9. viruddhānnavijñānīyaḥ

Adhikarana atha viruddhAnnavij~jAnIyo nAma navamo~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

अथातो विरुद्धान्नविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

Adhikarana grAmyamAMsAnAM madhuguDAdibhiH saha bhakShaNe niShedhaH (2) · Śloka 2

ग्राम्यानूपौदकपिशितानि, मधुगुडतिलपयोमाषमूलकबिसैर्विरूढधान्यैश्च नैकध्यमद्यात्||२||

Adhikarana payasA saha matsyabhakShaNe niShedhaH (3) · Śloka 3

विशेषतः पयसा मत्स्यान्| उभयं ह्येतन्मधुरसविपाकित्वादभिष्यन्दि, शीतोष्णवीर्यत्वात्परस्परं विरुद्धम्||३||

Adhikarana payasA saha visheSheNa cilicimasya bhakShaNe niShedhaH cilicimalakShaNa~jca (4) · Śloka 4

तेष्वपि विशेषेण चिलिचिमः| स पुनः शकली लोहितनयनः सर्वतो लोहितराजिर्लोहितप्रभाकरः प्रायो भूमौ चरति, सोऽत्यभिष्यन्दितमत्वात् सुतरां व्याधीनुपजनयत्यामविषं च||४||

Adhikarana sarvamamladravyaM ka~ggvAdayashca payasA saha viruddhyante (5) · Śloka 5

सर्वञ्चाम्लं द्रवमद्रवं पयसैकध्यं विरुद्धम्| तत उत्तरं वा विरुद्धं फलञ्च कङ्गुवरकमकुष्ठकुलत्थमाषनिष्पावाश्च||५||

Adhikarana mUlakAdiharitakabhakShaNottaraM payaH na sevyam (6) · Śloka 6

न मूलकादिरहितं भक्षयित्वा पयः सेव्यं कुष्ठाबाधभयात्||६||

Adhikarana kShIramadhubhyAM viruddhAni dravyANi (7) · Śloka 7

पौष्करं रौहिणीकं जातुकं वा शाकं सह मधुपयोभ्यां नाभ्यवहरेत्| ताभ्याञ्च सह कपोतान् सर्षपतैलभृष्टान्||७||

Adhikarana sarShapatailabhRuShTAni matsyavarAhamAMsAni viruddhAni (8) · Śloka 8

तथा सर्षपतैलभृष्टानां मत्स्यबदराणां बदराणि श्वाविद्वराहमांसं चैकध्यं पित्तेनाममांसानि||८||

Adhikarana saMyogaviruddhAni (9) · Śloka 9

दध्ना कुक्कुटं पृषतं च| कुसुम्भशाकेनौरभ्रम्| सौवीरकेण तिलशष्कुलीः| क्षीरेण लवणम्| मूलकेन माषसूपम्| नवनीतेन मूलशाकम्| उपोदकां मैरेयमार्द्वीकाभ्याम्| पीलूनि करीरैः| बिसैर्विरूढकानि| दध्ना माषसूपेन गुडेन मधुना घृतेन वा लकुच फलम्| दध्ना तक्रेण तालफलेन वा कदलीफलम्| पिप्पलीमरिचाभ्यां, मधुना गुडेन वा काकमाचीं||९||

Adhikarana kAkamAcyA saMskArAdibhirvirodhaH (10) · Śloka 10

तामेव मत्स्यपचने शृङ्गिवेरपचने वा भाजने सिद्धामन्यत्र वा सिद्धां रात्रिमुषिताम्||१०||

Adhikarana kAMsyabhAjane dasharAtrasthitaM sarpirna sevyam (11) · Śloka 11

कांस्यभाजने दशरात्रोषितं सर्पिः||११||

Adhikarana saMyogasaMskArAdi viruddhAni (12) · Śloka 12

मद्यदधिमधुभल्लातकेषु चोष्णम्| तक्रसिद्धकासम्पिल्लको विरुद्धः| अङ्गारशूल्यो भासः| सुराकृसरापायसाश्चैकध्यं विरुद्धाः| मधुसर्पिर्वसातैलोदकानि समधृतानि द्विशस्त्रिशः समस्तानि वा| मधुघृते भिन्नांशे दिव्योदकानुपाने| मधुपुष्करबीजम्| पद्मोत्तरिकाशाकं शार्करो मैरेयो मधु च सहोपयुक्तं सर्वे विरुद्धम्; वातं चातिकोपयति| हारिद्रकः सर्षपतैलभृष्टो विरुद्धः| पित्तं चातिकोपयति| पायसो मन्थानुपानो विरुद्धः| श्लेष्माणं चातिकोपयति| उपोदका तिलकल्कसिद्धा हेतुरतीसारस्य| बलाका वारुण्या कुल्माषैश्च विरुद्धा| सैव वराहवसया परिभृष्टो सद्यो व्यापादयति| गोधालावतित्तिरिमयूरकपिञ्जलाश्चैरण्डदार्वग्निसिद्धा एरण्डतैलसम्मूर्च्छिताः| हारीतमांसं हरिद्रशूलकावसकं हारिद्राग्निप्लुष्टं च| तदेव भस्मपांसुपरिध्वस्तं सक्षौद्रं च| तथा मत्स्यनिस्तालितस्नेहसाधिताः पिप्पल्यः||१२||

