53. svarabhēdapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

अथातः स्वरभेदप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

अत्युच्चभाषणविषाध्ययनातिगीतशीतादिभिः प्रकुपिताः पवनादयस्तु | स्रोतःसु ते स्वरवहेषु गताः प्रतिष्ठां हन्युः स्वरं भवति चापि हि षड्विधः सः ||३||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

वातेन कृष्णनयनाननमूत्रवर्चा भिन्नं शनैर्वदति गद्गदवत् स्वरं च |४|

Adhikarana 4 (4) · Śloka 4

पित्तेन पीतवदनाक्षिपुरीषमूत्रो ब्रूयाद्गलेन परिदाहसमन्वितेन ||४||

Adhikarana 5 (5) · Śloka 5

कृच्छ्रात् कफेन सततं कफरुद्धकण्ठो मन्दं शनैर्वदति चापि दिवा विशेषः |५|

Adhikarana 6 (5) · Śloka 5

सर्वात्मके भवति सर्वविकारसम्पदव्यक्तता च वचसस्तमसाध्यमाहुः ||५||

Adhikarana 7 (6) · Śloka 6

धूप्येत वाक् क्षयकृते क्षयमाप्नुयाच्च वागेष चा(वा)पि हतवाक् परिवर्जनीयः |६|

Adhikarana 8 (6-7) · Śloka 7

अन्तर्गलं स्वरमलक्ष्यपदं चिरेण मेदश्चयाद्वदति दिग्धगलौष्ठतालुः ||६|| क्षीणस्य वृद्धस्य कृशस्य चापि चिरोत्थितो यश्च सहोपजातः | मेदस्विनः सर्वसमुद्भवश्च स्वरामयो यो न स सिद्धिमेति ||७||

Adhikarana 9 (8) · Śloka 8

स्निग्धान् स्वरातुरनरानपकृष्टदोषान् न्यायेन तान् वमनरेचनबस्तिभिश्च | नस्यावपीडमुखधावनधूमलेहैः सम्पादयेच्च विविधैः कवलग्रहैश्च ||८||

Adhikarana 10 (9) · Śloka 9

यः श्वासकासविधिरादित एव चोक्तस्तं चाप्यशेषमवतारयितुं यतेत |९|

Adhikarana 11 (9) · Śloka 9

वैशेषिकं च विधिमूर्ध्वमतो वदामि तं वै स्वरातुरहितं निखिलं निबोध ||९||

Adhikarana 12 (10) · Śloka 11

स्वरोपघातेऽनिलजे भुक्तोपरि घृतं पिबेत् | कासमर्दकवार्ताकमार्कवस्वरसे शृतम् ||१०|| पीतं घृतं हन्त्यनिलं सिद्धमार्तगले रसे |११|

Adhikarana 13 (11) · Śloka 12

यवक्षाराजमोदाभ्यां चित्रकामलकेषु वा ||११|| देवदार्वग्निकाभ्यां वा सिद्धमाजं समाक्षिकम् |१२|

Adhikarana 14 (12) · Śloka 12

सुखोदकानुपानो वा ससर्पिष्को गुडौदनः ||१२||

Adhikarana 15 (13) · Śloka 13

क्षीरानुपानं पित्ते तु पिबेत् सर्पिरतन्द्रितः |१३|

Adhikarana 16 (13) · Śloka 13

अश्नीयाच्च ससर्पिष्कं यष्टीमधुकपायसम् ||१३||

Adhikarana 17 (14) · Śloka 14

लिह्यान्मधुरकाणां वा चूर्णं मधुघृताप्लुतम् | शतावरीचूर्णयोगं बलाचूर्णमथापि वा ||१४||

Adhikarana 18 (15) · Śloka 15

पिबेत् कटूनि मूत्रेण कफजे स्वरसङ्क्षये | लिह्याद्वा मधुतैलाभ्यां भुक्त्वा खादेत् कटूनि वा ||१५||

Adhikarana 19 (16) · Śloka 16

स्वरोपघाते मेदोजे कफवद्विधिरिष्यते |१६|

Adhikarana 20 (16) · Śloka 16

सर्वजे क्षयजे चापि प्रत्याख्यायाचरेत् क्रियाम् ||१६||

Adhikarana 21 (17) · Śloka 17

शर्करामधुमिश्राणि शृतानि मधुरैः सह | पिबेत् पयांसि यस्योच्चैर्वदतोऽभिहतः स्वरः ||१७||

Adhikarana puShpikA · Śloka 53

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे छर्दिप्रतिषेधो नाम (पञ्चदशोऽध्यायः, आदितः) त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ||५३||