaharāścaiva dāhajvaravināśanāḥ ||414||

Adhikarana 310 (415) · Śloka 415

pr̥thukā guravaḥ snigdhā br̥ṁhaṇāḥ kaphavardhanāḥ | balyāḥ sakṣīrabhāvāttu vātaghnā bhinnavarcasaḥ ||415||

Adhikarana 311 (416) · Śloka 416

sandhānakr̥tpiṣṭamāmaṁ taṇḍulaṁ kr̥mimēhanut |416|

Adhikarana 312 (416) · Śloka 417

sudurjaraḥ svādurasō br̥ṁhaṇastaṇḍulō navaḥ ||416|| sandhānakr̥nmēhaharaḥ purāṇastaṇḍulaḥ smr̥taḥ |417|

Adhikarana 313 (417-418) · Śloka 418

dravyasaṁyōgasaṁskāravikārān samavēkṣya ca ||417|| yathākāraṇamāsādya bhōktr̥̄ṇāṁ chandatō'pi vā | anēkadravyayōnitvācchāstratastān vinirdiśēt ||418|| iti bhakṣyavargaḥ |

Adhikarana 314 (419) · Śloka 419

ataḥ sarvānupānānyupadēkṣyāmaḥ | - amlēna kēcidvihatā manuṣyā mādhuryayōgē praṇayībhavanti | tathāmlayōgē madhurēṇa tr̥ptāstēṣāṁ yathēṣṭaṁ pravadanti pathyam ||419||

Adhikarana 315 (420-421) · Śloka 422

śītōṣṇatōyāsavamadyayūṣaphalāmladhānyāmlapayōrasānām | yasyānupānaṁ tu hitaṁ bhavēdyattasmai pradēyaṁ tviha mātrayā tat ||420|| vyādhiṁ ca kālaṁ ca vibhāvya dhīrairdravyāṇi bhōjyāni ca tāni tāni | sarvānupānēṣu varaṁ vadanti maidhyaṁ yadambhaḥ śucibhājanastham ||421|| lōkasya janmaprabhr̥ti praśastaṁ tōyātmakāḥ sarvarasāśca dr̥ṣṭāḥ | saṅkṣēpa ēṣō'bhihitō'nupānē... |422|

Adhikarana 316 (422-431) · Śloka 431

... ṣvataḥ paraṁ vistaratō'bhidhāsyē ||422|| uṣṇōdakānupānaṁ tu snēhānāmatha śasyatē | r̥tē bhallātakasnēhāt snēhāttauvarakāttathā ||423|| anupānaṁ vadantyēkē tailē yūṣāmlakāñjikam | śītōdakaṁ mākṣikasya piṣṭānnasya ca sarvaśaḥ ||424|| dadhipāyasamadyārtiviṣajuṣṭē tathaiva ca | kēcit piṣṭamayasyāhuranupānaṁ sukhōdakam ||425|| payō māṁsarasō vā'pi śālimudgādibhōjinām | yuddhādhvātapasantāpaviṣamadyarujāsu ca ||426|| māṣādēranupānaṁ tu dhānyāmlaṁ dadhimastu vā | madyaṁ madyōcitānāṁ tu sarvamāṁsēṣu pūjitam ||427|| amadyapānāmudakaṁ phalāmlaṁ vā praśasyatē | kṣīraṁ gharmādhvabhāṣyastrīklāntānāmamr̥tōpamam ||428|| surā kr̥śānāṁ sthūlānāmanupānaṁ madhūdakam | nirāmayānāṁ citraṁ tu bhuktamadhyē prakīrtitam ||429|| snigdhōṣṇaṁ mārutē pathyaṁ, kaphē rūkṣōṣṇamiṣyatē | anupānaṁ hitaṁ cāpi pittē madhuraśītalam ||430|| hitaṁ śōṇitapittibhyaḥ kṣīramikṣurasastathā | arkaśēluśirīṣāṇāmāsavāstu viṣārtiṣu ||431||

