41. śōṣapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതഃ ശോഷപ്രതിഷേധം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

അനേകരോഗാനുഗതോ ബഹുരോഗപുരോഗമഃ | ദുര്വിജ്ഞേയോ ദുര്നിവാരഃ ശോഷോ വ്യാധിര്മഹാബലഃ ||൩||

Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5

സംശോഷണാദ്രസാദീനാം ശോഷ ഇത്യഭിധീയതേ | ക്രിയാക്ഷയകരത്വാച്ച ക്ഷയ ഇത്യുച്യതേ പുനഃ ||൪|| രാജ്ഞശ്ചന്ദ്രമസോ യസ്മാദഭൂദേഷ കിലാമയഃ | തസ്മാത്തം രാജയക്ഷ്മേതി കേചിദാഹുഃ പുനര്ജനാഃ ||൫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

സ വ്യസ്തൈര്ജായതേ ദോഷൈരിതി കേചിദ്വദന്തി ഹി |൬|

Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7

ഏകാദശാനാമേകസ്മിന് സാന്നിധ്യാത്തന്ത്രയുക്തിതഃ ||൬|| ക്രിയാണാമവിഭാഗേന പ്രാഗേകോത്പാദനേന ച | ഏക ഏവ മതഃ ശോഷഃ സന്നിപാതാത്മകോ ഹ്യതഃ ||൭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

ഉദ്രേകാത്തത്ര ലിങ്ഗാനി ദോഷാണാം നിപതന്തി ഹി |൮|

Adhikarana 7 (8) · Śloka 9

ക്ഷയാദ്വേഗപ്രതീഘാതാദാഘാതാദ്വിഷമാശനാത് ||൮|| ജായതേ കുപിതൈര്ദോഷൈര്വ്യാപ്തദേഹസ്യ ദേഹിനഃ |൯|

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

കഫപ്രധാനൈര്ദോഷൈര്ഹി രുദ്ധേഷു രസവര്ത്മസു ||൯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

അതിവ്യവായിനോ വാऽപി ക്ഷീണേ രേതസ്യനന്തരമ് | ക്ഷീയന്തേ ധാതവഃ സര്വേ തതഃ ശുഷ്യതി മാനവഃ ||൧൦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

ഭക്തദ്വേഷോ ജ്വരഃ ശ്വാസഃ കാസഃ ശോണിതദര്ശനമ് | സ്വരഭേദശ്ച ജായേത ഷഡ്രൂപേ രാജയക്ഷ്മണി ||൧൧||

Adhikarana 11 (12-13) · Śloka 13

സ്വരഭേദോऽനിലാഞ്ഛൂലം സംലോചശ്ചാംസപാര്ശ്വയോഃ | ജ്വരോ ദാഹോऽതിസാരശ്ച പിത്താദ്രക്തസ്യ ചാഗമഃ ||൧൨|| ശിരസഃ പരിപൂര്ണത്വമഭക്തച്ഛന്ദ ഏവ ച | കാസഃ കണ്ഠസ്യ ചോദ്ധ്വംസോ വിജ്ഞേയഃ കഫകോപതഃ ||൧൩||

Adhikarana 12 (14-15) · Śloka 15

ഏകാദശഭിരേഭിര്വാ ഷഡ്ഭിര്വാऽപി സമന്വിതമ് | (കാസാതീസാരപാര്ശ്വാര്തിസ്വരഭേദാരുചിജ്വരൈഃ ||൧൪|| ത്രിഭിര്വാ പീഡിതം ലിങ്ഗൈര്ജ്വരകാസാസൃഗാമയൈഃ) | ജഹ്യാച്ഛോഷാര്ദിതം ജന്തുമിച്ഛന് സുവിപുലം യശഃ ||൧൫||

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

വ്യവായശോകസ്ഥാവിര്യവ്യായാമാധ്വോപവാസതഃ | വ്രണോരഃക്ഷതപീഡാഭ്യാം ശോഷനന്യേ വദന്തി ഹി ||൧൬||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