Adhikarana shItoShNanavapurANAdIni sammilitAni na sevyAni (13) · Śloka 13

शीतोष्णं नवपुराणमामपक्वञ्च नैकमैकध्यमद्यात्||१३||

Adhikarana uShNAbhitaptasya sahasA salilAvagAhAdiniShedhaH (14) · Śloka 14

सलिलावगाहः सहसोष्णाभितप्तस्य त्वग्दृष्ट्योरुपपाताय| तृष्णाभिप्रवृद्धये च| तथैव च पयःपानं रक्तपित्ताय||१४||

Adhikarana shrAntasya sahasA bhojane doShaH (15) · Śloka 15

शरीरेणायस्तस्य सहसाऽभ्यवहारः छर्दिषे गुल्माय वा| वाचा त्वायस्तस्य स्वरसादाय||१५||

Adhikarana prakaraNopasaMhAraH (16) · Śloka 16

इत्यन्नपानद्रव्यविरोधैकदेशो बाहुल्येनोपयोगी कथितः| भेषजद्रव्याणान्तु यथोपदेशमेव प्रयोगे न्याय्यतरः| तद्विरोधः पुनरतिप्रसङ्गभयान्नोक्तः| न च तद्विज्ञानमेकान्तभद्रकम्||१६||

Adhikarana viruddhadravyalakShaNam (17) · Śloka 17

अपि च- उत्क्लेश्य दोषान्न हरेत् द्रव्यं यत्तत्समासतः| विरुद्धं तद्धि धातूनां प्रत्यनीकतया स्थितम्||१७||

Adhikarana virodhaprakArAH (18) · Śloka 18

बलिनां मिथोगुणानां विषमतया समतयाऽप्युभयथापि| संस्कारादिवशेन च भवति निसर्गादपि विरोधः||१८||

Adhikarana virodhaprakArANAmudAharaNAni (19) · Śloka 19

क्षीरं कुलत्थैः पनसेन मत्स्यैः तप्तं दधिक्षौद्रघृते समांशे| वार्यूषरे रात्रिषु सक्तावश्च तोयान्तरास्ते यवकास्तथा च||१९||

Adhikarana kushAgrabuddhInAmetadudAharaNamAtram (20) · Śloka 20

कुशाग्रीयधियामेतदुदाहरणमात्रकम्| उपनीतमलं विद्वान् सर्वत्र क्रमते यतः||२०||

Adhikarana viruddhAshane vyApada (21) · Śloka 21

विस्फोटशोफमदविद्रधिगुल्मयक्ष्मतेजोबलस्मृतिमतीन्द्रियचित्तनाशान्| कुर्याद् विरुद्धमशनं ज्वरमस्रपित्तमष्टौ गदांश्च महतो विषवच्च मृत्युम्||२१||

Adhikarana viruddhAshanajeShu rogeShu pratIkAraH (22) · Śloka 22

तेष्वाशु कुर्यात्संशुद्धिं शमं वा तद्विरोधिभिः| द्रव्यैस्तैरेव वा पूर्वं शरीरस्याभिसंस्कृतिम्||२२||

Adhikarana vyAyAmasnigdhAdInAM virodhyapi na bAdhakam (23) · Śloka 23

व्यायामस्निग्धदीप्ताग्निवयस्थबलशालिनाम्| विरोध्यपि न पीडायै सात्म्यमल्पं च भोजनम्||२३||

Adhikarana viruddhopayoge~api roganivRuttau bIjam (24) · Śloka 24

दोषादिवैपरीत्येन हरते रोगिणां रुजम्| एकध्यं दधिदुग्धादियोजना न विरुध्यते| योगादिभेदाद्यद्यद्वा पथ्यानामप्यपथ्यता| तद्भेदान्तरतस्तद्वद्विरोधोऽपि निवर्त्तते||२४||