Adhikarana 317 (432-433) · Śloka 433

ataḥ paraṁ tu vargāṇāmanupānaṁ pr̥thak pr̥thak | pravakṣyāmyanupūrvēṇa sarvēṣāmēva mē śr̥ṇu ||432|| tatra pūrvaśasyajātānāṁ badarāmlaṁ, vaidalānāṁ dhānyāmlaṁ, jaṅghālānāṁ dhanvajānāṁ ca pippalyāsavaḥ, viṣkirāṇāṁ kōlabadarāsavaḥ, pratudānāṁ kṣīravr̥kṣāsavaḥ, guhāśayānāṁ kharjūranālikērāsavaḥ, prasahānāmaśvagandhāsavaḥ, parṇamr̥gāṇāṁ kr̥ṣṇagandhāsavaḥ, bilēśayānāṁ phalāsavaḥ , ēkaśaphānāṁ triphalāsavaḥ, anēkaśaphānāṁ khadirāsavaḥ, kūlacarāṇāṁ śr̥ṅgāṭakakaśērukāsavaḥ, kōśavāsināṁ pādināṁ ca sa ēva, plavānāmikṣurasāsavaḥ, nādēyānāṁ matsyānāṁ mr̥ṇālāsavaḥ, sāmudrāṇāṁ mātuluṅgāsavaḥ, amlānāṁ phalānāṁ padmōtpalakandāsavaḥ, kaṣāyāṇāṁ dāḍimavētrāsavaḥ, madhurāṇāṁ trikaṭukayuktaḥ khaṇḍāsavaḥ, tālaphalādīnāṁ dhānyāmlaṁ, kaṭukānāṁ dūrvānalavētrāsavaḥ, pippalyādīnāṁ śvadaṁṣṭrāvasukāsavaḥ, kūṣmāṇḍādīnāṁ dārvīkarīrāsavaḥ, cuccuprabhr̥tīnāṁ lōdhrāsavaḥ, jīvantyādīnāṁ triphalāsavaḥ, kusumbhaśākasya sa ēva, maṇḍūkaparṇyādīnāṁ mahāpañcamūlāsavaḥ, tālamastakādīnāmamlaphalāsavaḥ, saindhavādīnāṁ surāsava āranālaṁ ca, tōyaṁ vā sarvatrēti ||433||

Adhikarana 318 (434) · Śloka 434

bhavanti cātra- sarvēṣāmanupānānāṁ māhēndraṁ tōyamuttamam |434|

Adhikarana 319 (434) · Śloka 434

sātmyaṁ vā yasya yattōyaṁ tattasmai hitamucyatē ||434||

Adhikarana 320 (435) · Śloka 435

uṣṇaṁ vātē kaphē tōyaṁ pittē raktē ca śītalam |435|

Adhikarana 321 (435-437) · Śloka 438

dōṣavadguru vā bhuktamatimātramathāpi vā ||435|| yathōktēnānupānēna sukhamannaṁ prajīryati | rōcanaṁ br̥ṁhaṇaṁ vr̥ṣyaṁ dōṣasaṅghātabhēdanam ||436|| tarpaṇaṁ mārdavakaraṁ śramaklamaharaṁ sukham | dīpanaṁ dōṣaśamanaṁ pipāsācchēdanaṁ param ||437|| balyaṁ varṇakaraṁ samyaganupānaṁ sadōcyatē |438|

Adhikarana 322 (438) · Śloka 439

tadādau karśayētpītaṁ sthāpayēnmadhyasēvitam ||438|| paścātpītaṁ br̥ṁhayati tasmādvīkṣya prayōjayēt |439|

Adhikarana 323 (439) · Śloka 440

sthiratāṁ gatamalkinnamannamadravapāyinām ||439|| bhavatyābādhajananamanupānamataḥ pibēt |440|

Adhikarana 324 (440) · Śloka 441

na pibēcchvāsakāsārtō rōgē cāpyūrdhvajatrugē ||440|| kṣatōraskaḥ prasēkī ca yasya cōpahataḥ svaraḥ |441|

Adhikarana 325 (441-442) · Śloka 442

pītvā'dhvabhāṣyādhyayanagēyasvapnānna śīlayēt ||441|| pradūṣyāmāśayaṁ taddhi tasya kaṇṭhōrasi sthitam | syandāgnisādacchardyādīnāmayāñjanayēdbahūn ||442||

