Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō dravadravyavidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातो द्रवद्रव्यविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
45. dravadravyavidhyadhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
pānīyamāntarīkṣamanirdēśyarasamamr̥taṁ jīvanaṁ tarpaṇaṁ dhāraṇamāśvāsajananaṁ śramaklamapipāsāmadamūrcchātandrānidrādāhapraśamanamēkāntataḥ pathyatamaṁ ca ||3||
View original
पानीयमान्तरीक्षमनिर्देश्यरसममृतं जीवनं तर्पणं धारणमाश्वासजननं श्रमक्लमपिपासामदमूर्च्छातन्द्रानिद्रादाहप्रशमनमेकान्ततः पथ्यतमं च ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
tadēvāvanipatitamanyatamaṁ rasamupalabhatē sthānaviśēṣānnadīnadasarastaḍāgavāpīkūpacuṇṭīprasravaṇōdbhidavikirakēdārapalvalādi ṣu sthānēṣvavasthitamiti ||4||
View original
तदेवावनिपतितमन्यतमं रसमुपलभते स्थानविशेषान्नदीनदसरस्तडागवापीकूपचुण्टीप्रस्रवणोद्भिदविकिरकेदारपल्वलादि षु स्थानेष्ववस्थितमिति ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
tatra, ‘lōhitakapilapāṇḍunīlapītaśuklēṣvavanipradēśēṣu madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāṇi yathāsaṅkhyamudakāni sambhavanti’ ityēkē bhāṣantē ||5||
View original
तत्र, ‘लोहितकपिलपाण्डुनीलपीतशुक्लेष्ववनिप्रदेशेषु मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायाणि यथासङ्ख्यमुदकानि सम्भवन्ति’ इत्येके भाषन्ते ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
tattu na samyak; pr̥thivyādīnāmanyōnyānupravēśakr̥taḥ salilarasō bhavatyutkarṣāpakarṣēṇa | tatra, svalakṣaṇabhūyiṣṭhāyāṁ bhūmāvamlaṁ lavaṇaṁ ca; ambuguṇabhūyiṣṭhāyāṁ madhuraṁ; tējōguṇabhūyiṣṭhāyāṁ kaṭukaṁ tiktaṁ ca; vāyuguṇabhūyiṣṭhāyāṁ kaṣāyam; ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāmavyaktarasam, avyaktaṁ hyākāśamityataḥ; tat pradhānamavyaktarasatvāt, tatpēyamāntarīkṣālābhē ||6||
View original
तत्तु न सम्यक्; पृथिव्यादीनामन्योन्यानुप्रवेशकृतः सलिलरसो भवत्युत्कर्षापकर्षेण | तत्र, स्वलक्षणभूयिष्ठायां भूमावम्लं लवणं च; अम्बुगुणभूयिष्ठायां मधुरं; तेजोगुणभूयिष्ठायां कटुकं तिक्तं च; वायुगुणभूयिष्ठायां कषायम्; आकाशगुणभूयिष्ठायामव्यक्तरसम्, अव्यक्तं ह्याकाशमित्यतः; तत् प्रधानमव्यक्तरसत्वात्, तत्पेयमान्तरीक्षालाभे ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
tatrāntarīkṣaṁ caturvidham | tadyathā- dhāraṁ, kāraṁ, tauṣāraṁ, haimamiti | tēṣāṁ dhāraṁ pradhānaṁ, laghutvāt; tat punardvividhaṁ- gāṅgaṁ, sāmudraṁ cēti | tatra gāṅgamāśvayujē māsi prāyaśō varṣati | tayōrdvayōrapi parīkṣaṇaṁ kurvīta- śālyōdanapiṇḍamakuthitamavidagdhaṁ rajatabhājanōpahitaṁ varṣati dēvē bahiṣkurvīta, sa yadi muhūrtaṁ sthitastādr̥śa ēva bhavati tadā gāṅgaṁ patatītyavagantavyaṁ; varṇānyatvē sikthapraklēdē ca sāmudramiti vidyāt, tannōpādēyam | sāmudramapyāśvayujē māsi gr̥hītaṁ gāṅgavadbhavati | gāṅgaṁ punaḥ pradhānaṁ, tadupādadītāśvayujē māsi | śuciśuklavitatapaṭaikadēśacyutamathavā harmyatalaparibhraṣṭamanyairvā śucibhirbhājanairgr̥hītaṁ sauvarṇē rājatē mr̥nmayē vā pātrē nidadhyāt | tat sarvakālamupayuñjīta, tasyālābhē bhaumam | taccākāśaguṇabahulam | tat punaḥ saptavidham | tadyathā- kaupaṁ, nādēyaṁ, sārasaṁ, tāḍāgaṁ, prāsravaṇam, audbhidaṁ, cauṇṭyamiti ||7||
View original
तत्रान्तरीक्षं चतुर्विधम् | तद्यथा- धारं, कारं, तौषारं, हैममिति | तेषां धारं प्रधानं, लघुत्वात्; तत् पुनर्द्विविधं- गाङ्गं, सामुद्रं चेति | तत्र गाङ्गमाश्वयुजे मासि प्रायशो वर्षति | तयोर्द्वयोरपि परीक्षणं कुर्वीत- शाल्योदनपिण्डमकुथितमविदग्धं रजतभाजनोपहितं वर्षति देवे बहिष्कुर्वीत, स यदि मुहूर्तं स्थितस्तादृश एव भवति तदा गाङ्गं पततीत्यवगन्तव्यं; वर्णान्यत्वे सिक्थप्रक्लेदे च सामुद्रमिति विद्यात्, तन्नोपादेयम् | सामुद्रमप्याश्वयुजे मासि गृहीतं गाङ्गवद्भवति | गाङ्गं पुनः प्रधानं, तदुपाददीताश्वयुजे मासि | शुचिशुक्लविततपटैकदेशच्युतमथवा हर्म्यतलपरिभ्रष्टमन्यैर्वा शुचिभिर्भाजनैर्गृहीतं सौवर्णे राजते मृन्मये वा पात्रे निदध्यात् | तत् सर्वकालमुपयुञ्जीत, तस्यालाभे भौमम् | तच्चाकाशगुणबहुलम् | तत् पुनः सप्तविधम् | तद्यथा- कौपं, नादेयं, सारसं, ताडागं, प्रास्रवणम्, औद्भिदं, चौण्ट्यमिति ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
tatra varṣāsvāntarikṣamaudbhidaṁ vā sēvēta, mahāguṇatvāt; śaradi sarvaṁ, prasannatvāt; hēmantē sārasaṁ tāḍāgaṁ vā; vasantē kaupaṁ prāsravaṇaṁ vā; grīṣmē'pyēvaṁ; prāvr̥ṣi cauṇṭyamanabhivr̥ṣṭaṁ sarvaṁ cēti ||8||
View original
तत्र वर्षास्वान्तरिक्षमौद्भिदं वा सेवेत, महागुणत्वात्; शरदि सर्वं, प्रसन्नत्वात्; हेमन्ते सारसं ताडागं वा; वसन्ते कौपं प्रास्रवणं वा; ग्रीष्मेऽप्येवं; प्रावृषि चौण्ट्यमनभिवृष्टं सर्वं चेति ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10
kīṭamūtrapurīṣāṇḍaśavakōthapradūṣitam | tr̥ṇaparṇōtkarayutaṁ kaluṣaṁ viṣasaṁyutam ||9|| yō'vagāhēta varṣāsu pibēdvā'pi navaṁ jalam | sa bāhyābhyantarān rōgān prāpnuyāt kṣipramēva tu ||10||
View original
कीटमूत्रपुरीषाण्डशवकोथप्रदूषितम् | तृणपर्णोत्करयुतं कलुषं विषसंयुतम् ||९|| योऽवगाहेत वर्षासु पिबेद्वाऽपि नवं जलम् | स बाह्याभ्यन्तरान् रोगान् प्राप्नुयात् क्षिप्रमेव तु ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
tatra yat paṅkaśaivalahaṭhatr̥ṇapadmapatraprabhr̥tibhiravacchannaṁ raviśaśikiraṇānilairnābhijuṣṭaṁ gandhavarṇarasōpasr̥ṣṭaṁ tadvyāpannamiti vidyāt | tasya sparśarūparasagandhavīryavipākadōṣāḥ ṣaṭ sambhavanti | tatra, kharatā paicchilyamauṣṇyaṁ dantagrāhitā ca sparśadōṣaḥ, paṅkasikatāśaivālabahuvarṇatā rūpadōṣaḥ; vyaktarasatā rasadōṣaḥ; aniṣṭagandhatā gandhadōṣaḥ; yadupayuktaṁ tr̥ṣṇāgauravaśūlakaphaprasēkānāpādayati sa viryadōṣaḥ; yadupayuktaṁ cirādvipacyatē viṣṭambhayati vā sa vipākadōṣa iti | ta ētē āntarikṣē na santi ||11||
View original
तत्र यत् पङ्कशैवलहठतृणपद्मपत्रप्रभृतिभिरवच्छन्नं रविशशिकिरणानिलैर्नाभिजुष्टं गन्धवर्णरसोपसृष्टं तद्व्यापन्नमिति विद्यात् | तस्य स्पर्शरूपरसगन्धवीर्यविपाकदोषाः षट् सम्भवन्ति | तत्र, खरता पैच्छिल्यमौष्ण्यं दन्तग्राहिता च स्पर्शदोषः, पङ्कसिकताशैवालबहुवर्णता रूपदोषः; व्यक्तरसता रसदोषः; अनिष्टगन्धता गन्धदोषः; यदुपयुक्तं तृष्णागौरवशूलकफप्रसेकानापादयति स विर्यदोषः; यदुपयुक्तं चिराद्विपच्यते विष्टम्भयति वा स विपाकदोष इति | त एते आन्तरिक्षे न सन्ति ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
vyāpannasya cāgnikvathanaṁ sūryātapapratāpanaṁ taptāyaḥpiṇḍasikatālōṣṭrāṇāṁ vā nirvāpaṇaṁ prasādanaṁ ca kartavyaṁ, nāgacampakōtpalapāṭalāpuṣpaprabhr̥tibhiścādhivāsanamiti ||12||
View original
व्यापन्नस्य चाग्निक्वथनं सूर्यातपप्रतापनं तप्तायःपिण्डसिकतालोष्ट्राणां वा निर्वापणं प्रसादनं च कर्तव्यं, नागचम्पकोत्पलपाटलापुष्पप्रभृतिभिश्चाधिवासनमिति ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
sauvarṇē rājatē tāmrē kāṁsyē maṇimayē'pi vā | puṣpāvataṁsaṁ bhaumē vā sugandhi salilaṁ pibēt ||13||
View original
सौवर्णे राजते ताम्रे कांस्ये मणिमयेऽपि वा | पुष्पावतंसं भौमे वा सुगन्धि सलिलं पिबेत् ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (14-16) · Śloka 16
vyāpannaṁ varjayēnnityaṁ tōyaṁ yaccāpyanārtavam | dōṣasañjananaṁ hyētannādadītāhitaṁ tu tat ||14|| vyāpannamudakaṁ yastu pibatīhāprasāditam | śvayathuṁ pāṇḍurōgaṁ ca tvagdōṣamavipākatām ||15|| śvāsakāsapratiśyāyaśūlagulmōdarāṇi ca | anyānvā viṣamānrōgānprāpnuyādacirēṇa saḥ ||16||
View original
व्यापन्नं वर्जयेन्नित्यं तोयं यच्चाप्यनार्तवम् | दोषसञ्जननं ह्येतन्नाददीताहितं तु तत् ||१४|| व्यापन्नमुदकं यस्तु पिबतीहाप्रसादितम् | श्वयथुं पाण्डुरोगं च त्वग्दोषमविपाकताम् ||१५|| श्वासकासप्रतिश्यायशूलगुल्मोदराणि च | अन्यान्वा विषमान्रोगान्प्राप्नुयादचिरेण सः ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (17) · Śloka 17
tatra sapta kaluṣasya prasādanāni bhavanti | tadyathā- katakagōmēdakabisagranthiśaivālamūlavastrāṇi muktāmaṇiścēti ||17||
View original
तत्र सप्त कलुषस्य प्रसादनानि भवन्ति | तद्यथा- कतकगोमेदकबिसग्रन्थिशैवालमूलवस्त्राणि मुक्तामणिश्चेति ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (18) · Śloka 18
pañca nikṣēpaṇāni bhavanti | tadyathā- phalakaṁ, tryaṣṭakaṁ, muñjavalaya, udakamañcikā, śikyaṁ cēti ||18||
View original
पञ्च निक्षेपणानि भवन्ति | तद्यथा- फलकं, त्र्यष्टकं, मुञ्जवलय, उदकमञ्चिका, शिक्यं चेति ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (19) · Śloka 19
sapta śītīkaraṇāni bhavanti; tadyathā- pravātasthāpanam, udakaprakṣēpaṇaṁ, yaṣṭikābhrāmaṇaṁ, vyajanaṁ, vastrōddharaṇaṁ, vālukāprakṣēpaṇaṁ, śikyāvalambanaṁ cēti ||19||
View original
सप्त शीतीकरणानि भवन्ति; तद्यथा- प्रवातस्थापनम्, उदकप्रक्षेपणं, यष्टिकाभ्रामणं, व्यजनं, वस्त्रोद्धरणं, वालुकाप्रक्षेपणं, शिक्यावलम्बनं चेति ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (20) · Śloka 20
nirgandhamavyaktarasaṁ tr̥ṣṇāghnaṁ śuci śītalam | acchaṁ laghu ca hr̥dyaṁ ca tōyaṁ guṇavaducyatē ||20||
View original
निर्गन्धमव्यक्तरसं तृष्णाघ्नं शुचि शीतलम् | अच्छं लघु च हृद्यं च तोयं गुणवदुच्यते ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (21) · Śloka 21
tatra nadyaḥ paścimābhimukhāḥ pathyāḥ, laghūdakatvāt; pūrvābhimukhāstu na praśasyantē, gurūdakatvāt; dakṣiṇābhimukhā nātidōṣalāḥ, sādhāraṇatvāt | tatra sahyaprabhavāḥkuṣṭhaṁ janayanti, vindhyaprabhavāḥ kuṣṭhaṁ pāṇḍurōgaṁ ca, malayaprabhavāḥ kr̥mīn, mahēndraprabhavāḥ ślīpadōdarāṇi, himavatprabhavā hr̥drōgaśvayathuśirōrōgaślīpadagalagaṇḍān, prācyāvantyā aparāvantyāścārśāṁsyupajanayanti, pāriyātraprabhavāḥ pathyā balārōgyakarya iti ||21||