Adhikarana pathyApathyayostyAgashIlanayorvidhiH (25) · Śloka 25

पादांशेन त्यजेत्सात्म्यमहितं हितमाचरेत्| एकान्तरं ततश्चोर्ध्वं द्व्यन्तरं त्र्यन्तरं तथा||२५||

Adhikarana kramashaH pathyApathyashIlanaparihAraguNAH (26) · Śloka 26

क्रमेणानेन सान्त्यक्ता दोषाः संवर्धिता गुणाः| प्रभवन्ति न पीडायै प्राप्नुवन्ति स्थिरात्मताम्||२६||

Adhikarana trayaH upastambhAH (27) · Śloka 27

त्रितयं चैतदुपस्तम्भनमाहारः स्वप्नोऽब्रह्मचर्यं च| एभिर्युक्तियुक्तैरुपातब्धमुपस्तम्भैः शरीरं बलवर्णोपचयोचितमनुवर्तते यावदायुः संस्कारः| तत्राऽऽहार उक्तो वक्ष्यते च||२७||

Adhikarana nidrAyAH svarUpam (28) · Śloka 28

लोकादिसर्गप्रभवा तमोमूला तमोमयी| बाहुल्यात्तमसो रात्रौ निद्रा प्रायेण जायते||२८||

Adhikarana nidrAveshAvasthA (29) · Śloka 29

श्लेष्मावृतेषु स्रोतस्सु श्रमादुपरतेषु च| इन्द्रियेषु स्वकर्मभ्यो निद्रा विशति देहिनम्||२९||

Adhikarana svapnAvasthA (30) · Śloka 30

सर्वेन्द्रियव्युपरतौ मनोऽनुपरतं यदा| विषयेभ्यस्तदा स्वप्नं नानारूपं प्रपश्यति||३०||

Adhikarana nidrAyAM mAhAtmyam (31) · Śloka 31

निद्रायत्तं सुखं दुःखं पुष्टिः कार्श्यं बलाबलम्| वृषतां क्लीबता ज्ञानमज्ञानं जीवितं न च||३१||

Adhikarana akAlanidrAdidoShAH (32) · Śloka 32

अकालेऽतिप्रसङ्गाच्च न च निद्रा निवेषिता| सुखायुषी परात्कुर्यात्कालरात्रिरिवापरा||३२||

Adhikarana yuktanidrAyAH guNAH (33) · Śloka 33

सैव युक्ता पुनर्युङ्क्ते निद्रादेहं सुखायुषा| योगाभियोगिनो बुद्धिर्निर्मलाऽतमसा यथा||३३||

Adhikarana rAtrijAgaraNAdInAM guNAH (34) · Śloka 34

रात्रौ जागरणं रूक्षं स्निग्धं प्रस्वपनं दिवा| अरूक्षमनभिष्यन्दि त्वासीनप्रचलायितम्||३४||

Adhikarana grIShme divAsvapnaM hitam (35) · Śloka 35

ग्रीष्मे वायुचयादानरौक्ष्यरात्र्यल्पभावतः| दिवास्वप्नो हितोऽन्यस्मिन् कफपित्तकरो हि सः||३५||

Adhikarana grIShmavarjyeShu RutuShu divAsvApaniShedhaH apavAdashca (36) · Śloka 36

मुक्ताऽतिभाष्ययानाध्वमद्यस्त्रीभारकर्मभिः| क्रोधशोकभयैः क्लान्तान् श्वासहिध्मातिसारिणः| वृद्धबालाबलक्षीणक्षततृट्च्छूलपीडितान्| अजीर्ण्यभिहतोन्मत्तान्दिवास्वप्नोचितानपि| धातुसाम्यं तथा ह्येषां श्लेष्मा चाङ्गानि पुष्यति||३६||

Adhikarana grIShme~api divAsvApe~ayogyAH (37) · Śloka 37

बहुमेदः कफाः स्वप्युः स्नेहनित्याश्च नाहनि||३७||

Adhikarana rAtriShvapi svapne~anarhAH (38) · Śloka 38

विषार्त्तः कण्ठरोगी च नैव जातु निशास्वपि||३८||

Adhikarana ahitanidrayA jAyamAnA rogAH (39) · Śloka 39

हलीमकशिरोजाड्यस्तैमित्यगुरुगात्रताः| ज्वरभ्रममतिभ्रंशस्रोतोरोधाग्निमन्दताः| शोफारोचनहृल्लासपीनसार्द्धावभेदकाः| कण्डूरुक्कोठपिटकाकासतन्द्रागलामयाः| विषवेगप्रवृत्तिश्च भवेदहितनिद्रया||३९||

