1. pañcanidānalakṣaṇam

Adhikarana ma~ggalAcaraNam (1) · Śloka 1

पञ्चनिदानलक्षणम् | प्रणम्य जगदुत्पत्तिस्थितिसंहारकारणम् | स्वर्गापवर्गयोर्द्वारं त्रैलोक्यशरणं शिवम् ||१||

Adhikarana granthasyAbhidheyAdayaH (2-3) · Śloka 3

नानामुनीनां वचनैरिदानीं समासतः सद्भिषजां नियोगात् | सोपद्रवारिष्टनिदानलिङ्गो निबध्यते रोगविनिश्चयोऽयम् ||२|| नानातन्त्रविहीनानां भिषजामल्पमेधसाम् | सुखं विज्ञातुमातङ्कमयमेव भविष्यति ||३||

Adhikarana vyAdherj~jAnopAyAH (4) · Śloka 4

निदानं पूर्वरूपाणि रूपाण्युपशयस्तथा | सम्प्राप्तिश्चेति विज्ञानं रोगाणां पञ्चधा स्मृतम् ||४|| (वा. नि. अ. १) |

Adhikarana nidAnalakShaNam (5) · Śloka 5

निमित्तहेत्वायतनप्रत्ययोत्थानकारणैः | निदानमाहुः पर्यायैः... |५| (वा. नि. अ. १) |

Adhikarana pUrvarUpalakShaNam (5-6) · Śloka 6

...प्राग्रूपं येन लक्ष्यते ||५|| उत्पित्सुरामयो दोषविशेषेणानधिष्ठितः | लिङ्गमव्यक्तमल्पत्वाद्व्याधीनां तद्यथायथम् ||६|| (वा. नि. अ. १) |

Adhikarana rUpalakShaNam (7) · Śloka 7

तदेव व्यक्ततां यातं रूपमित्यभिधीयते | संस्थानं व्यञ्जनं लिड्गं लक्षणं चिह्नमाकृतिः ||७|| (वा. नि. अ. १) |

Adhikarana upashayalakShaNam (8-9) · Śloka 9

हेतुव्याधिविपर्यस्तविपर्यस्तार्थकारिणाम् | औषधान्नविहाराणामुपयोगं सुखावहम् ||८|| विद्यादुपशयं व्याधेः स हि सात्म्यमिति स्मृतः | विपरीतोऽनुपशयो व्याध्यसात्म्याभिसञ्ज्ञितः ||९|| (वा. नि. अ. १) |

Adhikarana samprAptilakShaNam (10) · Śloka 10

यथादुष्टेन दोषेण यथा चानुविर्सपता | निर्वृत्तिरामयस्यासौ सम्प्राप्तिर्जातिरागतिः ||१०|| (वा. नि. अ. १) |

Adhikarana samprApteH aupAdhikabhedAH (11-13) · Śloka 13

सङ्ख्याविकल्पप्राधान्यबलकालविशेषतः | सा भिद्यते यथाऽत्रैव वक्ष्यन्तेऽष्टौ ज्वरा इति ||११|| दोषाणां समवेतानां विकल्पोंऽशांशकल्पना | स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्याभ्यां व्याधेः प्राधान्यमादिशेत् ||१२|| हेत्वादिकार्त्स्न्यावयवैर्बलाबलविशेषणम् | नक्तन्दिनर्तुभुक्तांशैर्व्याधिकालो यथामलम् ||१३|| (वा. नि. अ. १) |

Adhikarana nidAnapa~jcakopasaMhAraH (14) · Śloka 14

इति प्रोक्तो निदानार्थः स व्यासेनोपदेक्ष्यते |१४| (वा. नि. अ. १) |

Adhikarana vAtAdeH sarvarogeShvavyabhicaritakAraNatvam (14) · Śloka 15

सर्वेषामेव रोगाणां निदानं कुपिता मलाः ||१४|| तत्प्रकोपस्य तु प्रोक्तं विविधाहितसेवनम् |१५| (वा. नि. अ. १) |

Adhikarana rogANAM nidAnArthakartRutvam (15) · Śloka 15

निदानार्थकरो रोगो रोगस्याप्युपजायते ||१५||

Adhikarana nidAnArthakararogAH (16-18) · Śloka 18

तद्यथा ज्वरसन्तापाद्रक्तपित्तमुदीर्यते | रक्तपित्ताज्ज्वरस्ताभ्यां शोषस्याप्युपजायते ||१६|| प्लीहाभिवृद्ध्या जठरं जठराच्छोथ एव च | अर्शोभ्यो जाठरं दुःखं गुल्मश्चाप्युपजायते ||१७|| (दिवास्वापादिदोषैश्च प्रतिश्यायश्च जायते) | प्रतिश्यायादथो कासः कासात् सञ्जायते क्षयः | क्षयो रोगस्य हेतुत्वे शोषस्याप्युपजायते ||१८|| (चि. नि. अ. ८) |

Adhikarana rogANAM kadA nidAnArthakartRutvaM? (19) · Śloka 19

ते पूर्वं केवला रोगाः पश्चाद्धेत्वर्थकारिणः |१९| (च. नि. अ. ८) |

Adhikarana rogajanakasya vyAdhervaicitryam (19-20) · Śloka 20

कश्चिद्धि रोगो रोगस्य हेतुर्भूत्वा प्रशाम्यति ||१९|| न प्रशाम्यति चाप्यन्यो हेतुत्वं कुरुतेऽपि च | एवं कृच्छ्रतमा नॄणां दृश्यन्ते व्याधिसङ्कराः ||२०|| (च. नि. अ. ८) |

Adhikarana nidAnapa~jcakasyAvashyaj~jAtavyatA (21) · Śloka 21

तस्माद्यत्नेन सद्वैद्यैरिच्छद्भिः सिद्धिमुद्धताम् | ज्ञातव्यो वक्ष्यते योऽयं ज्वरादीनां विनिश्चयः ||२१||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने पञ्चनिदानलक्षणं समाप्तम् ||१||