Adhikarana 326 (443) · Śloka 443

gurulāghavacintēyaṁ svabhāvaṁ nātivartatē | tathā saṁskāramātrānnakālāṁścāpyuttarōttaram ||443||

Adhikarana 327 (444) · Śloka 444

mandakarmānalārōgyāḥ sukumārāḥ sukhōcitāḥ | jantavō yē tu tēṣāṁ hi cintēyaṁ parikīrtyatē ||444||

Adhikarana 328 (445) · Śloka 445

balinaḥ kharabhakṣyā yē yē ca dīptāgnayō narāḥ | karmanityāśca yē tēṣāṁ nāvaśyaṁ parikīrtyatē ||445|| ityanupānavargaḥ |

Adhikarana 329 (446) · Śloka 446

athāhāravidhiṁ vatsa! vistarēṇākhilaṁ śr̥ṇu |446|

Adhikarana 330 (446) · Śloka 446

āptāsthitamasaṅkīrṇaṁ śuci kāryaṁ mahānasam ||446||

Adhikarana 331 (447) · Śloka 447

tatrāptairguṇasampannaṁ bhakṣyamannaṁ susaṁskr̥tam | śucau dēśē susaṅguptaṁ samupasthāpayēdbhiṣak ||447||

Adhikarana 332 (448) · Śloka 448

viṣaghnairagadaiḥ spr̥ṣṭaṁ prōkṣitaṁ vyajanōdakaiḥ | siddhairmantrairhataviṣaṁ siddhamannaṁ nivēdayēt ||448||

Adhikarana 333 (449-457) · Śloka 457

vakṣyāmyataḥ paraṁ kr̥tsnāmāhārasyōpakalpanām | ghr̥taṁ kārṣṇāyasē dēyaṁ, pēyā dēyā tu rājatē ||449|| phalāni sarvabhakṣyāṁśca pradadyādvai dalēṣu tu | pariśuṣkapradigdhāni sauvarṇēṣu prakalpayēt ||450|| pradravāṇi rasāṁścaivaṁ rājatēṣūpahārayēt | kaṭvarāṇi khaḍāṁścaiva sarvāñchailēṣu dāpayēt ||451|| dadyāttāmramayē pātrē suśītaṁ suśr̥taṁ payaḥ | pānīyaṁ, pānakaṁ madyaṁ mr̥nmayēṣu pradāpayēt ||452|| kācasphaṭikapātrēṣu śītalēṣu śubhēṣu ca | dadyādvaidūryacitrēṣu rāgaṣāḍavasaṭṭakān ||453|| purastādvimalē pātrē suvistīrṇē manōramē | sūdaḥ sūpaudanaṁ dadyāt pradēhāṁśca susaṁskr̥tān ||454|| phalāni sarvabhakṣyāṁśca pariśuṣkāṇi yāni ca | tāni dakṣiṇapārśvē tu bhuñjānasyōpakalpayēt ||455|| pradravāṇi rasāṁścaiva pānīyaṁ pānakaṁ payaḥ | khaḍān yūṣāṁśca pēyāṁśca savyē pārśvē pradāpayēt ||456|| sarvān guḍavikārāṁśca rāgaṣāḍavasaṭṭakān | purastāt sthāpayēt prājñō dvayōrapi ca madhyataḥ ||457||

Adhikarana 334 (458) · Śloka 459

ēvaṁ vijñāya matimān bhōjanasyōpakalpanām | bhōktāraṁ vijanē ramyē niḥsampātē śubhē śucau ||458|| sugandhapuṣparacitē samē dēśē ca bhōjayēt |459|

Adhikarana 335 (459) · Śloka 460

viśiṣṭamiṣṭasaṁskāraiḥ pathyairiṣṭai rasādibhiḥ ||459|| manōjñaṁ śuci nātyuṣṇaṁ pratyagramaśanaṁ hitam |460|