Adhikarana atinidrAyAH kAraNam (40) · Śloka 40

अपच्यमानो बाहुल्यात्स्रोतांस्यावृणुते कफः| ततः स्रोतस्सु रुद्धेषु जायते गात्रगौरवम्| गुरुगात्रस्य चालस्यमालस्यादतिनिद्रता||४०||

Adhikarana atinidrAnAshakAni (41) · Śloka 41

विरेकः कायशिरसोर्वमनं रक्तमोक्षणम्| धूमः क्षुत्तृड्व्यथाहर्षशोकमैथुनभीक्रुधः| चिन्तोत्कण्ठाऽसुखा शय्या सत्त्वौदार्यं तमोजयः| रूक्षान्नं चाहितां निद्रां वारयन्ति प्रसङ्गिनीम्||४१||

Adhikarana nidrAnAshe hetavaH (42) · Śloka 42

एत एव च विज्ञेया निद्रानाशस्य हेतवः| कालशीलक्षयो व्याधिर्वृद्धिश्चानिलपित्तयोः||४२||

Adhikarana nidrAnAshAjjAyamAnA rogAH (43) · Śloka 43

निद्रानाशादङ्गमर्द्दशिरोगौरवजृम्भिकाः| जाड्यग्लानिभ्रमापक्तितन्द्रारोगाश्च वातजाः||४३||

Adhikarana tandrAnidAnAni (44) · Śloka 44

कफोऽल्पो वायुनोद्धूतो धमनीः सन्निरुध्य तु| कुर्यात्संज्ञापहां तन्द्रां दारुणां मोहकारिणीम्| उन्मीलितविनिर्भुग्ने परिवर्तिततारके| भवतस्तत्र नयने स्रुते लुलितपक्ष्मणी| अर्द्धत्रिरात्रात्सा साध्या न सा साध्या ततः परम्||४४||

Adhikarana rAtrau sAtmyataH nidrAM seveta (45) · Śloka 45

यथाकालमतो निद्रां रात्रौ सेवेत सात्म्यतः||४५||

Adhikarana rAtrau jAgaritasya prAtaH svApavidhiH (46) · Śloka 46

असात्म्याज्जागरादर्धं प्रातः स्वप्यादभुक्तवान्||४६||

Adhikarana mandanidrasya upacArAH (47) · Śloka 47

शीलयेन्मन्दनिद्रस्तु क्षीरमिक्षुरसं रसान्| आनूपौदकमांसानां भक्ष्यान् गौडिकपौष्टिकान्| शालीन्मद्यानि माषांश्च कीलाटान् माहिषं दधि| अभ्यङ्गोद्वर्त्तनस्नानमूर्ध्वश्रवणपूरणम्| चक्षुषस्तर्पणं लेपः शिरसो वदनस्य च| प्रवाते सुरभौ देशे सुखां शय्यां यथोचिते| संवाहनं स्पर्शसुखं चित्तज्ञैरनुजीविभिः| सर्पिः क्षीरानुपानं च जीवनीयैः शृतं पिबेत्| कान्ताबाहुलताश्लेषो निर्वृत्तिः कृतकृत्यता| मनोऽनुकूला विषयाः कामं निद्रासुखप्रदाः||४७||

Adhikarana brahmacaryAdiyutasya nidrA kAle bhavatyeva,mandanidropacArANAM varjanIyatvenAtideshaH (48) · Śloka 48

ब्रह्मचर्यरतेर्ग्राम्यसुखनिः स्पृहचेतसः| निद्रा सन्तोषतृप्तस्य स्वं कालं नातिवर्त्तते| एतान्येव च भूयिष्ठं निद्रालुः परिवर्जयेत्||४८||

Adhikarana saptavidhAH nidrAH tAsAM vivaraNa~jca (49) · Śloka 49

कालस्वभावामयचित्तदेह- खेदैः कफागन्तुतमोभवा च| निद्रा बिभर्ति प्रथमा शरीरं पाप्माऽन्तगा व्याधिनिमित्तमन्याः||४९||

Adhikarana sambhoge niShiddhA strI deshakAlAdi ca (50) · Śloka 50

ग्राम्यधर्मप्रवृत्तौ तु रजस्वलामनिष्टाचारामशस्तामतिस्थूलामतिकृशां गर्भिणीं सूतिकामनुत्तानां विकृताङ्गां गणिकामप्रजसं दुष्टयोनिमन्ययोनिमन्यस्त्रियं विशेषाच्च वयोवर्णवृद्धां सगोत्रां गुरुमित्रबन्धुभृत्यपत्नीं वर्णिनीं तथा चैत्यचत्वरचतुष्पथोपवनश्मशानाघातसलिलौषधद्विजगुरुसुरनृपालयेष्वहनि गोसर्गे मध्यन्दिनेऽर्द्धरात्रौ पर्वेष्वनङ्गे पिपासुरप्रणीतसङ्कल्पो वा न गच्छेत्||५०||

