કીદૃશા રસાસ્ત્રિષષ્ટિભેદાન્ યાન્તીત્યાહ- અવિદગ્ધા ઇત્યાદિ| અવિદગ્ધા અસંયુક્તા એકાકિનઃ સમવાયતો ભિદ્યન્ત ઇત્યર્થઃ| વિદગ્ધાઃ સંયોગતઃ સમવાયતશ્ચ સંયુક્તા રસાન્તરસંયોગાદ્ભિદ્યન્તે| વિદગ્ધશબ્દઃ સંયુક્તે વર્તતે, ધાતૂનામનેકાર્થત્વાત્| ભિદ્યન્તે એકૈકેનાનુગમનાદ્ભેદં યાન્તીત્યર્થઃ| તે રસાઃ| તત્ર યથાસમ્ભવં કેચિત્ સંયોગતઃ કેચિત્ સમવાયતશ્ચ ભિદ્યન્તે| સંયુક્તા યથા- બદરકપિત્થફલાદિકં મધુરામ્લં(૧), ઉષ્ટ્રીક્ષીરોરભ્રમાંસાદિકં મધુરલવણં(૨), કુક્કુરશૃગાલમાંસાદિકં મધુરકટુકં(૩), શ્રીવાસસર્જરસાદિકં મધુરતિક્તં(૪) તૈલધન્વનફલાદિકં મધુરકષાયં(૫); ઊષકાદિકમ્ અમ્લલવણં(૬), ચુક્રાદિકમ્ અમ્લકટુકં(૭), સુરાદિકમ્ અમ્લતિક્તં(૮), હસ્તિનીદધિશુકમાંસાદિકમ્ અમ્લકષાયં(૯); ત્રપુસીસાદિકં લવણતિક્તં(૧૦), ગોમૂત્રસ્વર્જિકાદિકં લવણકટુકં(૧૧), સમુદ્રફેનાદિકં લવણકષાયં(૧૨); કર્પૂરજાતીફલાદિકં તિક્તકટુકં(૧૩), લવલીફલહસ્તિનીઘૃતાદિકં તિક્તકષાયં(૧૪); ભલ્લાતકમજ્જાહરિતાલાદિકં કટુકષાયમ્(૧૫); એવં દ્વિરસભેદાઃ પઞ્ચદશધા દર્શિતાઃ| અતઃ પરં રસત્રિતયભેદા વક્ષ્યન્તે- હસ્તિમાંસાદિકં મધુરામ્લલવણં(૧), શલ્યકમાંસાદિકં મધુરામ્લકટુકં(૨), ગોધૂમોત્થસુરાદિકં મધુરામ્લતિક્તકં(૩), મસ્તુતક્રાદિકં મધુરામ્લકષાયં(૪), કાણકપોતમાંસાદિકં મધુરલવણકટુકં(૫), શમ્બૂકાદિમાંસં મધુરલવણતિક્તં(૬), પદ્મકન્દાદિકં ગુડસંયુક્તં મધુરલવણકષાયં(૭), તૃણશૂન્યાફલશુષ્કકુસ્તુમ્બર્યાદિકં મધુરકટુતિક્તકં(૮), ગોધામાંસૈરણ્ડતૈલાદિકં મધુરકટુકટુકષાયં(૯), ગુડૂચીશાખામૃગામિષતુવરકતૈલાદિકં મધુરતિક્તકષાયં(૧૦), રૌપ્યશિલાજત્વાદિકમ્ અમ્લલવણકટુકં(૧૧), હસ્તિમૂત્રાદિકમ્ અમ્લલવણતિક્તં(૧૨), સરોમકં હસ્તિનીદધ્યાદિ અમ્લલવણકષાયં(૧૩), મરિચસંસ્કૃતસુરાદિકમ્ અમ્લકટુતિક્તકં(૧૪), અમ્લવેતસાદિકમ્ અમ્લકટુકષાયં(૧૫), કીરમાંસયુતસુરાદિકમ્ અમ્લતિક્તકષાયં(૧૬), અવિમૂત્રાદિકં લવણકટુતિક્તં(૧૭), અરુષ્કરં સરોમકં લવણકટુકષાયં(૧૮), સમુદ્રફેનાવિકં લવણતિક્તકષાયં(૧૯), કૃષ્ણાગરુસુરદારુસ્નેહાદિકં કટુતિક્તકષાયં(૨૦); એવં ત્રિકભેદા વિંશતિર્દર્શિતાઃ| અતઃ પરં ચતુઃસંયોગાઃ પઞ્ચદશપ્રકારા વક્ષ્યન્તે- ગોમૂત્રાન્વિતશિલાજતુપ્રભૃતિકં મધુરામ્લલવણકટુકં(૧), ગોમૂત્રૈકશફક્ષીરાદિકં મધુરામ્લલવણતિક્તકં(૨) સૈન્ધવાન્વિતતક્રાદિકં મધુરામ્લલવણકષાયં(૩), લશુનાન્વિતં સુરાદિકં મધુરામ્લકટુતિક્તં(૪), કાઞ્જિકાન્વિતૈરણ્ડતૈલાદિ ખદિરાન્વિતશિલાહ્વાદિકં ચ મધુરામ્લકટુકષાયં(૫), ઉદુમ્બરાન્વિતં યવાસશર્કરાદિકં મધુરામ્લતિક્તકષાયં(૬), વાર્તાકફલાદિકં મધુરલવણતિક્તકટુકં(૭), ગોમૂત્રાન્વિતતૈલાદિકં મધુરલવણકટુકષાયં(૮), તિલગુગ્ગુલ્વાદિકં મધુરકટુતિક્તકષાયં(૯), સમુદ્રફેનશર્કરાચિત્રકાન્વિતબદરાદિ મધુરલવણતિક્તકષાયં(૧૦), સુવર્ચલાન્વિતહસ્તિનીદધ્યાદિ કૃતસુરાદિકમ્ અમ્લલવણકટુતિક્તં(૧૧), સૌવર્ચલાન્વિતહસ્તિનીદધ્યાદિકમ્ અમ્લલવણકટુકષાયં(૧૨), ઔદ્ભિદલવણાન્વિતં શુકમાંસાદિકમ્ અમ્લલવણતિક્તકષાયં(૧૩), બાલમૂલકહસ્તિનીદધ્યાદિકમ્ અમ્લકટુતિક્તકષાયં(૧૪), સરોમકં બાલબિલ્વાદિકં લવણકટુતિક્તકષાયં(૧૫); એવં ચતુષ્કરસસંયોગાઃ પઞ્ચદશ કથિતાઃ| અતઃ પરં પઞ્ચરસસંયોગાઃ ષડ્ વક્ષ્યન્તે- આમકરમર્દાન્વિતં ભૃષ્ટવાર્તાકફલાદિકં મધુરામ્લલવણતિક્તકષાયં(૧), કટુત્રયયવક્ષારાન્વિતતક્રાદિકં મધુરામ્લલવણકટુકષાયમ્(૨), ઔદ્ભિદાન્વિતતક્રાદિકં મધુરામ્લલવણતિક્તકષાયં(૩), હરીતકીધાત્રીફલાદિકં મધુરામ્લકટુતિક્તકષાયં(૪), રસોનાદિકં મધુરલવણકટુતિક્તકષાયં(૫), ભલ્લાતકરૌપ્યશિલાજતુમિશ્રિતનિમ્બાદિકમ્ અમ્લલવણકટુતિક્તકષાયં(૬); એવં પઞ્ચરસસંયોગાઃ ષડ્ દર્શિતાઃ| અતઃ પરં ષડ્રસં વક્ષ્યતે- એણમાંસાદિકં મધુરામ્લલવણકટુતિક્તકષાયમ્| અતઃ પરમેકૈકરસાનાહ- સન્તાનિકાગોદુગ્ધાદિકં મધુરં(૧) આમકરમર્દાદિકમ્ અમ્લં(૨), રોમકાદિકં લવણં(૩), ચવ્યાદિકં કટુકં(૪), નિમ્બપર્પટાદિકં તિક્તં(૫), પદ્મન્યગ્રોધાદ્યઙ્કુરાદિકં કષાયં(૬); એવં ષટ્ કથિતાઃ| અનેન પ્રકારેણ ત્રિષષ્ટિઃ કથિતાઃ| કાર્તિકકુણ્ડસ્ત્વમું પાઠમન્યથા આપાતનિકાં કૃત્વા વ્યાખ્યાનયતિ; તદ્યથા- દોષાણાં પઞ્ચદશધા પ્રસરો ભેદઃ, તસ્ય બહુભિસ્ત્રિષષ્ટિરસભેદૈઃ સહ પ્રયોગો દુર્ઘટઃ, અતો દોષભેદાનામપિ બહુત્વમાહ- અવિદગ્ધા ઇત્યાદિ| અવિદગ્ધા અપ્રકુપિતાઃ; વિદગ્ધાઃ કુપિતા દોષાઃ; યદ્યસ્મિન્ પાઠે દોષાણાં ત્રિષષ્ટિભેદા ઉક્તાઃ, તર્હિ પૂર્વપાઠે પઞ્ચદશધા પ્રસરઃ કિમિત્યુક્તઃ? સત્યં, કુપિતદોષસ્યાત્યન્તચિકિત્સનીયત્વાપાદનાર્થમ્; અન્યત્ ગ્રન્થગૌરવભયાત્ પરિત્યક્તમ્||૪||હ્
Meaning of the commentary
The commentary asks what sort of tastes divide into sixty-three. 'Avidagdha' means uncombined, single, dividing by inherence; 'vidagdha' means combined with another taste by combination and inherence, dividing by that combination. 'Vidagdha' here has the sense of combined. They divide by following one another, one at a time. Some divide by combination, some by inherence. The commentary then lists, with examples of substances, the fifteen two-taste combinations (for example sweet-sour such as jujube and wood-apple fruit, sweet-salty such as camel's milk and sheep meat, sweet-pungent such as dog and jackal meat, and so on to pungent-astringent such as bhallātaka marrow), the twenty three-taste combinations, the fifteen four-taste, the six five-taste, the one six-taste (deer meat and the like), and the six single tastes, totalling sixty-three. Kārttikakuṇḍa reads this passage differently, taking the sixty-three as varieties of doshas: 'avidagdha' as unaggravated and 'vidagdha' as aggravated doshas, to show that the doshas' spread of fifteen kinds needs many taste varieties; further detail is omitted for fear of bulk.