വ്യവായശോഷീ ശുക്രസ്യ ക്ഷയലിങ്ഗൈരുപദ്രുതഃ | പാണ്ഡുദേഹോ യഥാപൂര്വം ക്ഷീയന്തേ ചാസ്യ ധാതവഃ ||൧൭||

Adhikarana 15 (18) · Śloka 18

പ്രധ്യാനശീലഃ സ്രസ്താങ്ഗഃ ശോകശോഷ്യപി താദൃശഃ | വിനാ ശുക്രക്ഷയകൃതൈര്വികാരൈരഭിലക്ഷിതഃ ||൧൮||

Adhikarana 16 (19-20) · Śloka 20

ജരാശോഷീ കൃശോ മന്ദവീര്യബുദ്ധിബലേന്ദ്രിയഃ | കമ്പനോऽരുചിമാന് ഭിന്നകാംസ്യപാത്രഹതസ്വരഃ(നഃ) ||൧൯|| ഷ്ഠീവതി ശ്ലേഷ്മണാ ഹീനം ഗൌരവാരുചിപീഡിതഃ | സമ്പ്രസ്രുതാസ്യനാസാക്ഷഃ സുപ്തരൂക്ഷമലച്ഛവിഃ ||൨൦||

Adhikarana 17 (21) · Śloka 21

അധ്വപ്രശോഷീ സ്രസ്താങ്ഗഃ സമ്ഭൃഷ്ടപരുഷച്ഛവിഃ | പ്രസുപ്തഗാത്രാവയവഃ ശുഷ്കക്ലോമഗലാനനഃ ||൨൧||

Adhikarana 18 (22) · Śloka 22

വ്യായാമശോഷീ ഭൂയിഷ്ഠമേഭിരേവ സമന്വിതഃ | ഉരഃക്ഷതകൃതൈര്ലിങ്ഗൈഃ സംയുക്തശ്ച ക്ഷതാദ്വിനാ ||൨൨||

Adhikarana 19 (23) · Śloka 23

രക്തക്ഷയാദ്വേദനാഭിസ്തഥൈവാഹാരയന്ത്രണാത് | വ്രണിതസ്യ ഭവേച്ഛോഷഃ സ ചാസാധ്യതമഃ സ്മൃതഃ ||൨൩||

Adhikarana 20 (24-25) · Śloka 26

വ്യായാമഭാരാധ്യയനൈരഭിഘാതാതിമൈഥുനൈഃ | കര്മണാ ചാപ്യുരസ്യേന വക്ഷോ യസ്യ വിദാരിതമ് | തസ്യോരസി ക്ഷതേ രക്തം പൂയഃ ശ്ലേഷ്മാ ച ഗച്ഛതി ||൨൪|| കാസമാനശ്ഛര്ദയേച്ച പീതരക്താസിതാരുണമ് | സന്തപ്തവക്ഷാഃ സോऽത്യര്ഥം ദൂയനാത്പരിതാമ്യതി ||൨൫|| ദുര്ഗന്ധവദനോച്ഛ്വാസോ ഭിന്നവര്ണസ്വരോ നരഃ |൨൬|

Adhikarana 21 (26) · Śloka 27

കേഷാഞ്ചിദേവം ശോഷോ ഹി കാരണൈര്ഭേദമാഗതഃ ||൨൬|| ന തത്ര ദോഷലിങ്ഗാനാം സമസ്താനാം നിപാതനമ് |൨൭|