Adhikarana viparItavyavAyAdInAM niShedhaH (51) · Śloka 51

न च विपरीतव्यवाये योजयेत्||५१||

Adhikarana sambhoge mahAbhogasharIrAdInAM visheShaniShedhaH (52) · Śloka 52

विशेषेण चातिव्यायतां गर्भिणीं नवप्रसूतामृतुमतीं संवृतयोनिञ्च||५२||

Adhikarana mUrddhAbhighAtaniShedhaH (53) · Śloka 53

मूर्द्धाभिघातं च परिहरेत्| न च निषेकाभिमुखं शुक्रं धारयेदिति||५३||

Adhikarana vyavAyamAtrA (54) · Śloka 54

मनःशरीरस्थितिमात्रमेव व्यवायं सेवेत| न तत्परः स्यादिति||५४||

Adhikarana sambhoganiyamAH (55) · Śloka 55

भवति चात्र श्लेकः- विस्रब्धहृष्टो रहसि तत्कामस्तरुणः पुमान्| समस्थिताङ्गः सुरभिर्मुक्तमूत्रादिरव्यथः| नानाशितो नात्यशितो वृष्याणां तर्पितस्त्र्यहम्| नारीं नारीर्गुणैर्युक्तां सहपूर्णगुणां व्रजेत्||५५||

Adhikarana RutuvisheSheNa saMyoge kAlaniyamaH (56) · Śloka 56

द्व्यहाद्वसन्ते तस्यान्ते पक्षात्तद्वद् घनोदये| सेवेत कामतः कामं हेमन्ते शिशिरे बली||५६||

Adhikarana maithunAnantaraM sevanIyAni (57) · Śloka 57

स्नानाङ्गरागव्यजनेन्दुपाद- मांसासवक्षीररसान् रसालाम्| भक्ष्यान् सिताढ्यान् सलिलं सुशीतं सेवेत निद्राञ्च रतान्ततान्तः||५७||

Adhikarana grAmyadharmottaraM snAnAdisevanasya phalam (58) · Śloka 58

स्त्रीसंसर्गाद्धि सद्यः स्यात्क्लीबता बलिनामपि| एवं चाप्यायते शीघ्रं तेषां शुक्रं च धाम च||५८||

Adhikarana avidhigrAmyadharmasevAyA doShAH (59) · Śloka 59

दुष्ट्यायुरोजःशुक्राणां क्षयं मेढ्राश्रयान् गदान्| वायोः कोपमधर्मं च मूढः प्राप्नोत्यतोऽन्यथा| उत्तानो वेगरोधी वा वृद्धिमेहाश्मशर्कराः| तिमिरादिगदोत्पत्तिर्मूर्द्धाद्यहननाद् ध्रुवम्||५९||

Adhikarana atimaithune vyApadaH (60) · Śloka 60

भ्रमक्लमोरुदौर्बल्यबलधात्विन्द्रियक्षयः| अपर्वमरणं च स्याद्विशेषेणातिमैथुनात्||६०||

Adhikarana sambhoge niyamaH (61) · Śloka 61

न चोनः षोडशाद्वर्षात् सप्ततेः परतो न च| आयुष्कामो नरः स्त्रीभिः संयोगं गन्तुमर्हति||६१||

Adhikarana bAlyAvasthAyAM sambhoge hAniH (62) · Śloka 62

अतिबालो ह्यासम्पूर्णसर्वधातुः स्त्रियं व्रजन्| उपतप्येत सहसा तटाकमिव काजलम्||६२||

Adhikarana vRuddhasya strIgamane hAniH (63) · Śloka 63

शुष्कं रूक्षं यथा काष्ठं जन्तुजग्धं विजर्जरम्| स्पृष्टमाशु विशीर्येत तथा वृद्धः स्त्रियं व्रजन्||६३||

Adhikarana shukraparirakShaNopadeshaH (64) · Śloka 64

कायस्य तेजः परमं हि शुक्रमाहारसारादपि सारभूतम्| जितात्मना तत्परिरक्षणीयं ततो वपुः सन्ततिरप्युदारा||६४||

Adhikarana tAtkAlikasukhakarANyapramattena sevyAni shAshvatasukha-dAyikAni tu tatpareNa sevyAni (65) · Śloka 65

अप्रमतो भजेद्भावांस्तदात्वसुखसंज्ञकान्| सुखोदर्केषु सज्जेत देहस्यैतदलं हितम्||६५||