View original
तत्र नद्यः पश्चिमाभिमुखाः पथ्याः, लघूदकत्वात्; पूर्वाभिमुखास्तु न प्रशस्यन्ते, गुरूदकत्वात्; दक्षिणाभिमुखा नातिदोषलाः, साधारणत्वात् | तत्र सह्यप्रभवाःकुष्ठं जनयन्ति, विन्ध्यप्रभवाः कुष्ठं पाण्डुरोगं च, मलयप्रभवाः कृमीन्, महेन्द्रप्रभवाः श्लीपदोदराणि, हिमवत्प्रभवा हृद्रोगश्वयथुशिरोरोगश्लीपदगलगण्डान्, प्राच्यावन्त्या अपरावन्त्याश्चार्शांस्युपजनयन्ति, पारियात्रप्रभवाः पथ्या बलारोग्यकर्य इति ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (22) · Śloka 22
nadyaḥ śīghravahā laghvyaḥ prōktā yāścāmalōdakāḥ | gurvyaḥ śaivālasañchannāḥ kaluṣā mandagāśca yāḥ ||22||
View original
नद्यः शीघ्रवहा लघ्व्यः प्रोक्ता याश्चामलोदकाः | गुर्व्यः शैवालसञ्छन्नाः कलुषा मन्दगाश्च याः ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (23) · Śloka 23
prāyēṇa nadyō maruṣu satiktā lavaṇānvitāḥ | laghvyaḥ samadhurāścaiva pauruṣēyā balē hitāḥ ||23||
View original
प्रायेण नद्यो मरुषु सतिक्ता लवणान्विताः | लघ्व्यः समधुराश्चैव पौरुषेया बले हिताः ||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (24) · Śloka 24
tatra sarvēṣāmēva bhaumānāṁ grahaṇaṁ pratyūṣasi, tatra hyamalatvaṁ śaityaṁ cādhikaṁ bhavati, sa ēva cāpāṁ parō guṇa iti ||24||
View original
तत्र सर्वेषामेव भौमानां ग्रहणं प्रत्यूषसि, तत्र ह्यमलत्वं शैत्यं चाधिकं भवति, स एव चापां परो गुण इति ||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (25) · Śloka 25
divārkakiraṇairjuṣṭaṁ niśāyāminduraśmibhiḥ | arūkṣamanabhiṣyandi tattulyaṁ gaganāmbunā ||25||
View original
दिवार्ककिरणैर्जुष्टं निशायामिन्दुरश्मिभिः | अरूक्षमनभिष्यन्दि तत्तुल्यं गगनाम्बुना ||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (26) · Śloka 26
gaganāmbu tridōṣaghnaṁ gr̥hītaṁ yat subhājanē | balyaṁ rasāyanaṁ mēdhyaṁ pātrāpēkṣi tataḥ param ||26||
View original
गगनाम्बु त्रिदोषघ्नं गृहीतं यत् सुभाजने | बल्यं रसायनं मेध्यं पात्रापेक्षि ततः परम् ||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (27) · Śloka 27
rakṣōghnaṁ śītalaṁ hlādi jvaradāhaviṣāpaham | candrakāntōdbhavaṁ vāri pittaghnaṁ vimalaṁ smr̥tam ||27||
View original
रक्षोघ्नं शीतलं ह्लादि ज्वरदाहविषापहम् | चन्द्रकान्तोद्भवं वारि पित्तघ्नं विमलं स्मृतम् ||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (28) · Śloka 29
mūrcchāpittōṣṇadāhēṣu viṣē raktē madātyayē | bhramaklamaparītēṣu tamakē vamathau tathā ||28|| ūrdhvagē raktapittē ca śītamambhaḥ praśasyatē |29|
View original
मूर्च्छापित्तोष्णदाहेषु विषे रक्ते मदात्यये | भ्रमक्लमपरीतेषु तमके वमथौ तथा ||२८|| ऊर्ध्वगे रक्तपित्ते च शीतमम्भः प्रशस्यते |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (29-30) · Śloka 30
pārśvaśūlē pratiśyāyē vātarōgē galagrahē ||29|| ādhmānē stimitē kōṣṭhē sadyaḥśuddhē navajvarē | hikkāyāṁ snēhapītē ca śītāmbu parivarjayēt ||30||
View original
पार्श्वशूले प्रतिश्याये वातरोगे गलग्रहे ||२९|| आध्माने स्तिमिते कोष्ठे सद्यःशुद्धे नवज्वरे | हिक्कायां स्नेहपीते च शीताम्बु परिवर्जयेत् ||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (31-36) · Śloka 37
nādēyaṁ vātalaṁ rūkṣaṁ dīpanaṁ laghu lēkhanam | tadabhiṣyandi madhuraṁ sāndraṁ guru kaphāvaham ||31|| tr̥ṣṇāghnaṁ sārasaṁ balyaṁ kaṣāyaṁ madhuraṁ laghu | tāḍāgaṁ vātalaṁ svādu kaṣāyaṁ kaṭupāki ca ||32|| vātaślēṣmaharaṁ vāpyaṁ sakṣāraṁ kaṭu pittalam | sakṣāraṁ pittalaṁ kaupaṁ ślēṣmaghnaṁ dīpanaṁ laghu ||33|| cauṇṭyamagnikaraṁ rūkṣaṁ madhuraṁ kaphakr̥nna ca | kaphaghnaṁ dīpanaṁ hr̥dyaṁ laghu prasravaṇōdbhavam ||34|| madhuraṁ pittaśamanamavidāhyaudbhidaṁ smr̥tam | vaikiraṁ kaṭu sakṣāraṁ ślēṣmaghnaṁ laghu dīpanam ||35|| kaidāraṁ madhuraṁ prōktaṁ vipākē guru dōṣalam | tadvatpālvalamuddiṣṭaṁ viśēṣāddōṣalaṁ tu tat ||36|| sāmudramudakaṁ visraṁ lavaṇaṁ sarvadōṣakr̥t |37|
View original
नादेयं वातलं रूक्षं दीपनं लघु लेखनम् | तदभिष्यन्दि मधुरं सान्द्रं गुरु कफावहम् ||३१|| तृष्णाघ्नं सारसं बल्यं कषायं मधुरं लघु | ताडागं वातलं स्वादु कषायं कटुपाकि च ||३२|| वातश्लेष्महरं वाप्यं सक्षारं कटु पित्तलम् | सक्षारं पित्तलं कौपं श्लेष्मघ्नं दीपनं लघु ||३३|| चौण्ट्यमग्निकरं रूक्षं मधुरं कफकृन्न च | कफघ्नं दीपनं हृद्यं लघु प्रस्रवणोद्भवम् ||३४|| मधुरं पित्तशमनमविदाह्यौद्भिदं स्मृतम् | वैकिरं कटु सक्षारं श्लेष्मघ्नं लघु दीपनम् ||३५|| कैदारं मधुरं प्रोक्तं विपाके गुरु दोषलम् | तद्वत्पाल्वलमुद्दिष्टं विशेषाद्दोषलं तु तत् ||३६|| सामुद्रमुदकं विस्रं लवणं सर्वदोषकृत् |३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (37-38) · Śloka 39
anēkadōṣamānūpaṁ vāryabhiṣyandi garhitam ||37|| ēbhirdōṣairasaṁyuktaṁ niravadyaṁ tu jāṅgalam | pākē'vidāhi tr̥ṣṇāghnaṁ praśastaṁ prītivardhanam ||38|| dīpanaṁ svādu śītaṁ ca tōyaṁ sādhāraṇaṁ laghu |39|
View original
अनेकदोषमानूपं वार्यभिष्यन्दि गर्हितम् ||३७|| एभिर्दोषैरसंयुक्तं निरवद्यं तु जाङ्गलम् | पाकेऽविदाहि तृष्णाघ्नं प्रशस्तं प्रीतिवर्धनम् ||३८|| दीपनं स्वादु शीतं च तोयं साधारणं लघु |३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (39) · Śloka 40
kaphamēdō'nilāmaghnaṁ dīpanaṁ bastiśōdhanam ||39|| śvāsakāsajvaraharaṁ pathyamuṣṇōdakaṁ sadā |40|
View original
कफमेदोऽनिलामघ्नं दीपनं बस्तिशोधनम् ||३९|| श्वासकासज्वरहरं पथ्यमुष्णोदकं सदा |४०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (40) · Śloka 41
yat kvāthyamānaṁ nirvēgaṁ niṣphēnaṁ nirmalaṁ laghu ||40|| caturbhāgāvaśēṣaṁ tu tattōyaṁ guṇavat smr̥tam |41|
View original
यत् क्वाथ्यमानं निर्वेगं निष्फेनं निर्मलं लघु ||४०|| चतुर्भागावशेषं तु तत्तोयं गुणवत् स्मृतम् |४१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (41) · Śloka 42
na ca paryuṣitaṁ dēyaṁ kadācidvāri jānatā ||41|| amlībhūtaṁ kaphōtklēdi na hitaṁ tat pipāsavē |42|
View original
न च पर्युषितं देयं कदाचिद्वारि जानता ||४१|| अम्लीभूतं कफोत्क्लेदि न हितं तत् पिपासवे |४२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (42) · Śloka 43
madyapānātsamudbhūtē rōgē pittōtthitē tathā ||42|| sannipātasamutthē ca śr̥taśītaṁ praśasyatē |43|
View original
मद्यपानात्समुद्भूते रोगे पित्तोत्थिते तथा ||४२|| सन्निपातसमुत्थे च शृतशीतं प्रशस्यते |४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (43) · Śloka 44
snigdhaṁ svādu himaṁ hr̥dyaṁ dīpanaṁ bastiśōdhanam ||43|| vr̥ṣyaṁ pittapipāsāghnaṁ nālikērōdakaṁ guru |44|
View original
स्निग्धं स्वादु हिमं हृद्यं दीपनं बस्तिशोधनम् ||४३|| वृष्यं पित्तपिपासाघ्नं नालिकेरोदकं गुरु |४४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 33 (44) · Śloka 45
dāhātīsārapittāsr̥ṅmūrcchāmadyaviṣārtiṣu ||44|| śr̥taśītaṁ jalaṁ śastaṁ tr̥ṣṇācchardibhramēṣu ca |45|
View original
दाहातीसारपित्तासृङ्मूर्च्छामद्यविषार्तिषु ||४४|| शृतशीतं जलं शस्तं तृष्णाच्छर्दिभ्रमेषु च |४५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 34 (45-46) · Śloka 46
arōcakē pratiśyāyē prasēkē śvayathau kṣayē ||45|| mandē'gnāvudarē kuṣṭhē jvarē nētrāmayē tathā | vraṇē ca madhumēhē ca pānīyaṁ mandamācarēt ||46|| iti jalavargaḥ |
View original
अरोचके प्रतिश्याये प्रसेके श्वयथौ क्षये ||४५|| मन्देऽग्नावुदरे कुष्ठे ज्वरे नेत्रामये तथा | व्रणे च मधुमेहे च पानीयं मन्दमाचरेत् ||४६|| इति जलवर्गः |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 35 (47) · Śloka 47
atha kṣīravargaḥ | gavyamājaṁ tathā cauṣṭramāvikaṁ māhiṣaṁ ca yat | aśvāyāścaiva nāryāśca karēṇūnāṁ ca yatpayaḥ ||47||
View original
अथ क्षीरवर्गः | गव्यमाजं तथा चौष्ट्रमाविकं माहिषं च यत् | अश्वायाश्चैव नार्याश्च करेणूनां च यत्पयः ||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 36 (48) · Śloka 48
tattvanēkauṣadhirasaprasādaṁ prāṇadaṁ guru | madhuraṁ picchilaṁ śītaṁ snigdhaṁ ślakṣṇaṁ saraṁ mr̥du | sarvaprāṇabhr̥tāṁ tasmāt sātmyaṁ kṣīramihōcyatē ||48||
View original
तत्त्वनेकौषधिरसप्रसादं प्राणदं गुरु | मधुरं पिच्छिलं शीतं स्निग्धं श्लक्ष्णं सरं मृदु | सर्वप्राणभृतां तस्मात् सात्म्यं क्षीरमिहोच्यते ||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 37 (49) · Śloka 49
tatra sarvamēva kṣīraṁ prāṇināmapratiṣiddhaṁ jātisātmyāt, vātapittaśōṇitamānasēṣvapi vikārēṣvaviruddhaṁ, jīrṇajvarakāsaśvāsaśōṣakṣayagulmōnmādōdaramūrcchābhramamadadāhapipāsāhr̥dbastidōṣa- pāṇḍurōgagrahaṇīdōṣārśaḥśūlōdāvartātisārapravāhikāyōnirōgagarbhāsrāvaraktapittaśramaklamaharaṁ, pāpmāpahaṁ balyaṁ vr̥ṣyaṁ vājīkaraṇaṁ rasāyanaṁ mēdhyaṁ vayaḥsthāpanamāyuṣyaṁ jīvanaṁ br̥ṁhaṇaṁ sandhānaṁ vamanavirēcanāsthāpanaṁ tulyaguṇatvāccaujasō vardhanaṁ bālavr̥ddhakṣatakṣīṇānāṁ kṣudvyavāyavyāyāmakarśitānāṁ ca pathyatamam ||49||
View original
तत्र सर्वमेव क्षीरं प्राणिनामप्रतिषिद्धं जातिसात्म्यात्, वातपित्तशोणितमानसेष्वपि विकारेष्वविरुद्धं, जीर्णज्वरकासश्वासशोषक्षयगुल्मोन्मादोदरमूर्च्छाभ्रममददाहपिपासाहृद्बस्तिदोष- पाण्डुरोगग्रहणीदोषार्शःशूलोदावर्तातिसारप्रवाहिकायोनिरोगगर्भास्रावरक्तपित्तश्रमक्लमहरं, पाप्मापहं बल्यं वृष्यं वाजीकरणं रसायनं मेध्यं वयःस्थापनमायुष्यं जीवनं बृंहणं सन्धानं वमनविरेचनास्थापनं तुल्यगुणत्वाच्चौजसो वर्धनं बालवृद्धक्षतक्षीणानां क्षुद्व्यवायव्यायामकर्शितानां च पथ्यतमम् ||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 38 (50) · Śloka 51
alpābhiṣyandi gōkṣīraṁ snigdhaṁ guru rasāyanam | raktapittaharaṁ śītaṁ madhuraṁ rasapākayōḥ ||50|| jīvanīyaṁ tathā vātapittaghnaṁ paramaṁ smr̥tam |51|
View original
