63. rasabhēdavikalpādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો રસભેદવિકલ્પમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

દોષાણાં પઞ્ચદશધા પ્રસરોઽભિહિતસ્તુ યઃ | ત્રિષષ્ટ્યા રસાભેદાનાં તત્પ્રયોજનમુચ્યતે ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

અવિદગ્ધા વિદગ્ધાશ્ચ ભિદ્યન્તે તે ત્રિષષ્ટિધા | રસભેદત્રિષષ્ટિં તુ વીક્ષ્ય વીક્ષ્યાવચારયેત્ ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

એકૈકેનાનુગમનં ભાગશો યદુદીરિતમ્ | દોષાણાં , તત્ર મતિમાન્ ત્રિષષ્ટિં તુ પ્રયોજયેત્ ||૫||

Adhikarana 5 (6-8) · Śloka 8

યથાક્રમપ્રવૃત્તાનાં દ્વિકેષુ મધુરો રસઃ | પઞ્ચાનુક્રમતે યોગાનમ્લશ્ચતુર એવ તુ ||૬|| ત્રીંશ્ચાનુગચ્છતિ રસો લવણઃ કટુકો દ્વયમ્ | તિક્તઃ કષાયમન્વેતિ તે દ્વિકા દશ પઞ્ચ ચ ||૭|| તદ્યથા- મધુરામ્લઃ(૧), મધુરલવણઃ(૨), મધુરકટુકઃ(૩), મધુરતિક્તઃ(૪), મધુરકષાયઃ(૫), એતેપઞ્ચાનુક્રાન્તા મધુરેણ; અમ્લલવણઃ(૧), અમ્લકટુકઃ(૨), અમ્લતિક્તઃ(૩), અમ્લકષાયઃ(૪), એતે ચત્વારોઽનુક્રાન્તા અમ્લેન; લવણકટુકઃ(૧), લવણતિક્તઃ(૨), લવણકષાયઃ(૩), એતે ત્રયોઽનુક્રાન્તા લવણેન; કટુતિક્તઃ(૧), કટુકષાયઃ(૨), દ્વાવેતાવનુક્રાન્તૌ કટુકેન; તિક્તકષાયઃ(૧) એક એવાનુક્રાન્તસ્તિક્તેન; એવમેતે પઞ્ચદશ દ્વિકસંયોગા વ્યાખ્યાતાઃ ||૮||

Adhikarana 6 (9-10) · Śloka 10

ત્રિકાન્ વક્ષ્યામઃ- આદૌ પ્રયુજ્યમાનસ્તુ મધુરો દશ ગચ્છતિ | ષડમ્લો લવણસ્તસ્માદર્ધમેકં તથા કટુઃ ||૯|| તદ્યથા- મધુરામ્લલવણઃ(૧), મધુરામ્લકટુકઃ(૨), મધુરામ્લતિક્તઃ(૩), મધુરામ્લકષાયઃ(૪), મધુરલવણકટુકઃ(૫), મધુરલવણતિક્તાઃ(૬), મધુરલવણકષાયઃ(૭), મધુરકટુકતિક્તઃ(૮), મધુરકટુકષાયઃ(૯), મધુરતિક્તકષાયઃ(૧૦), એવમેષાં દશાનાં ત્રિકસંયોગાનામાદૌ મધુરઃ પ્રયુજ્યતે; અમ્લલવણકટુકઃ(૧), અમ્લલવણતિક્તઃ(૨), અમ્લલવણકષાયઃ(૩), અમ્લકટુતિક્તઃ(૪), અમ્લકટુકષાયઃ(૫), અમ્લતિક્તકષાયઃ(૬), એવમેષાં ષણ્ણામાદાવમ્લઃ પ્રયુજ્યતે; લવણકટુતિક્તઃ(૧), લવણકટુકષાયઃ(૨), લવણતિક્તકષાયઃ(૩), એવમેષાં ત્રયાણામાદૌ લવણઃ પ્રયુજ્યતે; કટુતિક્તકષાયઃ(૧), એવમેકસ્યાદૌ કટુકઃ પ્રયુજ્યતે; એવમેતે ત્રિકસંયોગા વિંશતિર્વ્યાખ્યાતાઃ ||૧૦||

Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 12

ચતુષ્કાન્ વક્ષ્યામઃ | ચતુષ્કરસસંયોગાન્મધુરો દશ ગચ્છતિ | ચતુરોઽમ્લોઽનુગચ્છેચ્ચ લવણસ્ત્વેકમેવ તુ ||૧૧|| મધુરામ્લલવણકટુકઃ(૧), મધુરામ્લલવણતિક્તઃ(૨), મધુરામ્લલવણકષાયઃ(૩), મધુરામ્લકટુકતિક્તઃ(૪), મધુરામ્લકટુકષાયઃ(૫), મધુરામ્લતિક્તકષાયઃ(૬), મધુરલવણકટુકતિક્તઃ(૭), મધુરલવણકટુકષાયઃ(૮), મધુરલવણતિક્તકષાયઃ(૯), મધુરકટુતિક્તકષાયઃ(૧૦), એવમેષાં દશાનામાદૌ મધુરઃ પ્રયુજ્યતે; અમ્લલવણકટુતિક્તઃ(૧), અમ્લલવણકટુકષાયઃ(૨), અમ્લલવણતિક્તકષાયઃ(૩), અમ્લકટુતિક્તકષાયઃ(૪), એવમેષાં ચતુર્ણામાદાવમ્લઃ; લવણકટુતિક્તકષાયઃ(૧), એવમેકસ્યાદૌ લવણઃ; એવમેતે ચતુષ્કરસસંયોગાઃ પઞ્ચદશ કીર્તિતાઃ ||૧૨||

Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14

પઞ્ચકાન્ વક્ષ્યામઃ | પઞ્ચકાન્ પઞ્ચ મધુર એકમમ્લસ્તુ ગચ્છતિ ||૧૩|| મધુરામ્લલવણકટુતિક્તઃ(૧), મધુરામ્લલવણકટુકષાયઃ(૨), મધુરામ્લલવણતિક્તકષાયઃ(૩), મધુરામ્લકટુતિક્તકષાયઃ(૪), મધુરલવણકટુતિક્તકષાયઃ(૫), એવમેષાં પઞ્ચાનામાદૌ મધુરઃ પ્રયુજ્યતે; અમ્લલવણકટુતિક્તકષાયઃ(૧), એવમેકસ્યાદાવમ્લઃ; એવમેતે ષટ્ પઞ્ચકસંયોગા વ્યાખ્યાતાઃ ||૧૪||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 15

ષટ્કમેકં વક્ષ્યામઃ; એકસ્તુ ષટ્કસંયોગઃ- મધુરામ્લલવણકટુતિક્તકષાયઃ; એષ એક એવ ષટ્સંયોગઃ ||૧૫||

Adhikarana 10 (16) · Śloka 16

એકૈકશ્ચ ષડ્રસા ભવન્તિ- મધુરઃ(૧), અમ્લઃ(૨), લવણઃ(૩), કટુકઃ(૪), તિક્તઃ(૫), કષાયઃ(૬), ઇતિ ||૧૬||

Adhikarana 11 (17) · Śloka 17

ભવન્તિ ચાત્ર- એષા ત્રિષષ્ટિર્વ્યાખ્યાતા રસાનાં રસચિન્તકૈઃ | દોષભેદત્રિષષ્ટ્યાં તુ પ્રયોક્તવ્યા વિચક્ષણૈઃ ||૧૭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 63

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે તન્ત્રભૂષણાધ્યાયેષુ રસભેદવિકલ્પાધ્યાયો નામ (પ્રથમઃ, આદિતઃ) ત્રિષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ ||૬૩||