Adhikarana 22 (27) · Śloka 27

ക്ഷയാ ഏവ ഹി തേ ജ്ഞേയാഃ പ്രത്യേകം ധാതുസഞ്ജ്ഞിതാഃ ||൨൭||

Adhikarana 23 (28) · Śloka 28

ചികിത്സിതം തു തേഷാം ഹി പ്രാഗുക്തം ധാതുസങ്ക്ഷയേ ||൨൮||

Adhikarana 24 (29-30) · Śloka 30

ശ്വാസാങ്ഗസാദകഫസംസ്രവതാലുശോഷച്ഛര്ദ്യഗ്നിസാദമദപീനസപാണ്ഡുനിദ്രാഃ | ശോഷേ ഭവിഷ്യതി ഭവന്തി സ ചാപി ജന്തുഃ ശുക്ലേക്ഷണോ ഭവതി മാംസപരോ രിരംസുഃ ||൨൯|| സ്വപ്നേഷു കാകശുകശല്ലകിനീലകണ്ഠഗൃധ്രാസ്തഥൈവ കപയഃ കൃകലാസകാശ്ച | തം വാഹയന്തി സ നദീര്വിജലാശ്ച പശ്യേച്ഛുഷ്കാംസ്തരൂന് പവനധൂമദവാര്ദിതാംശ്ച ||൩൦||

Adhikarana 25 (31) · Śloka 31

മഹാശനം ക്ഷീയമാണമതീസാരനിപീഡിതമ് | ശൂനമുഷ്കോദരം ചൈവ യക്ഷ്മിണം പരിവര്ജയേത് ||൩൧||

Adhikarana 26 (32) · Śloka 32

ഉപാചരേദാത്മവന്തം ദീപ്താഗ്നിമകൃശം നവമ് |൩൨|

Adhikarana 27 (32-33) · Śloka 33

സ്ഥിരാദിവര്ഗസിദ്ധേന ഘൃതേനാജാവികേന ച ||൩൨|| സ്നിഗ്ധസ്യ മൃദു കര്തവ്യമൂര്ധ്വം ചാധശ്ച ശോധനമ് | ആസ്ഥാപനം തഥാ കാര്യം ശിരസശ്ച വിരേചനമ് ||൩൩||

Adhikarana 28 (34) · Śloka 34

യവഗോധൂമശാലീംശ്ച രസൈര്ഭുഞ്ജീത ശോധിതഃ |൩൪|

Adhikarana 29 (34) · Śloka 34

ദൃഢേऽഗ്നൌ ബൃംഹയേച്ചാപി നിവൃത്തോപദ്രവം നരമ് ||൩൪||

Adhikarana 30 (35) · Śloka 35

വ്യവായശോഷിണം പ്രായോ ഭജന്തേ വാതജാ ഗദാഃ | ബൃംഹണീയോ വിധിസ്തസ്മൈ ഹിതഃ സ്നിഗ്ധോऽനിലാപഹഃ ||൩൫||

Adhikarana 31 (36-39) · Śloka 39

കാകാനുലൂകാന്നകുലാന് ബിഡാലാന് ഗണ്ഡൂപദാന് വ്യാലബിലേശയാഖൂന് | ഗൃധ്രാംശ്ച ദദ്യാദ്വിവിധൈഃ പ്രവാദൈഃ സസൈന്ധവാന് സര്ഷപതൈലഭൃഷ്ടാന് ||൩൬|| ദേയാനി മാംസാനി ച ജാങ്ഗലാനി മുദ്ഗാഢകീസൂപരസാശ്ച ഹൃദ്യാഃ | ഖരോഷ്ട്രനാഗാശ്വതരാശ്വജാനി ദേയാനി മാംസാനി സുകല്പിതാനി ||൩൭|| മാംസോപദംശാംശ്ച പിബേദരിഷ്ടാന് മാര്ദ്വീകയുക്താന് മദിരാശ്ച സേവ്യാഃ | അര്കാമൃതാക്ഷാരജലോഷിതേഭ്യഃ കൃത്വാ യവേഭ്യോ വിവിധാംശ്ച ഭക്ഷ്യാന് ||൩൮|| ഖാദേത്, പിബേത് സര്പിരജാവികം വാ കൃശോ യവാഗ്വാ സഹ ഭക്തകാലേ | സര്പിര്മധുഭ്യാം ത്രികടു പ്രലിഹ്യാച്ചവ്യാവിഡങ്ഗോപഹിതം ക്ഷയാര്തഃ ||൩൯||

