Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਰਸਭੇਦਵਿਕਲ੍ਪਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
View original
अथातो रसभेदविकल्पमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
63. rasabhēdavikalpādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਦੋਸਾਣਾਂ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਧਾ ਪ੍ਰਸਰੋਭਿਹਿਤਸ੍ਤੁ ਯਃ | ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟ੍ਯਾ ਰਸਾਭੇਦਾਨਾਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਯੋਜਨਮੁਚ੍ਯਤੇ ||੩||
View original
दोषाणां पञ्चदशधा प्रसरोऽभिहितस्तु यः | त्रिषष्ट्या रसाभेदानां तत्प्रयोजनमुच्यते ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਅਵਿਦਗ੍ਧਾ ਵਿਦਗ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਧਾ | ਰਸਭੇਦਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਂ ਤੁ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯਾਵਚਾਰਯੇਤ੍ ||੪||
View original
अविदग्धा विदग्धाश्च भिद्यन्ते ते त्रिषष्टिधा | रसभेदत्रिषष्टिं तु वीक्ष्य वीक्ष्यावचारयेत् ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਏਕੈਕੇਨਾਨੁਗਮਨਂ ਭਾਗਸ਼ੋ ਯਦੁਦੀਰਿਤਮ੍ | ਦੋਸਾਣਾਂ , ਤਤ੍ਰ ਮਤਿਮਾਨ੍ ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਂ ਤੁ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍ ||੫||
View original
एकैकेनानुगमनं भागशो यदुदीरितम् | दोषाणां , तत्र मतिमान् त्रिषष्टिं तु प्रयोजयेत् ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6-8) · Śloka 8
ਯਥਾਕ੍ਰਮਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਨਾਂ ਦ੍ਵਿਕੇਸੁ ਮਧੁਰੋ ਰਸਃ | ਪਞ੍ਚਾਨੁਕ੍ਰਮਤੇ ਯੋਗਾਨਮ੍ਲਸ਼੍ਚਤੁਰ ਏਵ ਤੁ ||੬|| ਤ੍ਰੀਂਸ਼੍ਚਾਨੁਗਚ੍ਛਤਿ ਰਸੋ ਲਵਣਃ ਕਟੁਕੋ ਦ੍ਵਯਮ੍ | ਤਿਕ੍ਤਃ ਕਸਾਯਮਨ੍ਵੇਤਿ ਤੇ ਦ੍ਵਿਕਾ ਦਸ਼ ਪਞ੍ਚ ਚ ||੭|| ਤਦ੍ਯਥਾ- ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਃ(੧), ਮਧੁਰਲਵਣਃ(੨), ਮਧੁਰਕਟੁਕਃ(੩), ਮਧੁਰਤਿਕ੍ਤਃ(੪), ਮਧੁਰਕਸਾਯਃ(੫), ਏਤੇਪਞ੍ਚਾਨੁਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਮਧੁਰੇਣ; ਅਮ੍ਲਲਵਣਃ(੧), ਅਮ੍ਲਕਟੁਕਃ(੨), ਅਮ੍ਲਤਿਕ੍ਤਃ(੩), ਅਮ੍ਲਕਸਾਯਃ(੪), ਏਤੇ ਚਤ੍ਵਾਰੋਨੁਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਅਮ੍ਲੇਨ; ਲਵਣਕਟੁਕਃ(੧), ਲਵਣਤਿਕ੍ਤਃ(੨), ਲਵਣਕਸਾਯਃ(੩), ਏਤੇ ਤ੍ਰਯੋਨੁਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਲਵਣੇਨ; ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਃ(੧), ਕਟੁਕਸਾਯਃ(੨), ਦ੍ਵਾਵੇਤਾਵਨੁਕ੍ਰਾਨ੍ਤੌ ਕਟੁਕੇਨ; ਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਃ(੧) ਏਕ ਏਵਾਨੁਕ੍ਰਾਨ੍ਤਸ੍ਤਿਕ੍ਤੇਨ; ਏਵਮੇਤੇ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਦ੍ਵਿਕਸਂਯੋਗਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ ||੮||
View original