Adhikarana 336 (460-464) · Śloka 464

pūrvaṁ madhuramaśnīyānmadhyē'mlalavaṇau rasau ||460|| paścācchēṣān rasān vaidyō bhōjanēṣvavacārayēt | ādau phalāni bhuñjīta dāḍimādīni buddhimān ||461|| tataḥ pēyāṁstatō bhōjyān bhakṣyāṁścitrāṁstataḥ param | ghanaṁ pūrvaṁ samaśnīyāt, kēcidāhurviparyayam ||462|| ādāvantē ca madhyē ca bhōjanasya tu śasyatē | niratyayaṁ dōṣaharaṁ phalēṣvāmalakaṁ nr̥ṇām ||463|| mr̥ṇālabisaśālūkakandēkṣuprabhr̥tīni ca | pūrvaṁ yōjyāni bhiṣajā na tu bhuktē kadācana ||464||

Adhikarana 337 (465) · Śloka 466

sukhamuccaiḥ samāsīnaḥ samadēhō'nnatatparaḥ | kālē sātmyaṁ laghu snigdhamuṣṇaṁ kṣipraṁ dravōttaram ||465|| bubhukṣitō'nnamaśnīyānmātrāvadviditāgamaḥ |466|

Adhikarana 338 (466-467) · Śloka 468

kālē prīṇayatē bhuktaṁ sātmyamannaṁ na bādhatē ||466|| laghu śīghraṁ vrajēt pākaṁ snigdhōṣṇaṁ balavahnidam | kṣipraṁ bhuktaṁ samaṁ pākaṁ yātyadōṣaṁ dravōttaram ||467|| sukhaṁ jīryati mātrāvaddhātusāmyaṁ karōti ca |468|

Adhikarana 339 (468-470) · Śloka 471

atīvāyatayāmāstu kṣapā yēṣvr̥tuṣu smr̥tāḥ ||468|| tēṣu tatpratyanīkāḍhyaṁ bhuñjīta prātarēva tu | yēṣu cāpi bhavēyuśca divasā bhr̥śamāyatāḥ ||469|| tēṣu tatkālavihitamaparāhṇē praśasyatē | rajanyō divasāścaiva yēṣu cāpi samāḥ smr̥tāḥ ||470|| kr̥tvā samamahōrātraṁ tēṣu bhuñjīta bhōjanam |471|

Adhikarana 340 (471-474) · Śloka 474

nāprāptātītakālaṁ vā hīnādhikamathāpi vā ||471|| aprāptakālaṁ bhuñjānaḥ śarīrē hyalaghau naraḥ | tāṁstān vyādhīnavāpnōti maraṇaṁ vā niyacchati ||472|| atītakālaṁ bhuñjānō vāyunōpahatē'nalē | kr̥cchrādvipacyatē bhuktaṁ dvitīyaṁ ca na kāṅkṣati ||473|| hīnamātramasantōṣaṁ karōti ca balakṣayam | ālasyagauravāṭōpasādāṁśca kurutē'dhikam ||474||

Adhikarana 341 (475) · Śloka 476

tasmāt susaṁskr̥taṁ yuktyā dōṣairētairvivarjitam | yathōktaguṇasampannamupasēvēta bhōjanam ||475|| vibhajya dōṣakālādīn kālayōrubhayōrapi |476|

Adhikarana 342 (476-477) · Śloka 478

acōkṣaṁ duṣṭamutsr̥ṣṭaṁ pāṣāṇatr̥ṇalōṣṭavat ||476|| dviṣṭaṁ vyuṣitamasvādu pūti cānnaṁ vivarjayēt | cirasiddhaṁ sthiraṁ śītamannamuṣṇīkr̥taṁ punaḥ ||477|| aśāntamupadagdhaṁ ca tathā svādu na lakṣyatē |478|

Adhikarana 343 (478) · Śloka 478

yadyat svādutaraṁ tattadvidadhyāduttarōttaram ||478||

Adhikarana 344 (479-480) · Śloka 480

prakṣālayēdadbhirāsyaṁ bhuñjānasya muhurmuhuḥ | viśuddhē rasanē tasya rōcatē'nnamapūrvavat ||479|| svādunā tasya rasanaṁ prathamēnātitarpitam | na tathā svādayēdanyattasmāt prakṣālyamantarā ||480||

Adhikarana 345 (481) · Śloka 481

saumanasyaṁ balaṁ puṣṭimutsāhaṁ harṣaṇaṁ sukham | svādu sañjanayatyannamasvādu ca viparyayam ||481||