Adhikarana 32 (40) · Śloka 40

മാംസാദമാംസേഷു ഘൃതം ച സിദ്ധം ശോഷാപഹം ക്ഷൌദ്രകണാസമേതമ് |൪൦|

Adhikarana 33 (41) · Śloka 41

ദ്രാക്ഷാസിതാമാഗധികാവലേഹഃ സക്ഷൌദ്രതൈലഃ ക്ഷയരോഗഘാതീ ||൪൦|| ഘൃതേന ചാജേന സമാക്ഷികേണ തുരങ്ഗഗന്ധാതിലമാഷചൂര്ണമ് |൪൧|

Adhikarana 34 (41) · Śloka 41

സിതാശ്വഗന്ധാമഗധോദ്ഭവാനാം ചൂര്ണം ഘൃതക്ഷൌദ്രയുതം പ്രലിഹ്യാത് ||൪൧||

Adhikarana 35 (42) · Śloka 42

ക്ഷീരം പിബേദ്വാऽപ്യഥ വാജിഗന്ധാവിപക്വമേവം ലഭതേऽങ്ഗപുഷ്ടിമ് |൪൨|

Adhikarana 36 (42) · Śloka 42

തദുത്ഥിതം ക്ഷീരഘൃതം സിതാഢ്യം പ്രാതഃ പിബേദ്വാऽപി പയോനുപാനമ് ||൪൨||

Adhikarana 37 (43) · Śloka 43

ഉത്സാദനേ ചാപി തുരങ്ഗഗന്ധാ യോജ്യാ യവാശ്ചൈവ പുനര്നവേ ച |൪൩|

Adhikarana 38 (43) · Śloka 44

കൃത്സ്നേ വൃഷേ തത്കുസുമൈശ്ച സിദ്ധം സര്പിഃ പിബേത്ക്ഷൌദ്രയുതം ഹിതാശീ ||൪൩|| യക്ഷ്മാണമേതത് പ്രബലം ച കാസം ശ്വാസം ച ഹന്യാദപി പാണ്ഡുതാം ച |൪൪|

Adhikarana 39 (44-45) · Śloka 46

ശകൃദ്രസാ ഗോശ്വഗജാവ്യജാനാം ക്വാഥാ മിതാശ്ചാപി തഥൈവ ഭാഗൈഃ ||൪൪|| മൂര്വാഹരിദ്രാഖദിരദ്രുമാണാം ക്ഷീരസ്യ ഭാഗസ്ത്വപരോ ഘൃതസ്യ | ഭാഗാന് ദശൈതാന് വിപചേദ്വിധിജ്ഞോ ദത്ത്വാ ത്രിവര്ഗം മധുരം ച കൃത്സ്നമ് ||൪൫|| കടുത്രികം ചൈവ സഭദ്രദാരു ഘൃതോത്തമം യക്ഷ്മനിവാരണായ |൪൬|

Adhikarana 40 (46-48) · Śloka 48

ദ്വേ പഞ്ചമൂല്യൌ വരുണം കരഞ്ജം ഭല്ലാതകം ബില്വപുനര്നവേ ച ||൪൬|| യവാന് കുലത്ഥാന് ബദരാണി ഭാര്ഗീം പാഠാം ഹുതാശം സമഹീകദമ്ബമ് | കൃത്വാ കഷായം വിപചേദ്ധി തസ്യ ഷഡ്ഭിര്ഹി പാത്രൈര്ഘൃതപാത്രമേകമ് ||൪൭|| വ്യോഷം മഹാവൃക്ഷപയോऽഭയാം ച ചവ്യം സുരാഖ്യം ലവണോത്തമം ച | ഏതദ്ധി ശോഷം ജഠരാണി ചൈവ ഹന്യാത് പ്രമേഹാംശ്ച സഹാനിലേന ||൪൮||

Adhikarana 41 (49) · Śloka 49

ഗോശ്വാവ്യജേഭൈണഖരോഷ്ട്രജാതൈഃ ശകൃദ്രസക്ഷീരരസക്ഷതോത്ഥൈഃ | ദ്രാക്ഷാശ്വഗന്ധാമഗധാസിതാഭിഃ സിദ്ധം ഘൃതം യക്ഷ്മവികാരഹാരി ||൪൯||