अल्पाभिष्यन्दि गोक्षीरं स्निग्धं गुरु रसायनम् | रक्तपित्तहरं शीतं मधुरं रसपाकयोः ||५०|| जीवनीयं तथा वातपित्तघ्नं परमं स्मृतम् |५१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 39 (51-52) · Śloka 53
gavyatulyaguṇaṁ tvājaṁ viśēṣācchōṣiṇāṁ hitam ||51|| dīpanaṁ laghu saṅgrāhi śvāsakāsāsrapittanut | ajānāmalpakāyatvāt kaṭutiktaniṣēvaṇāt ||52|| nātyambupānādvyāyāmāt sarvavyādhiharaṁ payaḥ |53|
View original
गव्यतुल्यगुणं त्वाजं विशेषाच्छोषिणां हितम् ||५१|| दीपनं लघु सङ्ग्राहि श्वासकासास्रपित्तनुत् | अजानामल्पकायत्वात् कटुतिक्तनिषेवणात् ||५२|| नात्यम्बुपानाद्व्यायामात् सर्वव्याधिहरं पयः |५३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 40 (53) · Śloka 54
rūkṣōṣṇaṁ lavaṇaṁ kiñcidauṣṭraṁ svādurasaṁ laghu ||53|| śōphagulmōdarārśōghnaṁ kr̥mikuṣṭhaviṣāpaham |54|
View original
रूक्षोष्णं लवणं किञ्चिदौष्ट्रं स्वादुरसं लघु ||५३|| शोफगुल्मोदरार्शोघ्नं कृमिकुष्ठविषापहम् |५४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 41 (54) · Śloka 55
āvikaṁ madhuraṁ snigdhaṁ guru pittakaphāvaham ||54|| pathyaṁ kēvalavātēṣu kāsē cānilasambhavē |55|
View original
आविकं मधुरं स्निग्धं गुरु पित्तकफावहम् ||५४|| पथ्यं केवलवातेषु कासे चानिलसम्भवे |५५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 42 (55) · Śloka 56
mahābhiṣyandi madhuraṁ māhiṣaṁ vahnināśanam ||55|| nidrākaraṁ śītataraṁ gavyāt snigdhataraṁ guru |56|
View original
महाभिष्यन्दि मधुरं माहिषं वह्निनाशनम् ||५५|| निद्राकरं शीततरं गव्यात् स्निग्धतरं गुरु |५६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 43 (56) · Śloka 57
uṣṇamaikaśaphaṁ balyaṁ śākhāvātaharaṁ payaḥ ||56|| madhurāmlarasaṁ rūkṣaṁ lavaṇānurasaṁ laghu |57|
View original
उष्णमैकशफं बल्यं शाखावातहरं पयः ||५६|| मधुराम्लरसं रूक्षं लवणानुरसं लघु |५७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 44 (57) · Śloka 58
nāryāstu madhuraṁ stanyaṁ kaṣāyānurasaṁ himam ||57|| nasyāścyōtanayōḥ pathyaṁ jīvanaṁ laghu dīpanam |58|
View original
नार्यास्तु मधुरं स्तन्यं कषायानुरसं हिमम् ||५७|| नस्याश्च्योतनयोः पथ्यं जीवनं लघु दीपनम् |५८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 45 (58) · Śloka 59
hastinyā madhuraṁ vr̥ṣyaṁ kaṣāyānurasaṁ guru ||58|| snigdhaṁ sthairyakaraṁ śītaṁ cakṣuṣyaṁ balavardhanam |59|
View original
हस्तिन्या मधुरं वृष्यं कषायानुरसं गुरु ||५८|| स्निग्धं स्थैर्यकरं शीतं चक्षुष्यं बलवर्धनम् |५९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 46 (59) · Śloka 60
prāyaḥ prābhātikaṁ kṣīraṁ guru viṣṭambhi śītalam ||59|| rātryāḥ sōmaguṇatvācca vyāyāmābhāvatastathā |60|
View original
प्रायः प्राभातिकं क्षीरं गुरु विष्टम्भि शीतलम् ||५९|| रात्र्याः सोमगुणत्वाच्च व्यायामाभावतस्तथा |६०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 47 (60) · Śloka 61
divākarābhitaptānāṁ vyāyāmānilasēvanāt ||60|| śramaghnaṁ vātanuccaiva cakṣuṣyaṁ cāparāhṇikam |61|
View original
दिवाकराभितप्तानां व्यायामानिलसेवनात् ||६०|| श्रमघ्नं वातनुच्चैव चक्षुष्यं चापराह्णिकम् |६१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 48 (61) · Śloka 61
payō'bhiṣyandi gurvāmaṁ prāyaśaḥ parikīrtitam ||61||
View original
पयोऽभिष्यन्दि गुर्वामं प्रायशः परिकीर्तितम् ||६१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 49 (62) · Śloka 62
tadēvōktaṁ laghutaramanabhiṣyandi vai śr̥tam |62|
View original
तदेवोक्तं लघुतरमनभिष्यन्दि वै शृतम् |६२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 50 (62) · Śloka 62
varjayitvā striyāḥ stanyamāmamēva hi taddhitam ||62||
View original
वर्जयित्वा स्त्रियाः स्तन्यमाममेव हि तद्धितम् ||६२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 51 (63) · Śloka 63
dhārōṣṇaṁ guṇavat kṣīraṁ viparītamatō'nyathā |63|
View original
धारोष्णं गुणवत् क्षीरं विपरीतमतोऽन्यथा |६३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 52 (63) · Śloka 63
tadēvātiśr̥taṁ śītaṁ guru br̥ṁhaṇamucyatē ||63||
View original
तदेवातिशृतं शीतं गुरु बृंहणमुच्यते ||६३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 53 (64) · Śloka 64
aniṣṭagandhamamlaṁ ca vivarṇaṁ virasaṁ ca yat | varjyaṁ salavaṇaṁ kṣīraṁ yacca vigrathitaṁ bhavēt ||64|| iti kṣīravargaḥ |
View original
अनिष्टगन्धमम्लं च विवर्णं विरसं च यत् | वर्ज्यं सलवणं क्षीरं यच्च विग्रथितं भवेत् ||६४|| इति क्षीरवर्गः |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 54 (65) · Śloka 65
atha dadhivargaḥ | dadhi tu madhuramamlamatyamlaṁ cēti; tatkaṣāyānurasaṁ snigdhamuṣṇaṁ pīnasaviṣamajvarātisārārōcakamūtrakr̥cchrakārśyāpahaṁ vr̥ṣyaṁ prāṇakaraṁ maṅgalyaṁ ca ||65||
View original
अथ दधिवर्गः | दधि तु मधुरमम्लमत्यम्लं चेति; तत्कषायानुरसं स्निग्धमुष्णं पीनसविषमज्वरातिसारारोचकमूत्रकृच्छ्रकार्श्यापहं वृष्यं प्राणकरं मङ्गल्यं च ||६५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 55 (66) · Śloka 66
mahābhiṣyandi madhuraṁ kaphamēdōvivardhanam | kaphapittakr̥damlaṁ syādatyamlaṁ raktadūṣaṇam ||66||
View original
महाभिष्यन्दि मधुरं कफमेदोविवर्धनम् | कफपित्तकृदम्लं स्यादत्यम्लं रक्तदूषणम् ||६६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 56 (67) · Śloka 67
vidāhi sr̥ṣṭaviṇmūtraṁ mandajātaṁ tridōṣakr̥t |67|
View original
विदाहि सृष्टविण्मूत्रं मन्दजातं त्रिदोषकृत् |६७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 57 (67) · Śloka 68
snigdhaṁ vipākē madhuraṁ dīpanaṁ balavardhanam ||67|| vātāpahaṁ pavitraṁ ca dadhi gavyaṁ rucipradam |68|
View original
स्निग्धं विपाके मधुरं दीपनं बलवर्धनम् ||६७|| वातापहं पवित्रं च दधि गव्यं रुचिप्रदम् |६८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 58 (68) · Śloka 69
dadhyājaṁ kaphapittaghnaṁ laghu vātakṣayāpaham ||68|| durnāmaśvāsakāsēṣu hitamagnēśca dīpanam |69|
View original
दध्याजं कफपित्तघ्नं लघु वातक्षयापहम् ||६८|| दुर्नामश्वासकासेषु हितमग्नेश्च दीपनम् |६९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 59 (69) · Śloka 70
vipākē madhuraṁ vr̥ṣyaṁ vātapittaprasādanam ||69|| balāsavardhanaṁ snigdhaṁ viśēṣāddadhi māhiṣam |70|
View original
विपाके मधुरं वृष्यं वातपित्तप्रसादनम् ||६९|| बलासवर्धनं स्निग्धं विशेषाद्दधि माहिषम् |७०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 60 (70) · Śloka 71
vipākē kaṭu sakṣāraṁ guru bhēdyauṣṭrikaṁ dadhi ||70|| vātamarśāṁsi kuṣṭhāni kr̥mīn hantyudarāṇi ca |71|
View original
विपाके कटु सक्षारं गुरु भेद्यौष्ट्रिकं दधि ||७०|| वातमर्शांसि कुष्ठानि कृमीन् हन्त्युदराणि च |७१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 61 (71) · Śloka 72
kōpanaṁ kaphavātānāṁ durnāmnāṁ cāvikaṁ dadhi ||71|| rasē pākē ca madhuramatyabhiṣyandi dōṣalam |72|
View original
कोपनं कफवातानां दुर्नाम्नां चाविकं दधि ||७१|| रसे पाके च मधुरमत्यभिष्यन्दि दोषलम् |७२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 62 (72) · Śloka 73
dīpanīyamacakṣuṣyaṁ vāḍavaṁ dadhi vātalam ||72|| rūkṣamuṣṇaṁ kaṣāyaṁ ca kaphamūtrāpahaṁ ca tat |73|
View original
दीपनीयमचक्षुष्यं वाडवं दधि वातलम् ||७२|| रूक्षमुष्णं कषायं च कफमूत्रापहं च तत् |७३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 63 (73) · Śloka 74
snigdhaṁ vipākē madhuraṁ balyaṁ santarpaṇaṁ guru ||73|| cakṣuṣyamagryaṁ dōṣaghnaṁ dadhi nāryā guṇōttaram |74|
View original
स्निग्धं विपाके मधुरं बल्यं सन्तर्पणं गुरु ||७३|| चक्षुष्यमग्र्यं दोषघ्नं दधि नार्या गुणोत्तरम् |७४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 64 (74) · Śloka 75
laghu pākē balāsaghnaṁ vīryōṣṇaṁ paktināśanam ||74|| kaṣāyānurasaṁ nāgyā dadhi varcōvivardhanam |75|
View original
लघु पाके बलासघ्नं वीर्योष्णं पक्तिनाशनम् ||७४|| कषायानुरसं नाग्या दधि वर्चोविवर्धनम् |७५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 65 (75) · Śloka 76
dadhīnyuktāni yānīha gavyādīni pr̥thak pr̥thak ||75|| vijñēyamēvaṁ sarvēṣu gavyamēva guṇōttaram |76|
View original
दधीन्युक्तानि यानीह गव्यादीनि पृथक् पृथक् ||७५|| विज्ञेयमेवं सर्वेषु गव्यमेव गुणोत्तरम् |७६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 66 (76) · Śloka 77
vātaghnaṁ kaphakr̥t snigdhaṁ br̥ṁhaṇaṁ nātipittakr̥t ||76|| kuryādbhaktābhilāṣaṁ ca dadhi yat suparisrutam |77|
View original
वातघ्नं कफकृत् स्निग्धं बृंहणं नातिपित्तकृत् ||७६|| कुर्याद्भक्ताभिलाषं च दधि यत् सुपरिस्रुतम् |७७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 67 (77) · Śloka 78
śr̥tāt kṣīrāttu yajjātaṁ guṇavaddadhi tat smr̥tam ||77|| vātapittaharaṁ rucyaṁ dhātvagnibalavardhanam |78|
View original
शृतात् क्षीरात्तु यज्जातं गुणवद्दधि तत् स्मृतम् ||७७|| वातपित्तहरं रुच्यं धात्वग्निबलवर्धनम् |७८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 68 (78) · Śloka 79
dadhnaḥ sarō gururvr̥ṣyō vijñēyō'nilanāśanaḥ ||78|| vahnērvidhamanaścāpi kaphaśukravivardhanaḥ |79|
View original
दध्नः सरो गुरुर्वृष्यो विज्ञेयोऽनिलनाशनः ||७८|| वह्नेर्विधमनश्चापि कफशुक्रविवर्धनः |७९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 69 (79) · Śloka 80
dadhi tvasāraṁ rūkṣaṁ ca grāhi viṣṭambhi vātalam ||79|| dīpanīyaṁ laghutaraṁ sakaṣāyaṁ rucipradam |80|
View original
दधि त्वसारं रूक्षं च ग्राहि विष्टम्भि वातलम् ||७९|| दीपनीयं लघुतरं सकषायं रुचिप्रदम् |८०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 70 (80) · Śloka 81
śaradgrīṣmavasantēṣu prāyaśō dadhi garhitam ||80|| hēmantē śiśirē caiva varṣāsu dadhi śasyatē |81|
View original
शरद्ग्रीष्मवसन्तेषु प्रायशो दधि गर्हितम् ||८०|| हेमन्ते शिशिरे चैव वर्षासु दधि शस्यते |८१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 71 (81-83) · Śloka 83