Adhikarana hitAhArasevane~api rogodbhave kAraNam (66) · Śloka 66

प्रज्ञापराधोऽसात्म्यार्थसंयोगः कालवैकृतम्| हितेऽपि रतमाहारे योजयन्त्यामयैर्नरम्||६६||

Adhikarana ahitAhArAsevane~api rogAsambhave kAraNam (67) · Śloka 67

नापथ्यसेवनं सद्यः प्रबाधन्ते तदा मलाः| प्रकोपं प्रतिविघ्नन्ति भिन्नैर्दूष्यादिभिर्यदा| न च सर्वोपचारोऽपि सर्वदा सर्वदोषकृत्| न हि सर्वाण्यपथ्यानि तुल्यदोषाणि नैव च| सर्वे तुल्यबला दोषा न सर्वाणि वपूंषि च| व्याधिक्शमत्वे शक्तानि...................||६७||

Adhikarana apathyasyApathyatamatve bhAve kAraNam (68) · Śloka 68

....................यतोऽपथ्यं तदेव तु| गच्छत्यपथ्यतमतां तुल्यदोषादिवर्द्धितम्||६८||

Adhikarana bahubhiH kAraNaiH prakupitAnAM doShANAmAshukAritvam (69) · Śloka 69

त एव च पुनर्दोषा हेतुभिर्बहुभिश्चिताः| मिथे विरुद्धा बलिनो दीर्घकालानुबन्धिनः| सर्वे समप्रकुपिताः प्राप्याल्पमपि कारणम्| प्राणायतनमाश्रित्य गम्भीराः सर्वमार्गगाः| देहेऽहितोचिते ते स्युश्चिरादप्याशुकारिणः||६९||

Adhikarana keShA~jcidahitAhArAdibhirapi sAtmyatvAdi (70) · Śloka 70

अहितान्यपि चान्येषामभ्यासादुपशेरते| दोषाश्चैषां क्षयं यान्ति कर्मवातातपादिभिः||७०||

Adhikarana bhinnAhArAdimatAmapi bahUnAmekarogotpattau hetuH (71) · Śloka 71

भिनाहारावयःसात्म्यप्रकृतीनां समं भवेत्| एको विकृवाय्वादियुगपत्सेवनाद्गदः||७१||

Adhikarana vAtAdInAM vikRutau kAraNAni (72) · Śloka 72

वातादीनां तु विकृतिर्विकृताद्ग्रहचारतः| भौमान्तरिक्षदिव्येभ्य उत्पातेभ्यश्च जायते||७२||

Adhikarana vikRutagrahacArAdisambhavahetuH (73) · Śloka 73

सम्भवः पुनरेतेषां कर्मणः सामुदायिकात्||७३||

Adhikarana duShTavAyorlakShaNam (74) · Śloka 74

दुष्टो वायुरभिष्यन्दी स्तिमितोऽत्यूष्णशीतलः| कुण्डली भैरवरवः परुषोऽनार्त्तवो बली| अन्योन्यव्याहतगतिः पांसुबाष्पविषान्वितः||७४||

Adhikarana duShTajalalakShaNam (75) · Śloka 75

रसवर्णादिविकृतमपक्रान्तविहङ्गमम्| निन्दितप्रभवं तोयमुपक्षीणजलाशयम्||७५||

Adhikarana duShTadeshalakShaNam (76) · Śloka 76

मक्षिकामूषिकाव्यालबहूत्पातप्रदूषितः| देशोऽपथ्यान्नबहुलो नष्टधर्ममहौषधिः||७६||

Adhikarana duShTakAlalakShaNam (77) · Śloka 77

कालश्च विपरीतोऽतिहीनलिङ्गो यथायथम्||७७||

Adhikarana duShTavAtAdInAmuttaramahitatvam (78) · Śloka 78

एते दुष्परिहारत्वादहितायोत्तरोत्तरम्||७८||

Adhikarana vikRutavAtAdisambhave pratIkAraH (79) · Śloka 79

येषामनियतं कर्म तस्मिन् काले सुदारुणे| कर्म पञ्चविधं तेषां योज्यं तद्वद्रसायनम्| शस्यते देहवृद्धिश्च भेषजैः पूर्वमुद्धृतैः| ब्रह्मचर्यं दया दानं सदाचाररतिः शमः| सद्धर्मः सत्कथा पूजा देवर्षीणां जितात्मनाम्| देशानामविपन्नानां साधूनां च निषेवणम्| दैवव्यपाश्रयं चेष्टं कर्म जीवितरक्षणम्||७९||