Adhikarana 42 (50-54) · Śloka 54

ഏലാജമോദാമലകാഭയാക്ഷഗായത്ര്യരിഷ്ടാസനശാലസാരാന് | വിഡങ്ഗഭല്ലാതകചിത്രകോഗ്രാകടുത്രികാമ്ഭോദസുരാഷ്ട്രജാംശ്ച ||൫൦|| പക്ത്വാ ജലേ തേന പചേദ്ധി സര്പിസ്തസ്മിന് സുസിദ്ധേ ത്വവതാരിതേ ച | ത്രിംശത്പലാന്യത്ര സിതോപലായാ ദത്ത്വാ തുഗാക്ഷീരിപലാനി ഷട് ച ||൫൧|| പ്രസ്ഥേ ഘൃതസ്യ ദ്വിഗുണം ച ദദ്യാത് ക്ഷൌദ്രം തതോ മന്ഥഹതം വിദധ്യാത് | പലം പലം പ്രാതരതഃ പ്രലിഹ്യ പശ്ചാത് പിബേത് ക്ഷീരമതന്ദ്രിതശ്ച ||൫൨|| ഏതദ്ധി മേധ്യം പരമം പവിത്രം ചക്ഷുഷ്യമായുഷ്യമഥോ യശസ്യമ് | യക്ഷ്മാണമാശു വ്യപഹന്തി ചൈതത് പാണ്ഡ്വാമയം ചൈവ ഭഗന്ദരം ച ||൫൩|| ശ്വാസം ച ഹന്തി സ്വരഭേദകാസഹൃത്പ്ലീഹഗുല്മഗ്രഹണീഗദാംശ്ച | ന ചാത്ര കിഞ്ചിത് പരിവര്ജനീയം രസായനം ചൈതദുപാസ്യമാനമ് ||൫൪||

Adhikarana 43 (55) · Śloka 55

പ്ലീഹോദരോക്തം വിഹിതം ച സര്പിസ്ത്രീണ്യേവ ചാന്യാനി ഹിതാനി ചാത്ര |൫൫|

Adhikarana 44 (55) · Śloka 55

ഉപദ്രവാംശ്ച സ്വരവൈകൃതാദീന് ജയേദ്യഥാസ്വം പ്രസമീക്ഷ്യ ശാസ്ത്രമ് ||൫൫||

Adhikarana 45 (56) · Śloka 56

അജാശകൃന്മൂത്രപയോഘൃതാസൃങ്മാംസാലയാനി പ്രതിസേവമാനഃ | സ്നാനാദിനാനാവിധിനാ ജഹാതി മാസാദശേഷം നിയമേന ശോഷമ് ||൫൬||

Adhikarana 46 (57) · Śloka 57

രസോനയോഗം വിധിവത് ക്ഷയാര്തഃ ക്ഷീരേണ വാ നാഗബലാപ്രയോഗമ് | സേവേത വാ മാഗധികാവിധാനം തഥോപയോഗം ജതുനോऽശ്മജസ്യ ||൫൭||

Adhikarana 47 (58) · Śloka 58

ശോകം സ്ത്രിയം ക്രോധമസൂയനം ച ത്യജേ... |൫൮|

Adhikarana 48 (58) · Śloka 58

...ദുദാരാന് വിഷയാന് ഭജേത | വൈദ്യാന് ദ്വിജാതീംസ്ത്രിദശാന് ഗുരൂംശ്ച വാചശ്ച പുണ്യാഃ ശൃണുയാദ്ദ്വിജേഭ്യഃ ||൫൮||

Adhikarana puShpikA · Śloka 41

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ കായചികിത്സാതന്ത്രേ (തൃതീയോऽധ്യായഃ, ആദിത) ഏകചത്വാരിംശോऽധ്യായഃ ||൪൧||