tr̥ṣṇāklamaharaṁ mastu laghu srōtōviśōdhanam ||81|| amlaṁ kaṣāyaṁ madhuramavr̥ṣyaṁ kaphavātanut | prahlādanaṁ prīṇanaṁ ca bhinattyāśu malaṁ ca tat | balamāvahatē kṣipraṁ bhaktacchandaṁ karōti ca ||82|| svādvamlamatyamlakamandajātaṁ tathā śr̥takṣīrabhavaṁ saraśca | asāramēvaṁ dadhi saptadhā'smin vargē smr̥tā mastuguṇāstathaiva ||83|| iti dadhivargaḥ |
View original
तृष्णाक्लमहरं मस्तु लघु स्रोतोविशोधनम् ||८१|| अम्लं कषायं मधुरमवृष्यं कफवातनुत् | प्रह्लादनं प्रीणनं च भिनत्त्याशु मलं च तत् | बलमावहते क्षिप्रं भक्तच्छन्दं करोति च ||८२|| स्वाद्वम्लमत्यम्लकमन्दजातं तथा शृतक्षीरभवं सरश्च | असारमेवं दधि सप्तधाऽस्मिन् वर्गे स्मृता मस्तुगुणास्तथैव ||८३|| इति दधिवर्गः |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 72 (84) · Śloka 84
atha takravargaḥ | takraṁ tu madhuramamlaṁ kaṣāyānurasamuṣṇavīryaṁ laghurūkṣamagnidīpanaṁ garaśōphātisāragrahaṇīpāṇḍurōgārśaḥplīhagulmārōcakaviṣamajvaratr̥ṣṇācchardiprasēkaśūlabhēdaḥślēṣmānilaharaṁ madhuravipākaṁ hr̥dyaṁ mūtrakr̥cchrasnēhavyāpatpraśamanamavr̥ṣyaṁ ca ||84||
View original
अथ तक्रवर्गः | तक्रं तु मधुरमम्लं कषायानुरसमुष्णवीर्यं लघुरूक्षमग्निदीपनं गरशोफातिसारग्रहणीपाण्डुरोगार्शःप्लीहगुल्मारोचकविषमज्वरतृष्णाच्छर्दिप्रसेकशूलभेदःश्लेष्मानिलहरं मधुरविपाकं हृद्यं मूत्रकृच्छ्रस्नेहव्यापत्प्रशमनमवृष्यं च ||८४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 73 (85) · Śloka 85
manthanādipr̥thagbhūtasnēhamardhōdakaṁ ca yat | nātisāndradravaṁ takraṁ svādvamlaṁ tuvaraṁ rasē | yattu sasnēhamajalaṁ mathitaṁ ghōlamucyatē ||85||
View original
मन्थनादिपृथग्भूतस्नेहमर्धोदकं च यत् | नातिसान्द्रद्रवं तक्रं स्वाद्वम्लं तुवरं रसे | यत्तु सस्नेहमजलं मथितं घोलमुच्यते ||८५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 74 (86) · Śloka 86
naiva takraṁ kṣatē dadyānnōṣṇakālē na durbalē | na mūrcchābhramadāhēṣu na rōgē raktapaittikē ||86||
View original
नैव तक्रं क्षते दद्यान्नोष्णकाले न दुर्बले | न मूर्च्छाभ्रमदाहेषु न रोगे रक्तपैत्तिके ||८६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 75 (87) · Śloka 87
śītakālē'gnimāndyē ca kaphōtthēṣvāmayēṣu ca | mārgāvarōdhē duṣṭē ca vāyau takraṁ praśasyatē ||87||
View original
शीतकालेऽग्निमान्द्ये च कफोत्थेष्वामयेषु च | मार्गावरोधे दुष्टे च वायौ तक्रं प्रशस्यते ||८७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 76 (88) · Śloka 88
tat punarmadhuraṁ ślēṣmaprakōpaṇaṁ pittapraśamanaṁ ca; amlaṁ vātaghnaṁ pittakaraṁ ca ||88||
View original
तत् पुनर्मधुरं श्लेष्मप्रकोपणं पित्तप्रशमनं च; अम्लं वातघ्नं पित्तकरं च ||८८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 77 (89) · Śloka 89
vātē'mlaṁ saindhavōpētaṁ, svādu pittē saśarkaram | pibēttakraṁ kaphē cāpi vyōṣakṣārasamanvitam ||89||
View original
वातेऽम्लं सैन्धवोपेतं, स्वादु पित्ते सशर्करम् | पिबेत्तक्रं कफे चापि व्योषक्षारसमन्वितम् ||८९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 78 (90) · Śloka 90
grāhiṇī vātalā rūkṣā durjarā takrakūrcikā |90|
View original
ग्राहिणी वातला रूक्षा दुर्जरा तक्रकूर्चिका |९०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 79 (90) · Śloka 90
takrāllaghutarō maṇḍaḥ kūrcikādadhitakrajaḥ ||90||
View original
तक्राल्लघुतरो मण्डः कूर्चिकादधितक्रजः ||९०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 80 (91) · Śloka 91
guruḥ kilāṭō'nilahā puṁstvanidrāpradaḥ smr̥taḥ |91|
View original
गुरुः किलाटोऽनिलहा पुंस्त्वनिद्राप्रदः स्मृतः |९१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 81 (91) · Śloka 91
madhurau br̥ṁhaṇau vr̥ṣyau tadvatpīyūṣamōraṭau ||91||
View original
मधुरौ बृंहणौ वृष्यौ तद्वत्पीयूषमोरटौ ||९१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 82 (92) · Śloka 92
navanītaṁ punaḥ sadyaskaṁ laghu sukumāraṁ madhuraṁ kaṣāyamīṣadamlaṁ śītalaṁ mēdhyaṁ dīpanaṁ hr̥dyaṁ saṅgrāhi pittānilaharaṁ vr̥ṣyamavidāhi kṣayakāsavraṇaśōṣārśō'rditāpahaṁ, cirōtthitaṁ guru kaphamēdōvivardhanaṁ balakaraṁ br̥ṁhaṇaṁ śōṣaghnaṁ viśēṣēṇa bālānāṁ praśasyatē ||92||
View original
नवनीतं पुनः सद्यस्कं लघु सुकुमारं मधुरं कषायमीषदम्लं शीतलं मेध्यं दीपनं हृद्यं सङ्ग्राहि पित्तानिलहरं वृष्यमविदाहि क्षयकासव्रणशोषार्शोऽर्दितापहं, चिरोत्थितं गुरु कफमेदोविवर्धनं बलकरं बृंहणं शोषघ्नं विशेषेण बालानां प्रशस्यते ||९२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 83 (93) · Śloka 93
kṣīrōtthaṁ punarnavanītamutkr̥ṣṭasnēhamādhuryamatiśītaṁ saukumāryakaraṁ cakṣuṣyaṁ saṅgrāhi raktapittanētrarōgaharaṁ prasādanaṁ ca ||93||
View original
क्षीरोत्थं पुनर्नवनीतमुत्कृष्टस्नेहमाधुर्यमतिशीतं सौकुमार्यकरं चक्षुष्यं सङ्ग्राहि रक्तपित्तनेत्ररोगहरं प्रसादनं च ||९३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 84 (94) · Śloka 94
santānikā punarvātaghnī tarpaṇī vr̥ṣyā balyā snigdhā rucyā madhurā madhuravipākā raktapittaprasādanī gurvī ca ||94||
View original
सन्तानिका पुनर्वातघ्नी तर्पणी वृष्या बल्या स्निग्धा रुच्या मधुरा मधुरविपाका रक्तपित्तप्रसादनी गुर्वी च ||९४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 85 (95) · Śloka 95
vikalpa ēṣa dadhyādiḥ śrēṣṭhō gavyō'bhivarṇitaḥ | vikalpānavaśiṣṭāṁstu kṣīravīryātsamādiśēt ||95|| iti takravargaḥ |
View original
विकल्प एष दध्यादिः श्रेष्ठो गव्योऽभिवर्णितः | विकल्पानवशिष्टांस्तु क्षीरवीर्यात्समादिशेत् ||९५|| इति तक्रवर्गः |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 86 (96) · Śloka 96
atha ghr̥tam | ghr̥taṁ tu madhuraṁ saumyaṁ mr̥du śītavīryamanabhiṣyandi snēhanamudāvartōnmādāpasmāraśūlajvarānāhavātapittapraśamanamagnidīpanaṁ smr̥timatimēdhākāntisvaralāvaṇyasaukumāryaujastējōbalakaramāyuṣyaṁ vr̥ṣyaṁ mēdhyaṁ vayaḥsthāpanaṁ guru cakṣuṣyaṁ ślēṣmābhivardhanaṁ pāpmālakṣmīpraśamanaṁ viṣaharaṁ rakṣōghnaṁ ca ||96||
View original
अथ घृतम् | घृतं तु मधुरं सौम्यं मृदु शीतवीर्यमनभिष्यन्दि स्नेहनमुदावर्तोन्मादापस्मारशूलज्वरानाहवातपित्तप्रशमनमग्निदीपनं स्मृतिमतिमेधाकान्तिस्वरलावण्यसौकुमार्यौजस्तेजोबलकरमायुष्यं वृष्यं मेध्यं वयःस्थापनं गुरु चक्षुष्यं श्लेष्माभिवर्धनं पाप्मालक्ष्मीप्रशमनं विषहरं रक्षोघ्नं च ||९६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 87 (97) · Śloka 97
vipākē madhuraṁ śītaṁ vātapittaviṣāpaham | cakṣuṣyamagryaṁ balyaṁ ca gavyaṁ sarpirguṇōttaram ||97||
View original
विपाके मधुरं शीतं वातपित्तविषापहम् | चक्षुष्यमग्र्यं बल्यं च गव्यं सर्पिर्गुणोत्तरम् ||९७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 88 (98) · Śloka 98
ājaṁ ghr̥taṁ dīpanīyaṁ cakṣuṣyaṁ balavardhanam | kāsē śvāsē kṣayē cāpi pathyaṁ pākē ca tallaghu ||98||
View original
आजं घृतं दीपनीयं चक्षुष्यं बलवर्धनम् | कासे श्वासे क्षये चापि पथ्यं पाके च तल्लघु ||९८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 89 (99) · Śloka 99
madhuraṁ raktapittaghnaṁ guru pākē kaphāvaham | vātapittapraśamanaṁ suśītaṁ māhiṣaṁ ghr̥tam ||99||
View original
मधुरं रक्तपित्तघ्नं गुरु पाके कफावहम् | वातपित्तप्रशमनं सुशीतं माहिषं घृतम् ||९९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 90 (100) · Śloka 100
auṣṭraṁ kaṭu ghr̥taṁ pākē śōphakrimiviṣāpaham | dīpanaṁ kaphavātaghnaṁ kuṣṭhagulmōdarāpaham ||100||
View original
औष्ट्रं कटु घृतं पाके शोफक्रिमिविषापहम् | दीपनं कफवातघ्नं कुष्ठगुल्मोदरापहम् ||१००||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 91 (101) · Śloka 101
pākē laghvāvikaṁ sarpirna ca pittaprakōpaṇam | kaphē'nilē yōnidōṣē śōṣē kampē ca taddhitam ||101||
View original
पाके लघ्वाविकं सर्पिर्न च पित्तप्रकोपणम् | कफेऽनिले योनिदोषे शोषे कम्पे च तद्धितम् ||१०१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 92 (102) · Śloka 102
pākē laghūṣṇavīryaṁ ca kaṣāyaṁ kaphanāśanam | dīpanaṁ baddhamūtraṁ ca vidyādaikaśaphaṁ ghr̥tam ||102||
View original
पाके लघूष्णवीर्यं च कषायं कफनाशनम् | दीपनं बद्धमूत्रं च विद्यादैकशफं घृतम् ||१०२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 93 (103) · Śloka 103
cakṣuṣyamagryaṁ strīṇāṁ tu sarpiḥ syādamr̥tōpamam | vr̥ddhiṁ karōti dēhāgnyōrlaghupākaṁ viṣāpaham ||103||
View original
चक्षुष्यमग्र्यं स्त्रीणां तु सर्पिः स्यादमृतोपमम् | वृद्धिं करोति देहाग्न्योर्लघुपाकं विषापहम् ||१०३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 94 (104) · Śloka 104
kaṣāyaṁ baddhaviṇmūtraṁ tiktamagnikaraṁ laghu | hanti kārēṇavaṁ sarpiḥ kaphakuṣṭhaviṣakrimīn ||104||
View original
कषायं बद्धविण्मूत्रं तिक्तमग्निकरं लघु | हन्ति कारेणवं सर्पिः कफकुष्ठविषक्रिमीन् ||१०४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 95 (105) · Śloka 105
kṣīraghr̥taṁ punaḥ saṅgrāhi raktapittabhramamūrcchāpraśamanaṁ nētrarōgahitaṁ ca ||105||
View original
क्षीरघृतं पुनः सङ्ग्राहि रक्तपित्तभ्रममूर्च्छाप्रशमनं नेत्ररोगहितं च ||१०५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 96 (106) · Śloka 106
sarpirmaṇḍastu madhuraḥ sarō yōniśrōtrākṣiśirasāṁ śūlaghnō bastinasyākṣipūraṇēṣūpadiśyatē ||106||
View original
सर्पिर्मण्डस्तु मधुरः सरो योनिश्रोत्राक्षिशिरसां शूलघ्नो बस्तिनस्याक्षिपूरणेषूपदिश्यते ||१०६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 97 (107-111) · Śloka 111
