कीदृशा रसास्त्रिषष्टिभेदान् यान्तीत्याह- अविदग्धा इत्यादि| अविदग्धा असंयुक्ता एकाकिनः समवायतो भिद्यन्त इत्यर्थः| विदग्धाः संयोगतः समवायतश्च संयुक्ता रसान्तरसंयोगाद्भिद्यन्ते| विदग्धशब्दः संयुक्ते वर्तते, धातूनामनेकार्थत्वात्| भिद्यन्ते एकैकेनानुगमनाद्भेदं यान्तीत्यर्थः| ते रसाः| तत्र यथासम्भवं केचित् संयोगतः केचित् समवायतश्च भिद्यन्ते| संयुक्ता यथा- बदरकपित्थफलादिकं मधुराम्लं(१), उष्ट्रीक्षीरोरभ्रमांसादिकं मधुरलवणं(२), कुक्कुरशृगालमांसादिकं मधुरकटुकं(३), श्रीवाससर्जरसादिकं मधुरतिक्तं(४) तैलधन्वनफलादिकं मधुरकषायं(५); ऊषकादिकम् अम्ललवणं(६), चुक्रादिकम् अम्लकटुकं(७), सुरादिकम् अम्लतिक्तं(८), हस्तिनीदधिशुकमांसादिकम् अम्लकषायं(९); त्रपुसीसादिकं लवणतिक्तं(१०), गोमूत्रस्वर्जिकादिकं लवणकटुकं(११), समुद्रफेनादिकं लवणकषायं(१२); कर्पूरजातीफलादिकं तिक्तकटुकं(१३), लवलीफलहस्तिनीघृतादिकं तिक्तकषायं(१४); भल्लातकमज्जाहरितालादिकं कटुकषायम्(१५); एवं द्विरसभेदाः पञ्चदशधा दर्शिताः| अतः परं रसत्रितयभेदा वक्ष्यन्ते- हस्तिमांसादिकं मधुराम्ललवणं(१), शल्यकमांसादिकं मधुराम्लकटुकं(२), गोधूमोत्थसुरादिकं मधुराम्लतिक्तकं(३), मस्तुतक्रादिकं मधुराम्लकषायं(४), काणकपोतमांसादिकं मधुरलवणकटुकं(५), शम्बूकादिमांसं मधुरलवणतिक्तं(६), पद्मकन्दादिकं गुडसंयुक्तं मधुरलवणकषायं(७), तृणशून्याफलशुष्ककुस्तुम्बर्यादिकं मधुरकटुतिक्तकं(८), गोधामांसैरण्डतैलादिकं मधुरकटुकटुकषायं(९), गुडूचीशाखामृगामिषतुवरकतैलादिकं मधुरतिक्तकषायं(१०), रौप्यशिलाजत्वादिकम् अम्ललवणकटुकं(११), हस्तिमूत्रादिकम् अम्ललवणतिक्तं(१२), सरोमकं हस्तिनीदध्यादि अम्ललवणकषायं(१३), मरिचसंस्कृतसुरादिकम् अम्लकटुतिक्तकं(१४), अम्लवेतसादिकम् अम्लकटुकषायं(१५), कीरमांसयुतसुरादिकम् अम्लतिक्तकषायं(१६), अविमूत्रादिकं लवणकटुतिक्तं(१७), अरुष्करं सरोमकं लवणकटुकषायं(१८), समुद्रफेनाविकं लवणतिक्तकषायं(१९), कृष्णागरुसुरदारुस्नेहादिकं कटुतिक्तकषायं(२०); एवं त्रिकभेदा विंशतिर्दर्शिताः| अतः परं चतुःसंयोगाः पञ्चदशप्रकारा वक्ष्यन्ते- गोमूत्रान्वितशिलाजतुप्रभृतिकं मधुराम्ललवणकटुकं(१), गोमूत्रैकशफक्षीरादिकं मधुराम्ललवणतिक्तकं(२) सैन्धवान्विततक्रादिकं मधुराम्ललवणकषायं(३), लशुनान्वितं सुरादिकं मधुराम्लकटुतिक्तं(४), काञ्जिकान्वितैरण्डतैलादि खदिरान्वितशिलाह्वादिकं च मधुराम्लकटुकषायं(५), उदुम्बरान्वितं यवासशर्करादिकं मधुराम्लतिक्तकषायं(६), वार्ताकफलादिकं मधुरलवणतिक्तकटुकं(७), गोमूत्रान्विततैलादिकं मधुरलवणकटुकषायं(८), तिलगुग्गुल्वादिकं मधुरकटुतिक्तकषायं(९), समुद्रफेनशर्कराचित्रकान्वितबदरादि मधुरलवणतिक्तकषायं(१०), सुवर्चलान्वितहस्तिनीदध्यादि कृतसुरादिकम् अम्ललवणकटुतिक्तं(११), सौवर्चलान्वितहस्तिनीदध्यादिकम् अम्ललवणकटुकषायं(१२), औद्भिदलवणान्वितं