Adhikarana AkAlikaRutucaryAnusaraNam (80) · Śloka 80

हेमन्तादिषु कुर्वीत स्वं स्वं चाकालिकेष्वपि| विधिं तच्छीलनं यस्माच्छीतादिद्वन्द्वकारितम्| ऋतुचर्यादिशीतोष्णवृष्टिदोषप्रतिक्रिया| अतएव च चर्यायांहेमन्तशिशिरे समे||८०||

Adhikarana AyuSho yuktyapekShatvamsarvaprANabhRutAM nityamAyuryuktimapekShate| (81) · Śloka 81

दैवे पुरुषकारे च स्थितं तस्य बलाबलम्||८१||

Adhikarana daivapuruShakArayorlakShaNam (82) · Śloka 82

अन्यजन्मकृतं कर्म दैवं पौरुषमैहिकम्||८२||

Adhikarana daivapuruShakarmaNastraividhyam (83) · Śloka 83

विद्यात्ते कर्मणी त्रेधा श्रेष्ठमध्यावरत्वतः||८३||

Adhikarana daivapuruShakArayoryuktyA dIrghAyustvAdisambhavaH (84) · Śloka 84

तयोरुदारयोर्युक्तिर्दीर्घस्य सुसुखस्य च| नियतस्यायुषो हेतुर्विपरीतस्य चापरा| मध्या मध्यस्य मिश्रस्य संकीर्णा...........................||८४||

Adhikarana balIyena pauruSheNa durbalaM daivamupahanyate (85) · Śloka 85

..................................शृणु चापरम्| दैवं पुरुषकारेण दुर्बलं ह्युपहन्यते| तथा दैवेन बलिना पौरुषं कर्म दुर्बलम्||८५||

Adhikarana keShA~jcinmatenAyuShorniyatapramANam (86) · Śloka 86

दृष्ट्वा यदेके मन्यन्ते नियतं मानमायुषः||८६||

Adhikarana daivasya karmaNaH dvaividhyam (87) · Śloka 87

कर्म किञ्चित्क्वचित्काले विपाकनियतं महत्| किञ्चिच्च कालनियतं प्रत्ययैः प्रतिबोध्यते||८७||

Adhikarana mRutyordvaividhyam (88) · Śloka 88

एवं च द्विविधो मृत्युः कालाकालविभेदतः| अकालमृत्युपरिहारायैव हिताहितोपदेशः उपदिष्टस्ततश्चैष हिताहितविधिक्रमः||८८||

Adhikarana vedavAdInAM matena kAlagantumRutyuvicAraH (89) · Śloka 89

एकोत्तरं मृत्युशतं ब्रुवते वेदवादिनः| तत्रैकः कालसंयुक्तः शेषास्त्वागन्तवः स्मृताः||८९||

Adhikarana AyuShaH upAyApekShatve pramANam (90) · Śloka 90

श्येनादिना च यागेन भ्रातृव्यस्य तथा च तैः| दीर्घश्रवससोमाद्यैर्विहितश्चात्मनो वधः| आयुष्कामस्य तत्प्राप्तिस्तथेष्ट्या मित्रविन्दया| सर्वस्मादेव चात्मानं गोपायेदीदृशी स्मृतिः||९०||

Adhikarana saugatamatena maraNasya cAturvidhyam (91) · Śloka 91

तथा मरणौद्दिष्टं सौगतानां चतुर्विधम्||९१||

Adhikarana niyatAyuShAmapathyasevayA rogitvaM aniyatAyuShAM tu mRutyureva (92) · Śloka 92

विषमापरिहारेण जायते नियतायुषाम्||९२||

Adhikarana apathyasevayA mRutyureva (93) · Śloka 93

ध्रुवं रोगित्वमन्येषां मृत्युरेव त्वपर्वणि| अकाण्डे शस्त्रघाताद्यैः प्रत्यक्षो मृत्युरन्यथा||९३||