sarpiḥ purāṇaṁ saraṁ kaṭuvipākaṁ tridōṣāpahaṁ mūrcchāmadōnmādōdarajvaragaraśōṣāpasmārayōniśrōtrākṣiśira śūlaghnaṁ dīpanaṁ bastinasyapūraṇēṣūpadiśyatē ||107|| bhavati cātra- purāṇaṁ timiraśvāsapīnasajvarakāsanut | mūrcchākuṣṭhaviṣōnmādagrahāpasmāranāśanam ||108|| (ēkādaśaśataṁ caiva vatsarānuṣitaṁ ghr̥tam | rakṣōghnaṁ kumbhasarpiḥ syāt paratastu mahāghr̥tam ||109|| pēyaṁ mahāghr̥taṁ bhūtaiḥ kaphaghnaṁ pavanādhikaiḥ | balyaṁ pavitraṁ mēdhyaṁ ca viśēṣāttimirāpaham ||110|| sarvabhūtaharaṁ caiva ghr̥tamētat praśasyatē) ||111|| iti ghr̥tavargaḥ |
View original
सर्पिः पुराणं सरं कटुविपाकं त्रिदोषापहं मूर्च्छामदोन्मादोदरज्वरगरशोषापस्मारयोनिश्रोत्राक्षिशिर शूलघ्नं दीपनं बस्तिनस्यपूरणेषूपदिश्यते ||१०७|| भवति चात्र- पुराणं तिमिरश्वासपीनसज्वरकासनुत् | मूर्च्छाकुष्ठविषोन्मादग्रहापस्मारनाशनम् ||१०८|| (एकादशशतं चैव वत्सरानुषितं घृतम् | रक्षोघ्नं कुम्भसर्पिः स्यात् परतस्तु महाघृतम् ||१०९|| पेयं महाघृतं भूतैः कफघ्नं पवनाधिकैः | बल्यं पवित्रं मेध्यं च विशेषात्तिमिरापहम् ||११०|| सर्वभूतहरं चैव घृतमेतत् प्रशस्यते) ||१११|| इति घृतवर्गः |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 98 (112-113) · Śloka 113
atha tailāni | tailaṁ tvāgnēyamuṣṇaṁ tīkṣṇaṁ madhuraṁ madhuravipākaṁ br̥ṁhaṇaṁ prīṇanaṁ vyavāyi sūkṣmaṁ viśadaṁ guru saraṁ vikāsi vr̥ṣyaṁ tvakprasādanaṁ mēdhāmārdavamāṁsasthairyavarṇabalakaraṁ cakṣuṣyaṁ baddhamūtraṁ lēkhanaṁ tiktakaṣāyānurasaṁ pācanamanilabalāsakṣayakaraṁ krimighnamaśitapittajananaṁ yōniśiraḥkarṇaśūlapraśamanaṁ garbhāśayaśōdhanaṁ ca, tathā chinnabhinnaviddhōtpiṣṭacyutamathitakṣatapiccitabhagnasphuṭitakṣārāgnidagdhaviśliṣṭadāritā bhihatadurbhagnamr̥gavyālavidaṣṭaprabhr̥tiṣu ca pariṣēkābhyaṅgāvagāhādiṣu tilatailaṁ praśasyatē ||112|| tadbastiṣu ca pānēṣu nasyē karṇākṣipūraṇē | annapānavidhau cāpi prayōjyaṁ vātaśāntayē ||113||
View original
अथ तैलानि | तैलं त्वाग्नेयमुष्णं तीक्ष्णं मधुरं मधुरविपाकं बृंहणं प्रीणनं व्यवायि सूक्ष्मं विशदं गुरु सरं विकासि वृष्यं त्वक्प्रसादनं मेधामार्दवमांसस्थैर्यवर्णबलकरं चक्षुष्यं बद्धमूत्रं लेखनं तिक्तकषायानुरसं पाचनमनिलबलासक्षयकरं क्रिमिघ्नमशितपित्तजननं योनिशिरःकर्णशूलप्रशमनं गर्भाशयशोधनं च, तथा छिन्नभिन्नविद्धोत्पिष्टच्युतमथितक्षतपिच्चितभग्नस्फुटितक्षाराग्निदग्धविश्लिष्टदारिता भिहतदुर्भग्नमृगव्यालविदष्टप्रभृतिषु च परिषेकाभ्यङ्गावगाहादिषु तिलतैलं प्रशस्यते ||११२|| तद्बस्तिषु च पानेषु नस्ये कर्णाक्षिपूरणे | अन्नपानविधौ चापि प्रयोज्यं वातशान्तये ||११३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 99 (114) · Śloka 114
ēraṇḍatailaṁ madhuramuṣṇaṁ tīkṣṇaṁ dīpanaṁ kaṭu kaṣāyānurasaṁ sūkṣmaṁ srōtōviśōdhanaṁ tvacyaṁ vr̥ṣyaṁ madhuravipākaṁ vayaḥsthāpanaṁ yōniśukraviśōdhanamārōgyamēdhākāntismr̥tibalakaraṁ vātakaphaharamadhōbhāgadōṣaharaṁ ca ||114||
View original
एरण्डतैलं मधुरमुष्णं तीक्ष्णं दीपनं कटु कषायानुरसं सूक्ष्मं स्रोतोविशोधनं त्वच्यं वृष्यं मधुरविपाकं वयःस्थापनं योनिशुक्रविशोधनमारोग्यमेधाकान्तिस्मृतिबलकरं वातकफहरमधोभागदोषहरं च ||११४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 100 (115) · Śloka 115
nimbātasīkusumbhamūlakajīmūtakavr̥kṣakakr̥tavēdhanārkakampillakahastikarṇapr̥thvīkāpīlu- karañjēṅgudīśigrusarṣapasuvarcalāviḍaṅgajyōtiṣmatīphalatailāni tīkṣṇāni laghūnyuṣṇavīryāṇi kaṭūni kaṭuvipākāni sarāṇyanilakaphakr̥mikuṣṭhapramēhaśirōrōgāpaharāṇi cēti ||115||
View original
निम्बातसीकुसुम्भमूलकजीमूतकवृक्षककृतवेधनार्ककम्पिल्लकहस्तिकर्णपृथ्वीकापीलु- करञ्जेङ्गुदीशिग्रुसर्षपसुवर्चलाविडङ्गज्योतिष्मतीफलतैलानि तीक्ष्णानि लघून्युष्णवीर्याणि कटूनि कटुविपाकानि सराण्यनिलकफकृमिकुष्ठप्रमेहशिरोरोगापहराणि चेति ||११५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 101 (116-119) · Śloka 119
vātaghnaṁ madhuraṁ tēṣu kṣaumaṁ tailaṁ balāpaham | kaṭupākamacakṣuṣyaṁ snigdhōṣṇaṁ gurupittalam ||116|| kr̥mighnaṁ sārṣapaṁ tailaṁ kaṇḍūkuṣṭhāpahaṁ laghu | kaphamēdōnilaharaṁ lēkhanaṁ kaṭu dīpanam ||117|| kr̥mighnamiṅgudītailamīṣattiktaṁ tathā laghu | kuṣṭhāmayakr̥miharaṁ dr̥ṣṭiśukrabalāpaham ||118|| vipākē kaṭukaṁ tailaṁ kausumbhaṁ sarvadōṣakr̥t | raktapittakaraṁ tīkṣṇamacakṣuṣyaṁ vidāhi ca ||119||
View original
वातघ्नं मधुरं तेषु क्षौमं तैलं बलापहम् | कटुपाकमचक्षुष्यं स्निग्धोष्णं गुरुपित्तलम् ||११६|| कृमिघ्नं सार्षपं तैलं कण्डूकुष्ठापहं लघु | कफमेदोनिलहरं लेखनं कटु दीपनम् ||११७|| कृमिघ्नमिङ्गुदीतैलमीषत्तिक्तं तथा लघु | कुष्ठामयकृमिहरं दृष्टिशुक्रबलापहम् ||११८|| विपाके कटुकं तैलं कौसुम्भं सर्वदोषकृत् | रक्तपित्तकरं तीक्ष्णमचक्षुष्यं विदाहि च ||११९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 102 (120) · Śloka 120
kirātatiktakātimuktakabibhītakanālikērakōlākṣōḍajīvantīpriyālakarbudāra- sūryavallītrapusairvārukakarkārukūṣmāṇḍaprabhr̥tīnāṁ tailāni madhurāṇi madhuravipākāni vātapittapraśamanāni śītavīryāṇyabhiṣyandīni sr̥ṣṭamūtrāṇyagnisādanāni cēti ||120||
View original
किराततिक्तकातिमुक्तकबिभीतकनालिकेरकोलाक्षोडजीवन्तीप्रियालकर्बुदार- सूर्यवल्लीत्रपुसैर्वारुककर्कारुकूष्माण्डप्रभृतीनां तैलानि मधुराणि मधुरविपाकानि वातपित्तप्रशमनानि शीतवीर्याण्यभिष्यन्दीनि सृष्टमूत्राण्यग्निसादनानि चेति ||१२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 103 (121) · Śloka 121
madhūkakāśmaryapalāśatailāni madhurakaṣāyāṇi kaphapittapraśamanāni ||121||
View original
मधूककाश्मर्यपलाशतैलानि मधुरकषायाणि कफपित्तप्रशमनानि ||१२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 104 (122) · Śloka 122
tuvarakabhallātakatailē uṣṇē madhurakaṣāyē tiktānurasē vātakaphakuṣṭhamēdōmēhakr̥mipraśamanē ubhayatōbhāgadōṣaharē ca ||122||
View original
तुवरकभल्लातकतैले उष्णे मधुरकषाये तिक्तानुरसे वातकफकुष्ठमेदोमेहकृमिप्रशमने उभयतोभागदोषहरे च ||१२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 105 (123) · Śloka 123
saraladēvadāruśiṁśapāgurugaṇḍīrasārasnēhāstiktakaṭukaṣāyā duṣṭavraṇaśōdhanāḥ kr̥mikaphakuṣṭhānilaharāśca ||123||
View original
सरलदेवदारुशिंशपागुरुगण्डीरसारस्नेहास्तिक्तकटुकषाया दुष्टव्रणशोधनाः कृमिकफकुष्ठानिलहराश्च ||१२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 106 (124) · Śloka 124
tumbīkōśāmradantīdravantīśyāmāsaptalānīlikākampillakaśaṅkhinīsnēhāstiktakaṭukaṣāyā adhōbhāgadōṣaharāḥ kr̥mikaphakuṣṭhānilaharā duṣṭavraṇaśōdhanāśca ||124||
View original
तुम्बीकोशाम्रदन्तीद्रवन्तीश्यामासप्तलानीलिकाकम्पिल्लकशङ्खिनीस्नेहास्तिक्तकटुकषाया अधोभागदोषहराः कृमिकफकुष्ठानिलहरा दुष्टव्रणशोधनाश्च ||१२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 107 (125) · Śloka 125
yavatiktātailaṁ sarvadōṣapraśamanamīṣattiktamagnidīpanaṁ lēkhanaṁ mēdhyaṁ pathyaṁ ca ||125||
View original
यवतिक्तातैलं सर्वदोषप्रशमनमीषत्तिक्तमग्निदीपनं लेखनं मेध्यं पथ्यं च ||१२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 108 (126) · Śloka 126
ēkaiṣikātailaṁ madhuramatiśītaṁ pittaharamanilaprakōpaṇaṁ ślēṣmābhivardhanaṁ ca ||126||
View original
एकैषिकातैलं मधुरमतिशीतं पित्तहरमनिलप्रकोपणं श्लेष्माभिवर्धनं च ||१२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 109 (127) · Śloka 127
sahakāratailamīṣattiktamatisugandhi vātakaphaharaṁ rūkṣaṁ madhurakaṣāyaṁ rasavannātipittakaraṁ ca ||127||
View original
सहकारतैलमीषत्तिक्तमतिसुगन्धि वातकफहरं रूक्षं मधुरकषायं रसवन्नातिपित्तकरं च ||१२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 110 (128) · Śloka 128
phalōdbhavāni tailāni yānyuktānīha kānicit | guṇān karma ca vijñāya phalānīva vinirdiśēt ||128||
View original
फलोद्भवानि तैलानि यान्युक्तानीह कानिचित् | गुणान् कर्म च विज्ञाय फलानीव विनिर्दिशेत् ||१२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 111 (129) · Śloka 129
yāvantaḥ sthāvarāḥ snēhāḥ samāsātparikīrtitāḥ | sarvē tailaguṇā jñēyāḥ sarvē cānilanāśanāḥ ||129||
View original
यावन्तः स्थावराः स्नेहाः समासात्परिकीर्तिताः | सर्वे तैलगुणा ज्ञेयाः सर्वे चानिलनाशनाः ||१२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 112 (130) · Śloka 130
sarvēbhyastviha tailēbhyastilatailaṁ viśiṣyatē | niṣpattēstadguṇatvācca tailatvamitarēṣvapi ||130||
View original
सर्वेभ्यस्त्विह तैलेभ्यस्तिलतैलं विशिष्यते | निष्पत्तेस्तद्गुणत्वाच्च तैलत्वमितरेष्वपि ||१३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 113 (131) · Śloka 131
grāmyānūpaudakānāṁ ca vasāmēdōmajjānō gurūṣṇamadhurā vātaghnāḥ, jāṅgalaikaśaphakravyādādīnāṁ laghuśītakaṣāyā raktapittaghnāḥ, pratudaviṣkirāṇāṁ ślēṣmaghnāḥ | tatra ghr̥tatailavasāmēdōmajjānō yathōttaraṁ guruvipākā vātaharāśca ||131|| iti tailavargaḥ |
View original
ग्राम्यानूपौदकानां च वसामेदोमज्जानो गुरूष्णमधुरा वातघ्नाः, जाङ्गलैकशफक्रव्यादादीनां लघुशीतकषाया रक्तपित्तघ्नाः, प्रतुदविष्किराणां श्लेष्मघ्नाः | तत्र घृततैलवसामेदोमज्जानो यथोत्तरं गुरुविपाका वातहराश्च ||१३१|| इति तैलवर्गः |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 114 (132) · Śloka 132
atha madhuvargaḥ | madhu tu madhuraṁ kaṣāyānurasaṁ rūkṣaṁ śītamagnidīpanaṁ varṇyaṁ svaryaṁ laghu sukumāraṁ lēkhanaṁ hr̥dyaṁ vājīkaraṇaṁ sandhānaṁ śōdhanaṁ rōpaṇaṁ(saṅgrāhi ) cakṣuṣyaṁ prasādanaṁ sūkṣmamārgānusāri pittaślēṣmamēdōmēhahikkāśvāsakāsātisāraccharditr̥ṣṇākr̥miviṣapraśamanaṁ hlādi tridōṣapraśamanaṁ ca; tattu laghutvāt kaphaghnaṁ, paicchilyānmādhuryāt kaṣāyabhāvācca vātapittaghnam ||132||
View original
अथ मधुवर्गः | मधु तु मधुरं कषायानुरसं रूक्षं शीतमग्निदीपनं वर्ण्यं स्वर्यं लघु सुकुमारं लेखनं हृद्यं वाजीकरणं सन्धानं शोधनं रोपणं(सङ्ग्राहि ) चक्षुष्यं प्रसादनं सूक्ष्ममार्गानुसारि पित्तश्लेष्ममेदोमेहहिक्काश्वासकासातिसारच्छर्दितृष्णाकृमिविषप्रशमनं ह्लादि त्रिदोषप्रशमनं च; तत्तु लघुत्वात् कफघ्नं, पैच्छिल्यान्माधुर्यात् कषायभावाच्च वातपित्तघ्नम् ||१३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 115 (133) · Śloka 133