शुकमांसादिकम् अम्ललवणतिक्तकषायं(१३), बालमूलकहस्तिनीदध्यादिकम् अम्लकटुतिक्तकषायं(१४), सरोमकं बालबिल्वादिकं लवणकटुतिक्तकषायं(१५); एवं चतुष्करससंयोगाः पञ्चदश कथिताः| अतः परं पञ्चरससंयोगाः षड् वक्ष्यन्ते- आमकरमर्दान्वितं भृष्टवार्ताकफलादिकं मधुराम्ललवणतिक्तकषायं(१), कटुत्रययवक्षारान्विततक्रादिकं मधुराम्ललवणकटुकषायम्(२), औद्भिदान्विततक्रादिकं मधुराम्ललवणतिक्तकषायं(३), हरीतकीधात्रीफलादिकं मधुराम्लकटुतिक्तकषायं(४), रसोनादिकं मधुरलवणकटुतिक्तकषायं(५), भल्लातकरौप्यशिलाजतुमिश्रितनिम्बादिकम् अम्ललवणकटुतिक्तकषायं(६); एवं पञ्चरससंयोगाः षड् दर्शिताः| अतः परं षड्रसं वक्ष्यते- एणमांसादिकं मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायम्| अतः परमेकैकरसानाह- सन्तानिकागोदुग्धादिकं मधुरं(१) आमकरमर्दादिकम् अम्लं(२), रोमकादिकं लवणं(३), चव्यादिकं कटुकं(४), निम्बपर्पटादिकं तिक्तं(५), पद्मन्यग्रोधाद्यङ्कुरादिकं कषायं(६); एवं षट् कथिताः| अनेन प्रकारेण त्रिषष्टिः कथिताः| कार्तिककुण्डस्त्वमुं पाठमन्यथा आपातनिकां कृत्वा व्याख्यानयति; तद्यथा- दोषाणां पञ्चदशधा प्रसरो भेदः, तस्य बहुभिस्त्रिषष्टिरसभेदैः सह प्रयोगो दुर्घटः, अतो दोषभेदानामपि बहुत्वमाह- अविदग्धा इत्यादि| अविदग्धा अप्रकुपिताः; विदग्धाः कुपिता दोषाः; यद्यस्मिन् पाठे दोषाणां त्रिषष्टिभेदा उक्ताः, तर्हि पूर्वपाठे पञ्चदशधा प्रसरः किमित्युक्तः? सत्यं, कुपितदोषस्यात्यन्तचिकित्सनीयत्वापादनार्थम्; अन्यत् ग्रन्थगौरवभयात् परित्यक्तम्||४||ह्
Meaning of the commentary
The commentary asks what sort of tastes divide into sixty-three. 'Avidagdha' means uncombined, single, dividing by inherence; 'vidagdha' means combined with another taste by combination and inherence, dividing by that combination. 'Vidagdha' here has the sense of combined. They divide by following one another, one at a time. Some divide by combination, some by inherence. The commentary then lists, with examples of substances, the fifteen two-taste combinations (for example sweet-sour such as jujube and wood-apple fruit, sweet-salty such as camel's milk and sheep meat, sweet-pungent such as dog and jackal meat, and so on to pungent-astringent such as bhallātaka marrow), the twenty three-taste combinations, the fifteen four-taste, the six five-taste, the one six-taste (deer meat and the like), and the six single tastes, totalling sixty-three. Kārttikakuṇḍa reads this passage differently, taking the sixty-three as varieties of doshas: 'avidagdha' as unaggravated and 'vidagdha' as aggravated doshas, to show that the doshas' spread of fifteen kinds needs many taste varieties; further detail is omitted for fear of bulk.