Adhikarana 346 (482) · Śloka 482

bhuktvā'pi yat prārthayatē bhūyastat svādu bhōjanam |482|

Adhikarana 347 (482) · Śloka 482

aśitaścōdakaṁ yuktyā bhuñjānaścāntarā pibēt ||482||

Adhikarana 348 (483) · Śloka 483

dantāntaragataṁ cānnaṁ śōdhanēnāharēcchanaiḥ | kuryādanirhr̥taṁ taddhi mukhasyāniṣṭagandhatām ||483||

Adhikarana 349 (484) · Śloka 484

jīrṇē'nnē vardhatē vāyurvidagdhē pittamēva tu | bhuktamātrē kaphaścāpi,... |484|

Adhikarana 350 (484-486) · Śloka 486

... tasmādbhuktēritaṁ kapham ||484|| dhūmēnāpōhya hr̥dyairvā kaṣāyakaṭutiktakaiḥ | pūgakaṅkōlakarpūralavaṅgasumanaḥphalaiḥ ||485|| phalaiḥ kaṭukaṣāyairvā mukhavaiśadyakārakaiḥ | tāmbūlapatrasahitaiḥ sugandhairvā vicakṣaṇaḥ ||486||

Adhikarana 351 (487) · Śloka 487

bhuktvā rājavadāsīta yāvadannaklamō gataḥ | tataḥ pādaśataṁ gatvā vāmapārśvēna saṁviśēt ||487||

Adhikarana 352 (488) · Śloka 488

śabdānrūpānrasān gandhān sparśāṁśca manasaḥ priyān | bhuktavānupasēvēta tēnānnaṁ sādhu tiṣṭhati ||488||

Adhikarana 353 (489) · Śloka 489

śabdarūparasā gandhāḥ sparśāścāpi jugupsitāḥ | aśucyannaṁ tathā bhuktamatihāsyaṁ ca vāmayēt ||489||

Adhikarana 354 (490-491) · Śloka 491

śayanaṁ cāsanaṁ vā'pi nēcchēdvā'pi dravōttaram | nāgnyātapau na plavanaṁ na yānaṁ nāpi vāhanam ||490|| na caikarasasēvāyāṁ prasajyēta kadācana | śākāvarānnabhūyiṣṭhamamlaṁ ca na samācarēt ||491||

Adhikarana 355 (492) · Śloka 492

ēkaikaśaḥ samastān vā nādhyaśnīyādrasān sadā |492|

Adhikarana 356 (492) · Śloka 493

prāgbhuktē tvaviviktē'gnau dvirannaṁ na samācarēt ||492|| pūrvabhuktē vidagdhē'nnē bhuñjānō hanti pāvakam |493|

Adhikarana 357 (493) · Śloka 493

mātrāguruṁ pariharēdāhāraṁ dravyataśca yaḥ ||493||

Adhikarana 358 (494) · Śloka 494

piṣṭānnaṁ naiva bhuñjīta mātrayā vā bubhukṣitaḥ | dviguṇaṁ ca pibēttōyaṁ sukhaṁ samyak prajīryati |494|

Adhikarana 359 (494) · Śloka 494

pēyalēhyādyabhakṣyāṇāṁ guru vidyādyathōttaram ||494||

Adhikarana 360 (495) · Śloka 495

gurūṇāmardhasauhityaṁ laghūnāṁ tr̥ptiriṣyatē | dravōttarō dravaścāpi na mātrāgururiṣyatē ||495||

Adhikarana 361 (496) · Śloka 496

dravāḍhyamapi śuṣkaṁ tu samyagēvōpapadyatē |496|

Adhikarana 362 (496) · Śloka 497

viśuṣkamannamabhyastaṁ na pākaṁ sādhu gacchati ||496|| piṇḍīkr̥tamasaṅklinnaṁ vidāhamupagacchati |497|

Adhikarana 363 (497) · Śloka 498

srōtasyannavahē pittaṁ paktau vā yasya tiṣṭhati ||497|| vidāhi bhuktamanyadvā tasyāpyannaṁ vidahyatē |498|

Adhikarana 364 (498) · Śloka 498

śuṣkaṁ viruddhaṁ viṣṭambhi vahnivyāpadamāvahēt ||498||

Adhikarana 365 (499) · Śloka 499

āmaṁ vidagdhaṁ viṣṭabdhaṁ kaphapittānilaistribhiḥ | ajīrṇaṁ kēcidicchanti caturthaṁ rasaśēṣataḥ ||499||