pauttikaṁ bhrāmaraṁ kṣaudraṁ mākṣikaṁ chātramēva ca | ārghyamauddālakaṁ dālamityaṣṭau madhujātayaḥ ||133||
View original
पौत्तिकं भ्रामरं क्षौद्रं माक्षिकं छात्रमेव च | आर्घ्यमौद्दालकं दालमित्यष्टौ मधुजातयः ||१३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 116 (134-139) · Śloka 140
viśēṣātpauttikaṁ tēṣu rūkṣōṣṇaṁ saviṣānvayāt | vātāsr̥kpittakr̥cchēdi vidāhi madakr̥nmadhu ||134|| paicchilyāt svādubhūyastvādbhrāmaraṁ gurusañjñitam | kṣaudraṁ viśēṣatō jñēyaṁ śītalaṁ laghu lēkhanam ||135|| tasmāllaghutaraṁ rūkṣaṁ mākṣikaṁ pravaraṁ smr̥tam | śvāsādiṣu ca rōgēṣu praśastaṁ tadviśēṣataḥ ||136|| svādupākaṁ guru himaṁ picchilaṁ raktapittajit | śvitramēhakr̥mighnaṁ ca vidyācchātraṁ guṇōttaram ||137|| ārghyaṁ madhvaticakṣuṣyaṁ kaphapittaharaṁ param | kaṣāyaṁ kaṭu pākē ca balyaṁ tiktamavātakr̥t ||138|| auddālakaṁ rucikaraṁ svaryaṁ kuṣṭhaviṣāpaham | kaṣāyamamlamuṣṇaṁ ca pittakr̥t kaṭupāki ca ||139|| chardimēhapraśamanaṁ madhu rūkṣaṁ dalōdbhavam |140|
View original
विशेषात्पौत्तिकं तेषु रूक्षोष्णं सविषान्वयात् | वातासृक्पित्तकृच्छेदि विदाहि मदकृन्मधु ||१३४|| पैच्छिल्यात् स्वादुभूयस्त्वाद्भ्रामरं गुरुसञ्ज्ञितम् | क्षौद्रं विशेषतो ज्ञेयं शीतलं लघु लेखनम् ||१३५|| तस्माल्लघुतरं रूक्षं माक्षिकं प्रवरं स्मृतम् | श्वासादिषु च रोगेषु प्रशस्तं तद्विशेषतः ||१३६|| स्वादुपाकं गुरु हिमं पिच्छिलं रक्तपित्तजित् | श्वित्रमेहकृमिघ्नं च विद्याच्छात्रं गुणोत्तरम् ||१३७|| आर्घ्यं मध्वतिचक्षुष्यं कफपित्तहरं परम् | कषायं कटु पाके च बल्यं तिक्तमवातकृत् ||१३८|| औद्दालकं रुचिकरं स्वर्यं कुष्ठविषापहम् | कषायमम्लमुष्णं च पित्तकृत् कटुपाकि च ||१३९|| छर्दिमेहप्रशमनं मधु रूक्षं दलोद्भवम् |१४०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 117 (140) · Śloka 141
br̥ṁhaṇīyaṁ madhu navaṁ nātiślēṣmaharaṁ samam ||140|| mēdaḥsthaulyāpahaṁ grāhi purāṇamatilēkhanam |141|
View original
बृंहणीयं मधु नवं नातिश्लेष्महरं समम् ||१४०|| मेदःस्थौल्यापहं ग्राहि पुराणमतिलेखनम् |१४१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 118 (141) · Śloka 141
dōṣatrayaharaṁ pakvamāmamamlaṁ tridōṣakr̥t ||141||
View original
दोषत्रयहरं पक्वमाममम्लं त्रिदोषकृत् ||१४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 119 (142) · Śloka 142
tadyuktaṁ vividhairyōgairnihanyādāmayān bahūn | nānādravyātmakatvācca yōgavāhi paraṁ madhu ||142||
View original
तद्युक्तं विविधैर्योगैर्निहन्यादामयान् बहून् | नानाद्रव्यात्मकत्वाच्च योगवाहि परं मधु ||१४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 120 (143-145) · Śloka 145
tattu nānādravyarasaguṇavīryavipākaviruddhānāṁ puṣparasānāṁ makṣikāsambhavatvāccānuṣṇōpacāram ||143|| uṣṇairvirudhyatē sarvaṁ viṣānvayatayā madhu | uṣṇārtamuṣṇairuṣṇē vā tannihanti yathā viṣam ||144|| tatsaukumāryācca tathaiva śaityānnānauṣadhīnāṁ rasasambhavācca | uṣṇairvirudhyēta viśēṣataśca tathā'ntarīkṣēṇa jalēna cāpi ||145||
View original
तत्तु नानाद्रव्यरसगुणवीर्यविपाकविरुद्धानां पुष्परसानां मक्षिकासम्भवत्वाच्चानुष्णोपचारम् ||१४३|| उष्णैर्विरुध्यते सर्वं विषान्वयतया मधु | उष्णार्तमुष्णैरुष्णे वा तन्निहन्ति यथा विषम् ||१४४|| तत्सौकुमार्याच्च तथैव शैत्यान्नानौषधीनां रससम्भवाच्च | उष्णैर्विरुध्येत विशेषतश्च तथाऽन्तरीक्षेण जलेन चापि ||१४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 121 (146) · Śloka 146
uṣṇēna madhu saṁyuktaṁ vamanēṣvavacāritam | apākādanavasthānānna virudhyēta pūrvavat ||146||
View original
उष्णेन मधु संयुक्तं वमनेष्ववचारितम् | अपाकादनवस्थानान्न विरुध्येत पूर्ववत् ||१४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 122 (147) · Śloka 147
madhvāmātparatastvanyadāmaṁ kaṣṭaṁ na vidyatē | viruddhōpakramatvāttat sarvaṁ hanti yathā viṣam ||147|| iti madhuvargaḥ |
View original
मध्वामात्परतस्त्वन्यदामं कष्टं न विद्यते | विरुद्धोपक्रमत्वात्तत् सर्वं हन्ति यथा विषम् ||१४७|| इति मधुवर्गः |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 123 (148-149) · Śloka 150
athēkṣuvargaḥ | ikṣavō madhurā madhuravipākā guravaḥ śītāḥ snigdhā balyā vr̥ṣyā mūtralā raktapittapraśamanāḥ kr̥mikaphakarāścēti | tē cānēkavidhāḥ | tadyathā- ||148|| pauṇḍrakō bhīrukaścaiva vaṁśakaḥ śvētapōrakaḥ | kāntārastāpasēkṣuśca kāṣṭhēkṣuḥ sūcipatrakaḥ ||149|| naipālō dīrghapatraśca nīlapōrō'tha kōśakr̥t | ityētā jātayaḥ sthaulyād, ... |150|
View original
अथेक्षुवर्गः | इक्षवो मधुरा मधुरविपाका गुरवः शीताः स्निग्धा बल्या वृष्या मूत्रला रक्तपित्तप्रशमनाः कृमिकफकराश्चेति | ते चानेकविधाः | तद्यथा- ||१४८|| पौण्ड्रको भीरुकश्चैव वंशकः श्वेतपोरकः | कान्तारस्तापसेक्षुश्च काष्ठेक्षुः सूचिपत्रकः ||१४९|| नैपालो दीर्घपत्रश्च नीलपोरोऽथ कोशकृत् | इत्येता जातयः स्थौल्याद्, ... |१५०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 124 (150-154) · Śloka 155
... guṇān vakṣyāmyataḥ param ||150|| suśītō madhuraḥ snigdhō br̥ṁhaṇaḥ ślēṣmalaḥ saraḥ | avidāhī gururvr̥ṣyaḥ pauṇḍrakō bhīrukastathā ||151|| ābhyāṁ tulyaguṇaḥ kiñcitsakṣārō vaṁśakō mataḥ | vaṁśavacchvētapōrastu kiñciduṣṇaḥ sa vātahā ||152|| kāntāratāpasāvikṣū vaṁśakānugatau matau | ēvaṅguṇastu kāṣṭhēkṣuḥ sa tu vātaprakōpaṇaḥ ||153|| sūcīpatrō nīlapōrau naipālō dīrghapatrakaḥ | vātalāḥ kaphapittaghnāḥ sakaṣāyā vidāhinaḥ ||154|| kōśakārō guruḥ śītō raktapittakṣayāpahaḥ |155|
View original
... गुणान् वक्ष्याम्यतः परम् ||१५०|| सुशीतो मधुरः स्निग्धो बृंहणः श्लेष्मलः सरः | अविदाही गुरुर्वृष्यः पौण्ड्रको भीरुकस्तथा ||१५१|| आभ्यां तुल्यगुणः किञ्चित्सक्षारो वंशको मतः | वंशवच्छ्वेतपोरस्तु किञ्चिदुष्णः स वातहा ||१५२|| कान्तारतापसाविक्षू वंशकानुगतौ मतौ | एवङ्गुणस्तु काष्ठेक्षुः स तु वातप्रकोपणः ||१५३|| सूचीपत्रो नीलपोरौ नैपालो दीर्घपत्रकः | वातलाः कफपित्तघ्नाः सकषाया विदाहिनः ||१५४|| कोशकारो गुरुः शीतो रक्तपित्तक्षयापहः |१५५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 125 (155) · Śloka 156
atīva madhurō mūlē madhyē madhura ēva tu ||155|| agrēṣvakṣiṣu vijñēya ikṣūṇāṁ lavaṇō rasaḥ ||156||
View original
अतीव मधुरो मूले मध्ये मधुर एव तु ||१५५|| अग्रेष्वक्षिषु विज्ञेय इक्षूणां लवणो रसः ||१५६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 126 (157) · Śloka 157
avidāhī kaphakarō vātapittanivāraṇaḥ | vaktraprahlādanō vr̥ṣyō dantaniṣpīḍitō rasaḥ ||157||
View original
अविदाही कफकरो वातपित्तनिवारणः | वक्त्रप्रह्लादनो वृष्यो दन्तनिष्पीडितो रसः ||१५७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 127 (158) · Śloka 158
gururvidāhī viṣṭambhī yāntrikastu prakīrtitaḥ |158|
View original
गुरुर्विदाही विष्टम्भी यान्त्रिकस्तु प्रकीर्तितः |१५८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 128 (158) · Śloka 158
pakvō guruḥ saraḥ snigdhaḥ satīkṣṇaḥ kaphavātanut ||158||
View original
पक्वो गुरुः सरः स्निग्धः सतीक्ष्णः कफवातनुत् ||१५८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 129 (159) · Śloka 159
phāṇitaṁ guru madhuramabhiṣyandi br̥ṁhaṇamavr̥ṣyaṁ tridōṣakr̥cca ||159||
View original
फाणितं गुरु मधुरमभिष्यन्दि बृंहणमवृष्यं त्रिदोषकृच्च ||१५९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 130 (160) · Śloka 160
guḍaḥ sakṣāramadhurō nātiśītaḥ snigdhō mūtraraktaśōdhanō nātipittajidvātaghnō mēdaḥkr̥mikaphakarō balyō vr̥ṣyaśca ||160||
View original
गुडः सक्षारमधुरो नातिशीतः स्निग्धो मूत्ररक्तशोधनो नातिपित्तजिद्वातघ्नो मेदःकृमिकफकरो बल्यो वृष्यश्च ||१६०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 131 (161) · Śloka 161
pittaghnō madhuraḥ śuddhō vātaghnō'sr̥kprasādanaḥ |161|
View original
पित्तघ्नो मधुरः शुद्धो वातघ्नोऽसृक्प्रसादनः |१६१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 132 (161) · Śloka 161
sapurāṇō'dhikaguṇō guḍaḥ pathyatamaḥ smr̥taḥ ||161||
View original
सपुराणोऽधिकगुणो गुडः पथ्यतमः स्मृतः ||१६१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 133 (162) · Śloka 162
matsyaṇḍikākhaṇḍaśarkarā vimalajātā uttarōttaraṁ śītāḥ snigdhāḥ gurutarā madhuratarā vr̥ṣyā raktapittapraśamanāstr̥ṣṇāpraśamanāśca ||162||
View original
मत्स्यण्डिकाखण्डशर्करा विमलजाता उत्तरोत्तरं शीताः स्निग्धाः गुरुतरा मधुरतरा वृष्या रक्तपित्तप्रशमनास्तृष्णाप्रशमनाश्च ||१६२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 134 (163) · Śloka 163
yathā yathaiṣāṁ vaimalyaṁ madhuratvaṁ tathā tathā | snēhagauravaśaityāni saratvaṁ ca tathā tathā ||163||
View original
यथा यथैषां वैमल्यं मधुरत्वं तथा तथा | स्नेहगौरवशैत्यानि सरत्वं च तथा तथा ||१६३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 135 (164) · Śloka 164
yō yō matsyaṇḍikākhaṇḍaśarkarāṇāṁ svakō guṇaḥ | tēna tēnaiva nirdēśyastēṣāṁ visrāvaṇō guṇaḥ ||164||
View original
यो यो मत्स्यण्डिकाखण्डशर्कराणां स्वको गुणः | तेन तेनैव निर्देश्यस्तेषां विस्रावणो गुणः ||१६४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 136 (165) · Śloka 165
sārasthitā suvimalā niḥkṣārā ca yathā yathā | tathā guṇavatī sarvā vijñēyā śarkarā budhaiḥ ||165||
View original
सारस्थिता सुविमला निःक्षारा च यथा यथा | तथा गुणवती सर्वा विज्ञेया शर्करा बुधैः ||१६५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 137 (166) · Śloka 166
madhuśarkarā punaśchardyatīsāraharī rūkṣā chēdanī prasādanī kaṣāyamadhurā madhuravipākā ca ||166||
View original