यथाक्रमप्रवृत्तानां द्विकेषु मधुरो रसः | पञ्चानुक्रमते योगानम्लश्चतुर एव तु ||६|| त्रींश्चानुगच्छति रसो लवणः कटुको द्वयम् | तिक्तः कषायमन्वेति ते द्विका दश पञ्च च ||७|| तद्यथा- मधुराम्लः(१), मधुरलवणः(२), मधुरकटुकः(३), मधुरतिक्तः(४), मधुरकषायः(५), एतेपञ्चानुक्रान्ता मधुरेण; अम्ललवणः(१), अम्लकटुकः(२), अम्लतिक्तः(३), अम्लकषायः(४), एते चत्वारोऽनुक्रान्ता अम्लेन; लवणकटुकः(१), लवणतिक्तः(२), लवणकषायः(३), एते त्रयोऽनुक्रान्ता लवणेन; कटुतिक्तः(१), कटुकषायः(२), द्वावेतावनुक्रान्तौ कटुकेन; तिक्तकषायः(१) एक एवानुक्रान्तस्तिक्तेन; एवमेते पञ्चदश द्विकसंयोगा व्याख्याताः ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (9-10) · Śloka 10
ਤ੍ਰਿਕਾਨ੍ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਆਦੌ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਮਾਨਸ੍ਤੁ ਮਧੁਰੋ ਦਸ਼ ਗਚ੍ਛਤਿ | ਸਡਮ੍ਲੋ ਲਵਣਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦਰ੍ਧਮੇਕਂ ਤਥਾ ਕਟੁਃ ||੯|| ਤਦ੍ਯਥਾ- ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਃ(੧), ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਕਟੁਕਃ(੨), ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਤਿਕ੍ਤਃ(੩), ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਕਸਾਯਃ(੪), ਮਧੁਰਲਵਣਕਟੁਕਃ(੫), ਮਧੁਰਲਵਣਤਿਕ੍ਤਾਃ(੬), ਮਧੁਰਲਵਣਕਸਾਯਃ(੭), ਮਧੁਰਕਟੁਕਤਿਕ੍ਤਃ(੮), ਮਧੁਰਕਟੁਕਸਾਯਃ(੯), ਮਧੁਰਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਃ(੧੦), ਏਵਮੇਸਾਂ ਦਸ਼ਾਨਾਂ ਤ੍ਰਿਕਸਂਯੋਗਾਨਾਮਾਦੌ ਮਧੁਰਃ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ; ਅਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਕਃ(੧), ਅਮ੍ਲਲਵਣਤਿਕ੍ਤਃ(੨), ਅਮ੍ਲਲਵਣਕਸਾਯਃ(੩), ਅਮ੍ਲਕਟੁਤਿਕ੍ਤਃ(੪), ਅਮ੍ਲਕਟੁਕਸਾਯਃ(੫), ਅਮ੍ਲਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਃ(੬), ਏਵਮੇਸਾਂ ਸਣ੍ਣਾਮਾਦਾਵਮ੍ਲਃ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ; ਲਵਣਕਟੁਤਿਕ੍ਤਃ(੧), ਲਵਣਕਟੁਕਸਾਯਃ(੨), ਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਃ(੩), ਏਵਮੇਸਾਂ ਤ੍ਰਯਾਣਾਮਾਦੌ ਲਵਣਃ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ; ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਃ(੧), ਏਵਮੇਕਸ੍ਯਾਦੌ ਕਟੁਕਃ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ; ਏਵਮੇਤੇ ਤ੍ਰਿਕਸਂਯੋਗਾ ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ ||੧੦||
View original