Adhikarana 366 (500-501) · Śloka 501

atyambupānādviṣamāśanādvā sandhāraṇāt svapnaviparyayācca | kālē'pi sātmyaṁ laghu cāpi bhuktamannaṁ na pākaṁ bhajatē narasya ||500|| īrṣyābhayakrōdhaparikṣatēna lubdhēna śugdainyanipīḍitēna | pradvēṣayuktēna ca sēvyamānamannaṁ na samyak pariṇāmamēti ||501||

Adhikarana 367 (502-503) · Śloka 503

mādhuryamannaṁ gatamāmasañjñaṁ vidagdhasañjñaṁ gatamamlabhāvam | kiñcidvipakvaṁ, bhr̥śatōdaśūlaṁ viṣṭabdhamānaddhaviruddhavātam ||502|| udgāraśuddhāvapi bhaktakāṅkṣā na jāyatē hr̥dgurutā ca yasya | rasāvaśēṣēṇa tu saprasēkaṁ caturthamētat pravadantyajīrṇam ||503||

Adhikarana 368 (504) · Śloka 504

mūrcchā pralāpō vamathuḥ prasēkaḥ sadanaṁ bhramaḥ | upadravā bhavantyētē maraṇaṁ cāpyajīrṇataḥ ||504||

Adhikarana 369 (505-507) · Śloka 507

tatrāmē laṅghanaṁ kāryaṁ, vidagdhē vamanaṁ hitam | viṣṭabdhē svēdanaṁ pathyaṁ, rasaśēṣē śayīta ca ||505|| vāmayēdāśu taṁ tasmāduṣṇēna lavaṇāmbunā | kāryaṁ vā'naśanaṁ tāvadyāvanna prakr̥tiṁ bhajēt ||506|| laghukāyamataścainaṁ laṅghanaiḥ samupācarēt | yāvanna prakr̥tisthaḥ syāddōṣataḥ prāṇatastathā ||507||

Adhikarana 370 (508-509) · Śloka 509

hitāhitōpasaṁyuktamannaṁ samaśanaṁ smr̥tam | bahu stōkamakālē vā tajjñēyaṁ viṣamāśanam ||508|| ajīrṇē bhujyatē yattu tadadhyaśanamucyatē | trayamētannihantyāśu bahūnvyādhīnkarōti vā ||509||

Adhikarana 371 (510) · Śloka 510

annaṁ vidagdhaṁ hi narasya śīghraṁ śītāmbunā vai paripākamēti | taddhyasya śaityēna nihanti pittamāklēdibhāvācca nayatyadhastāt ||510||

Adhikarana 372 (511) · Śloka 511

vidahyatē yasya tu bhuktamātrē dahyēta hr̥tkōṣṭhagalaṁ ca yasya | drākṣābhayāṁ mākṣikasamprayuktāṁ līḍhvā'bhayāṁ vā sa sukhaṁ labhēta ||511||

Adhikarana 373 (512) · Śloka 512

bhavēdajīrṇaṁ prati yasya śaṅkā snigdhasya jantōrbalinō'nnakālē | prātaḥ saśuṇṭhīmabhayāmaśaṅkō bhuñjīta samprāśya hitaṁ hitārthī ||512||

Adhikarana 374 (513) · Śloka 513

svalpaṁ yadā dōṣavibaddhamāmaṁ līnaṁ na tējaḥpathamāvr̥ṇōti | bhavatyajīrṇē'pi tadā bubhukṣā yā mandabuddhiṁ viṣavannihanti ||513||