मधुशर्करा पुनश्छर्द्यतीसारहरी रूक्षा छेदनी प्रसादनी कषायमधुरा मधुरविपाका च ||१६६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 138 (167) · Śloka 167
yavāsaśarkarā madhurakaṣāyā tiktānurasā ślēṣmaharī sarā cēti ||167||
View original
यवासशर्करा मधुरकषाया तिक्तानुरसा श्लेष्महरी सरा चेति ||१६७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 139 (168) · Śloka 168
yāvatyaḥ śarkarāḥ prōktāḥ sarvā dāhapraṇāśanāḥ | raktapittapraśamanāśchardimūrcchātr̥ṣāpahāḥ ||168||
View original
यावत्यः शर्कराः प्रोक्ताः सर्वा दाहप्रणाशनाः | रक्तपित्तप्रशमनाश्छर्दिमूर्च्छातृषापहाः ||१६८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 140 (169) · Śloka 169
rūkṣaṁ madhūkapuṣpōtthaṁ phāṇitaṁ vātapittakr̥t | kaphaghnaṁ madhuraṁ pākē kaṣāyaṁ bastidūṣaṇam ||169|| itīkṣuvargaḥ |
View original
रूक्षं मधूकपुष्पोत्थं फाणितं वातपित्तकृत् | कफघ्नं मधुरं पाके कषायं बस्तिदूषणम् ||१६९|| इतीक्षुवर्गः |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 141 (170) · Śloka 171
atha madyavargaḥ | sarvaṁ pittakaraṁ madyamamlaṁ rōcanadīpanam | bhēdanaṁ kaphavātaghnaṁ hr̥dyaṁ bastiviśōdhanam ||170|| pākē laghu vidāhyuṣṇaṁ tīkṣṇamindriyabōdhanam | vikāsi sr̥ṣṭaviṇmūtraṁ... |171|
View original
अथ मद्यवर्गः | सर्वं पित्तकरं मद्यमम्लं रोचनदीपनम् | भेदनं कफवातघ्नं हृद्यं बस्तिविशोधनम् ||१७०|| पाके लघु विदाह्युष्णं तीक्ष्णमिन्द्रियबोधनम् | विकासि सृष्टविण्मूत्रं... |१७१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 142 (171-173) · Śloka 173
... śr̥ṇu tasya viśēṣaṇam ||171|| mārdvīkamavidāhitvānmadhurānvayatastathā | raktapittē'pi satataṁ budhairna pratiṣidhyatē ||172|| madhuraṁ taddhi rūkṣaṁ ca kaṣāyānurasaṁ laghu | laghupāki saraṁ śōṣaviṣamajvaranāśanam ||173||
View original
... शृणु तस्य विशेषणम् ||१७१|| मार्द्वीकमविदाहित्वान्मधुरान्वयतस्तथा | रक्तपित्तेऽपि सततं बुधैर्न प्रतिषिध्यते ||१७२|| मधुरं तद्धि रूक्षं च कषायानुरसं लघु | लघुपाकि सरं शोषविषमज्वरनाशनम् ||१७३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 143 (174) · Śloka 175
mārdvīkālpāntaraṁ kiñcit khārjūraṁ vātakōpanam | tadēva viśadaṁ rucyaṁ kaphaghnaṁ karśanaṁ laghu ||174|| kaṣāyamadhuraṁ hr̥dyaṁ sugandhīndriyabōdhanam |175|
View original
मार्द्वीकाल्पान्तरं किञ्चित् खार्जूरं वातकोपनम् | तदेव विशदं रुच्यं कफघ्नं कर्शनं लघु ||१७४|| कषायमधुरं हृद्यं सुगन्धीन्द्रियबोधनम् |१७५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 144 (175) · Śloka 176
kāsārśōgrahaṇīdōṣamūtrāghātānilāpahā ||175|| stanyaraktakṣayahitā surā br̥ṁhaṇadīpanī |176|
View original
कासार्शोग्रहणीदोषमूत्राघातानिलापहा ||१७५|| स्तन्यरक्तक्षयहिता सुरा बृंहणदीपनी |१७६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 145 (176) · Śloka 177
kāsārśōgrahaṇīśvāsapratiśyāyavināśanī ||176|| śvētā mūtrakaphastanyaraktamāṁsakarī surā |177|
View original
कासार्शोग्रहणीश्वासप्रतिश्यायविनाशनी ||१७६|| श्वेता मूत्रकफस्तन्यरक्तमांसकरी सुरा |१७७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 146 (177) · Śloka 178
chardyarōcakahr̥tkukṣitōdaśūlapramardanī ||177|| prasannā kaphavātārśōvibandhānāhanāśanī |178|
View original
छर्द्यरोचकहृत्कुक्षितोदशूलप्रमर्दनी ||१७७|| प्रसन्ना कफवातार्शोविबन्धानाहनाशनी |१७८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 147 (178) · Śloka 179
pittalā'lpakaphā rūkṣā yavairvātaprakōpaṇī |178| viṣṭambhinī surā gurvī... ||179||
View original
पित्तलाऽल्पकफा रूक्षा यवैर्वातप्रकोपणी |१७८| विष्टम्भिनी सुरा गुर्वी... ||१७९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 148 (178) · Śloka 178
... ślēṣmalaṁ tu madhūlakam ||178||
View original
... श्लेष्मलं तु मधूलकम् ||१७८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 149 (179) · Śloka 179
rūkṣā nātikaphā vr̥ṣyā pācanī cākṣikī smr̥tā ||179||
View original
रूक्षा नातिकफा वृष्या पाचनी चाक्षिकी स्मृता ||१७९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 150 (180) · Śloka 180
tridōṣō bhēdyavr̥ṣyaśca kōhalō vadanapriyaḥ |180|
View original
त्रिदोषो भेद्यवृष्यश्च कोहलो वदनप्रियः |१८०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 151 (180) · Śloka 181
grāhyuṣṇō jagalaḥ paktā rūkṣastr̥ṭkaphaśōphakr̥t ||180|| hr̥dyaḥ pravāhikāṭōpadurnāmānilaśōṣahr̥t |181|
View original
ग्राह्युष्णो जगलः पक्ता रूक्षस्तृट्कफशोफकृत् ||१८०|| हृद्यः प्रवाहिकाटोपदुर्नामानिलशोषहृत् |१८१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 152 (181) · Śloka 182
bakkasō hr̥tasāratvādviṣṭambhī vātakōpanaḥ ||181|| dīpanaḥ sr̥ṣṭaviṇmūtrō viśadō'lpamadō guruḥ |182|
View original
बक्कसो हृतसारत्वाद्विष्टम्भी वातकोपनः ||१८१|| दीपनः सृष्टविण्मूत्रो विशदोऽल्पमदो गुरुः |१८२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 153 (182) · Śloka 182
kaṣāyō madhuraḥ śīdhurgauḍaḥ pācanadīpanaḥ ||182||
View original
कषायो मधुरः शीधुर्गौडः पाचनदीपनः ||१८२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 154 (183) · Śloka 183
śārkarō madhurō rucyō dīpanō bastiśōdhanaḥ | vātaghnō madhuraḥ pākē hr̥dya indriyabōdhanaḥ ||183||
View original
शार्करो मधुरो रुच्यो दीपनो बस्तिशोधनः | वातघ्नो मधुरः पाके हृद्य इन्द्रियबोधनः ||१८३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 155 (184) · Śloka 184
tadvat pakvarasaḥ śīdhurbalavarṇakaraḥ saraḥ | śōphaghnō dīpanō hr̥dyō rucyaḥ ślēṣmārśasāṁ hitaḥ ||184||
View original
तद्वत् पक्वरसः शीधुर्बलवर्णकरः सरः | शोफघ्नो दीपनो हृद्यो रुच्यः श्लेष्मार्शसां हितः ||१८४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 156 (185) · Śloka 185
karśanaḥ śītarasikaḥ śvayathūdaranāśanaḥ | varṇakr̥jjaraṇaḥ svaryō vibandhaghnō'rśasāṁ hitaḥ ||185||
View original
कर्शनः शीतरसिकः श्वयथूदरनाशनः | वर्णकृज्जरणः स्वर्यो विबन्धघ्नोऽर्शसां हितः ||१८५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 157 (186) · Śloka 186
ākṣikaḥ pāṇḍurōgaghnō vraṇyaḥ saṅgrāhakō laghuḥ | kaṣāyamadhuraḥ sīdhuḥ pittaghnō'sr̥kprasādanaḥ ||186||
View original
आक्षिकः पाण्डुरोगघ्नो व्रण्यः सङ्ग्राहको लघुः | कषायमधुरः सीधुः पित्तघ्नोऽसृक्प्रसादनः ||१८६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 158 (187) · Śloka 187
jāmbavō baddhanisyandastuvarō vātakōpanaḥ |187|
View original
जाम्बवो बद्धनिस्यन्दस्तुवरो वातकोपनः |१८७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 159 (187) · Śloka 188
tīkṣṇaḥ surāsavō hr̥dyō mūtralaḥ kaphavātanut ||187|| mukhapriyaḥ sthiramadō vijñēyō'nilanāśanaḥ |188|
View original
तीक्ष्णः सुरासवो हृद्यो मूत्रलः कफवातनुत् ||१८७|| मुखप्रियः स्थिरमदो विज्ञेयोऽनिलनाशनः |१८८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 160 (188) · Śloka 189
laghurmadhvāsavaśchēdī mēhakuṣṭhaviṣāpahaḥ ||188|| tiktaḥ kaṣāyaḥ śōphaghnastīkṣṇaḥ svāduravātakr̥t |189|
View original
लघुर्मध्वासवश्छेदी मेहकुष्ठविषापहः ||१८८|| तिक्तः कषायः शोफघ्नस्तीक्ष्णः स्वादुरवातकृत् |१८९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 161 (189) · Śloka 190
tīkṣṇaḥ kaṣāyō madakr̥ddurnāmakaphagulmahr̥t ||189|| kr̥mimēdōnilaharō mairēyō madhurō guruḥ |190|
View original
तीक्ष्णः कषायो मदकृद्दुर्नामकफगुल्महृत् ||१८९|| कृमिमेदोनिलहरो मैरेयो मधुरो गुरुः |१९०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 162 (190) · Śloka 190
balyaḥ pittaharō varṇyō hr̥dyaścēkṣurasāsavaḥ ||190||
View original
बल्यः पित्तहरो वर्ण्यो हृद्यश्चेक्षुरसासवः ||१९०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 163 (191) · Śloka 191
śīdhurmadhūkapuṣpōtthō vihāhyagnibalapradaḥ | rūkṣaḥ kaṣāyaḥ kaphahr̥dvātapittaprakōpaṇaḥ ||191||
View original
शीधुर्मधूकपुष्पोत्थो विहाह्यग्निबलप्रदः | रूक्षः कषायः कफहृद्वातपित्तप्रकोपणः ||१९१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 164 (192) · Śloka 192
nirdiśēdrasataścānyān kandamūlaphalāsavān |192|
View original
निर्दिशेद्रसतश्चान्यान् कन्दमूलफलासवान् |१९२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 165 (192) · Śloka 193
navaṁ madyamabhiṣyandi guru vātādikōpanam ||192|| aniṣṭagandhi virasamahr̥dyaṁ ca vidāhi ca |193|
View original
नवं मद्यमभिष्यन्दि गुरु वातादिकोपनम् ||१९२|| अनिष्टगन्धि विरसमहृद्यं च विदाहि च |१९३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 166 (193) · Śloka 194
sugandhi dīpanaṁ hr̥dyaṁ rōciṣṇu kr̥mināśanam ||193|| sphuṭasrōtaskaraṁ jīrṇaṁ laghu vātakaphāpaham |194|
View original
सुगन्धि दीपनं हृद्यं रोचिष्णु कृमिनाशनम् ||१९३|| स्फुटस्रोतस्करं जीर्णं लघु वातकफापहम् |१९४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 167 (194-195) · Śloka 196
ariṣṭō dravyasaṁyōgasaṁskārādadhikō guṇaiḥ ||194|| bahudōṣaharaścaiva dōṣāṇāṁ śamanaśca saḥ | dīpanaḥ kaphavātaghnaḥ saraḥ pittāvirōdhanaḥ ||195|| śūlādhmānōdaraplīhajvarājīrṇārśasāṁ hitaḥ |196|
View original
अरिष्टो द्रव्यसंयोगसंस्कारादधिको गुणैः ||१९४|| बहुदोषहरश्चैव दोषाणां शमनश्च सः | दीपनः कफवातघ्नः सरः पित्ताविरोधनः ||१९५|| शूलाध्मानोदरप्लीहज्वराजीर्णार्शसां हितः |१९६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 168 (196) · Śloka 196
pippalyādikr̥tō gulmakapharōgaharaḥ smr̥taḥ ||196||
View original
पिप्पल्यादिकृतो गुल्मकफरोगहरः स्मृतः ||१९६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 169 (197) · Śloka 197
cikitsitēṣu vakṣyantē'riṣṭā rōgaharāḥ pr̥thak |197|
View original