त्रिकान् वक्ष्यामः- आदौ प्रयुज्यमानस्तु मधुरो दश गच्छति | षडम्लो लवणस्तस्मादर्धमेकं तथा कटुः ||९|| तद्यथा- मधुराम्ललवणः(१), मधुराम्लकटुकः(२), मधुराम्लतिक्तः(३), मधुराम्लकषायः(४), मधुरलवणकटुकः(५), मधुरलवणतिक्ताः(६), मधुरलवणकषायः(७), मधुरकटुकतिक्तः(८), मधुरकटुकषायः(९), मधुरतिक्तकषायः(१०), एवमेषां दशानां त्रिकसंयोगानामादौ मधुरः प्रयुज्यते; अम्ललवणकटुकः(१), अम्ललवणतिक्तः(२), अम्ललवणकषायः(३), अम्लकटुतिक्तः(४), अम्लकटुकषायः(५), अम्लतिक्तकषायः(६), एवमेषां षण्णामादावम्लः प्रयुज्यते; लवणकटुतिक्तः(१), लवणकटुकषायः(२), लवणतिक्तकषायः(३), एवमेषां त्रयाणामादौ लवणः प्रयुज्यते; कटुतिक्तकषायः(१), एवमेकस्यादौ कटुकः प्रयुज्यते; एवमेते त्रिकसंयोगा विंशतिर्व्याख्याताः ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 12
ਚਤੁਸ੍ਕਾਨ੍ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ | ਚਤੁਸ੍ਕਰਸਸਂਯੋਗਾਨ੍ਮਧੁਰੋ ਦਸ਼ ਗਚ੍ਛਤਿ | ਚਤੁਰੋਮ੍ਲੋਨੁਗਚ੍ਛੇਚ੍ਚ ਲਵਣਸ੍ਤ੍ਵੇਕਮੇਵ ਤੁ ||੧੧|| ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਕਃ(੧), ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਤਿਕ੍ਤਃ(੨), ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਕਸਾਯਃ(੩), ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਕਟੁਕਤਿਕ੍ਤਃ(੪), ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਕਟੁਕਸਾਯਃ(੫), ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਃ(੬), ਮਧੁਰਲਵਣਕਟੁਕਤਿਕ੍ਤਃ(੭), ਮਧੁਰਲਵਣਕਟੁਕਸਾਯਃ(੮), ਮਧੁਰਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਃ(੯), ਮਧੁਰਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਃ(੧੦), ਏਵਮੇਸਾਂ ਦਸ਼ਾਨਾਮਾਦੌ ਮਧੁਰਃ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ; ਅਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਤਿਕ੍ਤਃ(੧), ਅਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਕਸਾਯਃ(੨), ਅਮ੍ਲਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਃ(੩), ਅਮ੍ਲਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਃ(੪), ਏਵਮੇਸਾਂ ਚਤੁਰ੍ਣਾਮਾਦਾਵਮ੍ਲਃ; ਲਵਣਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਃ(੧), ਏਵਮੇਕਸ੍ਯਾਦੌ ਲਵਣਃ; ਏਵਮੇਤੇ ਚਤੁਸ੍ਕਰਸਸਂਯੋਗਾਃ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ||੧੨||
View original
चतुष्कान् वक्ष्यामः | चतुष्करससंयोगान्मधुरो दश गच्छति | चतुरोऽम्लोऽनुगच्छेच्च लवणस्त्वेकमेव तु ||११|| मधुराम्ललवणकटुकः(१), मधुराम्ललवणतिक्तः(२), मधुराम्ललवणकषायः(३), मधुराम्लकटुकतिक्तः(४), मधुराम्लकटुकषायः(५), मधुराम्लतिक्तकषायः(६), मधुरलवणकटुकतिक्तः(७), मधुरलवणकटुकषायः(८), मधुरलवणतिक्तकषायः(९), मधुरकटुतिक्तकषायः(१०), एवमेषां दशानामादौ मधुरः प्रयुज्यते; अम्ललवणकटुतिक्तः(१), अम्ललवणकटुकषायः(२), अम्ललवणतिक्तकषायः(३), अम्लकटुतिक्तकषायः(४), एवमेषां चतुर्णामादावम्लः; लवणकटुतिक्तकषायः(१), एवमेकस्यादौ लवणः; एवमेते चतुष्करससंयोगाः पञ्चदश कीर्तिताः ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14