Adhikarana akAlamRutyusadbhAve pramANam (94) · Śloka 94

उद्भ्रान्तचण्डमातङ्गतुरङ्गादिसमागमम्| आरातिदुष्टवाय्वादिसाहसाहितभोजनम्| वर्जयेदिति न ब्रूयुर्मुनयो दिव्यचक्षुषः| दैवव्यपाश्रयादींश्च रसायनविधींस्तथा| न वा तेऽपि यथाकाममायुषः स्थितिमाप्नुयुः| अहिसिंहगजादिभ्यो विदुषां न भयं भवेत्| मिथ्याप्राकारदुर्गाणि मिथ्यामारणरक्षणम्| आयुष्कामस्य मिथ्यैव परदारादिवर्जनम्| मन्त्रदेवतयाहूता नाचक्षीरन् महाहयः| विषसुप्तप्रबुद्धस्था भावाभावौ तदायुषः| संन्यासरोहिणीकादिग्रस्तस्य सहसा भवेत्| उपेक्षया न मरणं जीवितं वा चिकित्सया| प्रत्यहं नृसहस्रस्य युद्धेऽन्योन्यमभिघ्नतः| साधुवृत्तस्य चातुल्या न भवेदायुषः स्थितिः| नायुधैर्द्विषमिन्द्राद्या नौषधैरार्तमश्विनौ| उपक्रमेरन् न भवेदकालमरणं यदि| घटानामामपक्वानां पालनापरिपालनैः| चिराल्पकालवर्तित्वं चित्रस्थानां च दृश्यते| इत्यत्यन्तप्रसिद्धेऽपि सिद्धे सर्वागमैरपि| दृष्टेऽप्यकालमरणे विचिकित्सेत्कथं बुधः||९४||

Adhikarana kAlAkAlamRutyulakShaNamatra dRuShTAntashca (95) · Śloka 95

गुणवद्भिषगादीनां सम्भवे सम्भवेत्तु यः| मृत्युं तं कालजं प्राहुरितरं तद्विपर्यये| यथा रथे वाह्यमानो न्यायेन क्रमशः क्षयम्| यायादात्मवतामायुस्तथाऽन्येषां विपर्ययः| शुचितैलदशो दीपः कीटवाताद्यपीडितः| दीप्तिमान् वर्तते सम्यग्यथैवास्नेहसंक्षयात्| स एवातो यथा च स्याद्विपरीतो विपर्यये| हिताहितोपचारेण तथैव पुरुषो ध्रुवम्||९५||

Adhikarana sharIralakShaNasyAvashyakatA (96) · Śloka 96

सर्वमन्यत् परित्यज्य शरीरं पालयेदतः| तदभावे हि भावानां सर्वाभावः शरीरिणाम्| नगरी नगरस्येव रथस्येव रथी तथा| स्वशरीरस्य मेधावी कृत्येष्ववहितो भवेत्||९६||

Adhikarana hitAshanopadeshaH (97) · Śloka 97

आहारकल्पनाहेतून् स्व भावादीन्| समीक्ष्य हितमश्नीयाद्देहो ह्याहारसम्भवः||९७||

Adhikarana vegA na dhAryAH (98) · Śloka 98

भीलज्जायन्त्रणालोभहर्षशोकवशं गतः| न जातु धारयेद्वे गांस्तद्धि सर्वापदास्पदम्||९८||

Adhikarana hitAbhyAsinAmakAle na balAdihAniH (99) · Śloka 99

हितमभ्यस्यतः पुंसो नाकाले कालदंष्ट्रया| सञ्चायते परामर्शो बलोत्साहेन्द्रियायुषाम्||९९||

Adhikarana ahitaparityAginaH rogasambhave~api sAdhUnAmAnRuNyaM bhavati (100) · Śloka 100

अहितान्यपि सन्त्यज्य दोषमप्याप्नुयाद्यदि| तथाप्यानृण्यमायाति साधूनामात्मवानिति||१००||

Adhikarana daivAdaparihAryarogasambhave na shocitavyam (101) · Śloka 101

यच्च रोगसमुत्थानं न शक्यमिह केनचित्| परहिर्तुं न तत् प्राप्य शोचितव्यं मनीषिणा||१०१||

Adhikarana sadAcArasevinAM jIvitamamRutopamam (102) · Śloka 102

हिताहारविहाराणां सदाचारनिषेविणाम्| लोकद्वयव्यपेक्षाणां जीवितं ह्यमृतायते||१०२||

Adhikarana grAmyasukhAdilolupasya jIvitamanarthakam (103) · Śloka 103

गृध्नुर्ग्राम्यसुखे वश्यः क्लेशानां हतसत्पथः| मूढो जीवत्यनर्थाय दुर्गतिं परिबृंहयन्||१०३||

Adhikarana cira~jjIvitukAmena kartavyam (104) · Śloka 104

विदुषाऽन्तःशरीरस्थान्नित्यं सन्निहितानरीन्| जित्वा वर्ज्यानि वर्ज्यानि चिरं जीवितुमिच्छता||१०४||

Adhikarana dhImatA ashubhaphaladaM karma na kAryam (9) · Śloka 9

तदात्वे चानुबन्धे वा तस्मात् कर्मशुभोदयम्| स्मरन्नात्रेयवचसो न धीमान् कर्तुमर्हति||१०५|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने विरुद्धान्नविज्ञानीयो नाम नवमोऽध्यायः||९||