चिकित्सितेषु वक्ष्यन्तेऽरिष्टा रोगहराः पृथक् |१९७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 170 (197) · Śloka 198
ariṣṭāsavaśīdhūnāṁ guṇān karmāṇi cādiśēt ||197|| buddhyā yathāsvaṁ saṁskāramavēkṣya kuśalō bhiṣak |198|
View original
अरिष्टासवशीधूनां गुणान् कर्माणि चादिशेत् ||१९७|| बुद्ध्या यथास्वं संस्कारमवेक्ष्य कुशलो भिषक् |१९८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 171 (198-202) · Śloka 203
sāndraṁ vidāhi durgandhaṁ virasaṁ kr̥milaṁ guru ||198|| ahr̥dyaṁ taruṇaṁ tīkṣṇamuṣṇaṁ durbhājanasthitam | alpauṣadhaṁ paryuṣitamatyacchaṁ picchilaṁ ca yat ||199|| tadvarjyaṁ sarvathā madyaṁ kiñcicchēṣaṁ tu yadbhavēt | tatra yat stōkasambhāraṁ taruṇaṁ picchilaṁ guru ||200|| kaphaprakōpi tanmadyaṁ durjaraṁ ca viśēṣataḥ | pittaprakōpi bahalaṁ tīkṣṇamuṣṇaṁ vidāhi ca ||201|| ahr̥dyaṁ pēlavaṁ pūti kr̥milaṁ virasaṁ ca yat | tathā paryuṣitaṁ cāpi vidyādanilakōpanam ||202|| sarvadōṣairupētaṁ tu sarvadōṣaprakōpaṇam |203|
View original
सान्द्रं विदाहि दुर्गन्धं विरसं कृमिलं गुरु ||१९८|| अहृद्यं तरुणं तीक्ष्णमुष्णं दुर्भाजनस्थितम् | अल्पौषधं पर्युषितमत्यच्छं पिच्छिलं च यत् ||१९९|| तद्वर्ज्यं सर्वथा मद्यं किञ्चिच्छेषं तु यद्भवेत् | तत्र यत् स्तोकसम्भारं तरुणं पिच्छिलं गुरु ||२००|| कफप्रकोपि तन्मद्यं दुर्जरं च विशेषतः | पित्तप्रकोपि बहलं तीक्ष्णमुष्णं विदाहि च ||२०१|| अहृद्यं पेलवं पूति कृमिलं विरसं च यत् | तथा पर्युषितं चापि विद्यादनिलकोपनम् ||२०२|| सर्वदोषैरुपेतं तु सर्वदोषप्रकोपणम् |२०३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 172 (203) · Śloka 204
cirasthitaṁ jātarasaṁ dīpanaṁ kaphavātajit ||203|| rucyaṁ prasannaṁ surabhi madyaṁ sēvyaṁ madāvaham |204|
View original
चिरस्थितं जातरसं दीपनं कफवातजित् ||२०३|| रुच्यं प्रसन्नं सुरभि मद्यं सेव्यं मदावहम् |२०४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 173 (204-205) · Śloka 205
tasyānēkaprakārasya madyasya rasavīryataḥ ||204|| saukṣmyādauṣṇyācca taikṣṇyācca vikāsitvācca vahninā samētya hr̥dayaṁ prāpya dhamanīrūrdhvamāgatam | vicālyēndriyacētāṁsi vīryaṁ madayatē'cirāt ||205||
View original
तस्यानेकप्रकारस्य मद्यस्य रसवीर्यतः ||२०४|| सौक्ष्म्यादौष्ण्याच्च तैक्ष्ण्याच्च विकासित्वाच्च वह्निना समेत्य हृदयं प्राप्य धमनीरूर्ध्वमागतम् | विचाल्येन्द्रियचेतांसि वीर्यं मदयतेऽचिरात् ||२०५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 174 (206) · Śloka 206
cirēṇa ślaiṣmikē puṁsi pānatō jāyatē madaḥ | acirādvātikē dr̥ṣṭaḥ, paittikē śīghramēva ca ||206||
View original
चिरेण श्लैष्मिके पुंसि पानतो जायते मदः | अचिराद्वातिके दृष्टः, पैत्तिके शीघ्रमेव च ||२०६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 175 (207-209) · Śloka 209
sāttvikē śaucadākṣiṇyaharṣamaṇḍanalālasaḥ | gītādhyayanasaubhāgyasuratōtsāhakr̥nmadaḥ ||207|| rājasē duḥkhaśīlatvamātmatyāgaṁ sasāhasam | kalahaṁ sānubandhaṁ tu karōti puruṣē madaḥ ||208|| aśaucanidrāmātsaryāgamyāgamanalōlatāḥ | asatyabhāṣaṇaṁ cāpi kuryāddhi tāmasē madaḥ ||209||
View original
सात्त्विके शौचदाक्षिण्यहर्षमण्डनलालसः | गीताध्ययनसौभाग्यसुरतोत्साहकृन्मदः ||२०७|| राजसे दुःखशीलत्वमात्मत्यागं ससाहसम् | कलहं सानुबन्धं तु करोति पुरुषे मदः ||२०८|| अशौचनिद्रामात्सर्यागम्यागमनलोलताः | असत्यभाषणं चापि कुर्याद्धि तामसे मदः ||२०९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 176 (210) · Śloka 211
raktapittakaraṁ śuktaṁ chēdanaṁ bhuktapācanam | vaisvaryaṁ jaraṇaṁ ślēṣmapāṇḍukrimiharaṁ laghu ||210|| tīkṣṇōṣṇaṁ mūtralaṁ hr̥dyaṁ kaphaghnaṁ kaṭupāki ca |211|
View original
रक्तपित्तकरं शुक्तं छेदनं भुक्तपाचनम् | वैस्वर्यं जरणं श्लेष्मपाण्डुक्रिमिहरं लघु ||२१०|| तीक्ष्णोष्णं मूत्रलं हृद्यं कफघ्नं कटुपाकि च |२११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 177 (211) · Śloka 211
tadvattadāsutaṁ sarvaṁ rōcanaṁ ca viśēṣataḥ ||211||
View original
तद्वत्तदासुतं सर्वं रोचनं च विशेषतः ||२११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 178 (212) · Śloka 212
gauḍāni rasaśuktāni madhuśuktāni yāni ca | yathāpūrvaṁ gurutarāṇyabhiṣyandakarāṇi ca ||212||
View original
गौडानि रसशुक्तानि मधुशुक्तानि यानि च | यथापूर्वं गुरुतराण्यभिष्यन्दकराणि च ||२१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 179 (213) · Śloka 213
tuṣāmbu dīpanaṁ hr̥dyaṁ hr̥tpāṇḍukr̥mirōganut | grahaṇyarśōvikāraghnaṁ bhēdi sauvīrakaṁ tathā ||213||
View original
तुषाम्बु दीपनं हृद्यं हृत्पाण्डुकृमिरोगनुत् | ग्रहण्यर्शोविकारघ्नं भेदि सौवीरकं तथा ||२१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 180 (214-216) · Śloka 216
dhānyāmlaṁ dhānyayōnitvājjīvanaṁ dāhanāśanam | sparśāt pānāttu pavanakaphatr̥ṣṇāharaṁ laghu ||214|| taikṣṇyācca nirharēdāśu kaphaṁ gaṇḍūṣadhāraṇāt | mukhavairasyadaurgandhyamalaśōṣaklamāpaham ||215|| dīpanaṁ jaraṇaṁ bhēdi hitamāsthāpanēṣu ca | samudramāśritānāṁ ca janānāṁ sātmyamucyatē ||216|| iti madhyavargaḥ |
View original
धान्याम्लं धान्ययोनित्वाज्जीवनं दाहनाशनम् | स्पर्शात् पानात्तु पवनकफतृष्णाहरं लघु ||२१४|| तैक्ष्ण्याच्च निर्हरेदाशु कफं गण्डूषधारणात् | मुखवैरस्यदौर्गन्ध्यमलशोषक्लमापहम् ||२१५|| दीपनं जरणं भेदि हितमास्थापनेषु च | समुद्रमाश्रितानां च जनानां सात्म्यमुच्यते ||२१६|| इति मध्यवर्गः |
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 181 (217-219) · Śloka 219
atha mūtrāṇi | mūtrāṇi gōmahiṣyajāvigajahayakharōṣṭrāṇāṁ tīkṣṇānyuṣṇāni kaṭūni tiktāni lavaṇānurasāni laghūni śōdhanāni kaphavātakr̥mimēdōviṣagulmārśadarakuṣṭhaśōphārōcakapāṇḍurōgaharāṇi hr̥dyāni dīpanāni ca sāmānyataḥ ||217|| bhavataścātra- tat sarvaṁ kaṭu tīkṣṇōṣṇaṁ lavaṇānurasaṁ laghu | śōdhanaṁ kaphavātaghnaṁ kr̥mimēdōviṣāpaham ||218|| arśōjaṭharagulmaghnaṁ śōphārōcakanāśanam | pāṇḍurōgaharaṁ bhēdi hr̥dyaṁ dīpanapācanam ||219||
View original
अथ मूत्राणि | मूत्राणि गोमहिष्यजाविगजहयखरोष्ट्राणां तीक्ष्णान्युष्णानि कटूनि तिक्तानि लवणानुरसानि लघूनि शोधनानि कफवातकृमिमेदोविषगुल्मार्शदरकुष्ठशोफारोचकपाण्डुरोगहराणि हृद्यानि दीपनानि च सामान्यतः ||२१७|| भवतश्चात्र- तत् सर्वं कटु तीक्ष्णोष्णं लवणानुरसं लघु | शोधनं कफवातघ्नं कृमिमेदोविषापहम् ||२१८|| अर्शोजठरगुल्मघ्नं शोफारोचकनाशनम् | पाण्डुरोगहरं भेदि हृद्यं दीपनपाचनम् ||२१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 182 (220-221) · Śloka 221
gōmūtraṁ kaṭu tīkṣṇōṣṇaṁ sakṣāratvānna vātalam | laghvagnidīpanaṁ mēdhyaṁ pittalaṁ kaphavātanut ||220|| śūlagulmōdarānāhavirēkāsthāpanādiṣu | mūtraprayōgasādhyēṣu gavyaṁ mūtraṁ prayōjayēt ||221||
View original
गोमूत्रं कटु तीक्ष्णोष्णं सक्षारत्वान्न वातलम् | लघ्वग्निदीपनं मेध्यं पित्तलं कफवातनुत् ||२२०|| शूलगुल्मोदरानाहविरेकास्थापनादिषु | मूत्रप्रयोगसाध्येषु गव्यं मूत्रं प्रयोजयेत् ||२२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 183 (222) · Śloka 222
durnāmōdaraśūlēṣu kuṣṭhamēhāviśuddhiṣu | ānāhaśōphagulmēṣu pāṇḍurōgē ca māhiṣam ||222||
View original
दुर्नामोदरशूलेषु कुष्ठमेहाविशुद्धिषु | आनाहशोफगुल्मेषु पाण्डुरोगे च माहिषम् ||२२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 184 (223) · Śloka 223
kāsaśvāsāpahaṁ śōphakāmalāpāṇḍurōganut | kaṭutiktānvitaṁ chāgamīṣanmārutakōpanam ||223||
View original
कासश्वासापहं शोफकामलापाण्डुरोगनुत् | कटुतिक्तान्वितं छागमीषन्मारुतकोपनम् ||२२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 185 (224) · Śloka 224
kāsaplīhōdaraśvāsaśōṣavarcōgrahē hitam | sakṣāraṁ tiktakaṭukamuṣṇaṁ vātaghnamāvikam ||224||
View original
कासप्लीहोदरश्वासशोषवर्चोग्रहे हितम् | सक्षारं तिक्तकटुकमुष्णं वातघ्नमाविकम् ||२२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 186 (225) · Śloka 225
dīpanaṁ kaṭu tīkṣṇōṣṇaṁ vātacētōvikāranut | āśvaṁ kaphaharaṁ mūtraṁ kr̥midadruṣu śasyatē ||225||
View original
दीपनं कटु तीक्ष्णोष्णं वातचेतोविकारनुत् | आश्वं कफहरं मूत्रं कृमिदद्रुषु शस्यते ||२२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 187 (226) · Śloka 226
satiktaṁ lavaṇaṁ bhēdi vātaghnaṁ pittakōpanam | tīkṣṇaṁ kṣārē kilāsē ca nāgaṁ mūtraṁ prayōjayēt ||226||
View original
सतिक्तं लवणं भेदि वातघ्नं पित्तकोपनम् | तीक्ष्णं क्षारे किलासे च नागं मूत्रं प्रयोजयेत् ||२२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 188 (227) · Śloka 227
garacētōvikāraghnaṁ tīkṣṇaṁ grahaṇirōganut | dīpanaṁ gārdabhaṁ mūtraṁ kr̥mivātakaphāpaham ||227||
View original
गरचेतोविकारघ्नं तीक्ष्णं ग्रहणिरोगनुत् | दीपनं गार्दभं मूत्रं कृमिवातकफापहम् ||२२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 189 (228) · Śloka 228
śōphakuṣṭhōdarōnmādamārutakrimināśanam | arśōghnaṁ kārabhaṁ mūtraṁ... |228|
View original
शोफकुष्ठोदरोन्मादमारुतक्रिमिनाशनम् | अर्शोघ्नं कारभं मूत्रं... |२२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 190 (228) · Śloka 228
... mānuṣaṁ ca viṣāpaham ||228||
View original
... मानुषं च विषापहम् ||२२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 191 (229) · Śloka 229
dravadravyāṇi sarvāṇi samāsāt kīrtitāni tu | kāladēśavibhāgajñō nr̥patērdātumarhati ||229||
View original
द्रवद्रव्याणि सर्वाणि समासात् कीर्तितानि तु | कालदेशविभागज्ञो नृपतेर्दातुमर्हति ||२२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 45
iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē dravadravyavijñānīyō nāma pañcacatvāriṁśō'dhyāyaḥ ||45||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने द्रवद्रव्यविज्ञानीयो नाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः ||४५||
🔊 Audio coming soon