Adhikarana 375 (514-524) · Śloka 525

ata urdhvaṁ pravakṣyāmi guṇānāṁ karmavistaram | karmabhistvanumīyantē nānādravyāśrayā guṇāḥ ||514|| hlādanaḥ stambhanaḥ śītō mūrcchātr̥ṭsvēdadāhajit | uṣṇastadviparītaḥ syātpācanaśca viśēṣataḥ ||515|| snēhamārdavakr̥t snigdhō balavarṇakarastathā | rūkṣastadviparītaḥ syādviśēṣāt stambhanaḥ kharaḥ ||516|| picchilō jīvanō balyaḥ sandhānaḥ ślēṣmalō guruḥ | viśadō viparītō'smāt klēdācūṣaṇarōpaṇaḥ ||517|| dāhapākakarastīkṣṇaḥ srāvaṇō, mr̥duranyathā | sādōpalēpabalakr̥dgurustarpaṇabr̥ṁhaṇaḥ ||518|| laghustadviparītaḥ syāllēkhanō rōpaṇastathā | daśādyāḥ karmataḥ prōktāstēṣāṁ karmaviśēṣaṇaiḥ ||519|| daśaivānyān pravakṣyāmi dravādīṁstānnibōdha mē | dravaḥ praklēdanaḥ, sāndraḥ sthūlaḥ syādbandhakārakaḥ ||520|| ślakṣṇaḥ picchilavajjñēyaḥ karkaśō viśadō yathā | sukhānubandhī sūkṣmaśca sugandhō rōcanō mr̥duḥ ||521|| durgandhō viparītō'smāddhr̥llāsārucikārakaḥ | sarō'nulōmanaḥ prōktō, mandō yātrākaraḥ smr̥taḥ ||522|| vyavāyī cākhilaṁ dēhaṁ vyāpya pākāya kalpatē | vikāsī vikasannēvaṁ dhātubandhān vimōkṣayēt ||523|| āśukārī tathā''śutvāddhāvatyambhasi tailavat | sūkṣmastu saukṣmyāt sūkṣmēṣu srōtaḥsvanusaraḥ smr̥taḥ ||524|| guṇā viṁśatirityēvaṁ yathāvatparikīrtitāḥ |525|

Adhikarana 376 (525) · Śloka 525

sampravakṣyāmyataścōrdhvamāhāragatiniścayam ||525||

Adhikarana 377 (526) · Śloka 526

pañcabhūtātmakē dēhē hyāhāraḥ pāñcabhautikaḥ | vipakvaḥ pañcadhā samyagguṇān svānabhivardhayēt ||526||

Adhikarana 378 (527) · Śloka 527

avidagdhaḥ kaphaṁ, pittaṁ vidagdhaḥ, pavanaṁ punaḥ | samyagvipakvō niḥsāra āhāraḥ paribr̥ṁhayēt ||527||

Adhikarana 379 (528) · Śloka 528

viṇmūtramāhāramalaḥ sāraḥ prāgīritō rasaḥ |528|

Adhikarana 380 (528) · Śloka 528

sa tu vyānēna vikṣiptaḥ sarvān dhātūn pratarpayēt ||528||

Adhikarana 381 (529) · Śloka 529

kaphaḥ pittaṁ malaḥ khēṣu svēdaḥ syānnakharōma ca | nētraviṭ tvakṣu ca snēhō dhātūnāṁ kramaśō malāḥ ||529||

Adhikarana 382 (530-531) · Śloka 531

divā vibuddhē hr̥dayē jāgrataḥ puṇḍarīkavat | annamaklinnadhātutvādajīrṇē'pi hitaṁ niśi ||530|| hr̥di sammīlitē rātrau prasuptasya viśēṣataḥ | klinnavisrastadhātutvādajīrṇē na hitaṁ divā ||531||

Adhikarana 383 (532) · Śloka 532

imaṁ vidhiṁ yō'numataṁ mahāmunērnr̥parṣimukhyasya paṭhēddhi yatnataḥ | sa bhūmipālāya vidhātumauṣadhaṁ mahātmanāṁ cārhati sūrisattamaḥ ||532||

Adhikarana puShpikA · Śloka 46

iti bhagavatā śrīdhanvantariṇōpadiṣṭāyāṁ tacchiṣyēṇa maharṣiṇā suśrutēna viracitāyāṁ suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē ṣaṭcatvāriṁśattamō'dhyāyaḥ ||46|| iti bhagavatā śrīdhanvantariṇōpadiṣṭāyāṁ tacchiṣyēṇa maharṣiṇā suśrutēna viracitāyāṁ suśrutasaṁhitāyāṁ prathamaṁ sūtrasthānaṁ samāptam |