ਪਞ੍ਚਕਾਨ੍ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ | ਪਞ੍ਚਕਾਨ੍ ਪਞ੍ਚ ਮਧੁਰ ਏਕਮਮ੍ਲਸ੍ਤੁ ਗਚ੍ਛਤਿ ||੧੩|| ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਤਿਕ੍ਤਃ(੧), ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਕਸਾਯਃ(੨), ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਃ(੩), ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਃ(੪), ਮਧੁਰਲਵਣਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਃ(੫), ਏਵਮੇਸਾਂ ਪਞ੍ਚਾਨਾਮਾਦੌ ਮਧੁਰਃ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ; ਅਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਃ(੧), ਏਵਮੇਕਸ੍ਯਾਦਾਵਮ੍ਲਃ; ਏਵਮੇਤੇ ਸਟ੍ ਪਞ੍ਚਕਸਂਯੋਗਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ ||੧੪||
View original
पञ्चकान् वक्ष्यामः | पञ्चकान् पञ्च मधुर एकमम्लस्तु गच्छति ||१३|| मधुराम्ललवणकटुतिक्तः(१), मधुराम्ललवणकटुकषायः(२), मधुराम्ललवणतिक्तकषायः(३), मधुराम्लकटुतिक्तकषायः(४), मधुरलवणकटुतिक्तकषायः(५), एवमेषां पञ्चानामादौ मधुरः प्रयुज्यते; अम्ललवणकटुतिक्तकषायः(१), एवमेकस्यादावम्लः; एवमेते षट् पञ्चकसंयोगा व्याख्याताः ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (15) · Śloka 15
ਸਟ੍ਕਮੇਕਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ; ਏਕਸ੍ਤੁ ਸਟ੍ਕਸਂਯੋਗਃ- ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਃ; ਏਸ ਏਕ ਏਵ ਸਟ੍ਸਂਯੋਗਃ ||੧੫||
View original
षट्कमेकं वक्ष्यामः; एकस्तु षट्कसंयोगः- मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायः; एष एक एव षट्संयोगः ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (16) · Śloka 16
ਏਕੈਕਸ਼੍ਚ ਸਡ੍ਰਸਾ ਭਵਨ੍ਤਿ- ਮਧੁਰਃ(੧), ਅਮ੍ਲਃ(੨), ਲਵਣਃ(੩), ਕਟੁਕਃ(੪), ਤਿਕ੍ਤਃ(੫), ਕਸਾਯਃ(੬), ਇਤਿ ||੧੬||
View original
एकैकश्च षड्रसा भवन्ति- मधुरः(१), अम्लः(२), लवणः(३), कटुकः(४), तिक्तः(५), कषायः(६), इति ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (17) · Śloka 17
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਏਸਾ ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਰ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾ ਰਸਾਨਾਂ ਰਸਚਿਨ੍ਤਕੈਃ | ਦੋਸਭੇਦਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟ੍ਯਾਂ ਤੁ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਾ ਵਿਚਕ੍ਸਣੈਃ ||੧੭||
View original
भवन्ति चात्र- एषा त्रिषष्टिर्व्याख्याता रसानां रसचिन्तकैः | दोषभेदत्रिषष्ट्यां तु प्रयोक्तव्या विचक्षणैः ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 63
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰਭੂਸਣਾਧ੍ਯਾਯੇਸੁ ਰਸਭੇਦਵਿਕਲ੍ਪਾਧ੍ਯਾਯੋ ਨਾਮ (ਪ੍ਰਥਮਃ, ਆਦਿਤਃ) ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੬੩||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रे तन्त्रभूषणाध्यायेषु रसभेदविकल्पाध्यायो नाम (प्रथमः, आदितः) त्रिषष्टितमोऽध्यायः ||६३||
🔊 Audio coming soon