7. mūṣikakalpaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

अथातो मूषिककल्पं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

Adhikarana 2 (3-6) · Śloka 6

पूर्वं शुक्रविषा उक्ता मूषिका ये समासतः | नामलक्षणभैषज्यैरष्टादश निबोध मे ||३|| लालनः पुत्रकः कृष्णो हंसिरश्चिक्वि(क्कि)रस्तथा | छुच्छुन्दरोऽलसश्चैव कषायदशनोऽपि च ||४|| कुलिङ्गश्चाजितश्चैव चपलः कपिलस्तथा कोकिलोऽरुणसञ्ज्ञश्च महाकृष्णस्तथोन्दुरः ||५|| श्वेतेन महता सार्धं कपिलेनाखुना तथा | मूषिकश्च कपोताभस्तथैवाष्टादश स्मृताः ||६||

Adhikarana 3 (7) · Śloka 7

शुक्रं पतति यत्रैषां शुक्रस्पृष्टैः स्पृशन्ति वा | नखदन्तादिभिस्तस्मिन् गात्रे रक्तं प्रदुष्यति ||७||

Adhikarana 4 (8-9) · Śloka 10

जायन्ते ग्रन्थयः शोफाः कर्णिका मण्डलानि च | पीडकोपचयश्चोग्रो विसर्पाः किटिभानि च ||८|| पर्वभेदो रुजस्तीव्रा मूर्च्छाऽङ्गसदनं ज्वरः | दौर्बल्यमरुचिः श्वासो वमथुर्लोमहर्षणम् ||९|| दष्टरूपं समासोक्तमेतद्व्यासमतः शृणु |१०|

Adhikarana 5 (10) · Śloka 11

लालास्रावो लालनेन हिक्का छर्दिश्च जायते ||१०|| तण्डुलीयककल्कं तु लिह्यात्तत्र समाक्षिकम् |११|

Adhikarana 6 (11-12) · Śloka 12

पुत्रकेणाङ्गसादश्च पाण्डुवर्णश्च जायते ||११|| चीयते ग्रन्थिभिश्चाङ्गमाखुशावकसन्निभैः | शिरीषेङ्गुदकल्कं तु लिह्यात्तत्र समाक्षिकम् ||१२||

Adhikarana 7 (13) · Śloka 13

कृष्णेन दंशे शोफोऽसृक्छर्दिः प्रायश्च दुर्दिने | शिरीषफलकुष्ठं तु पिबेत् किंशुकभस्मना ||१३||

Adhikarana 8 (14) · Śloka 14

हंसिरेणान्नविद्वेषो जृम्भा रोम्णां च हर्षणम् | पिबेदारग्वधादिं तु सुवान्तस्तत्र मानवः ||१४||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 16

चिक्वि(क्कि)रेण शिरोदुःखं शोफो हिक्का वमिस्तथा | जालिनीमदनाङ्कोठकषायैर्वामयेत्तु तम् ||१५|| यवनालर्षभीक्षारं बृहत्योश्चात्र दापयेत् |१६|

Adhikarana 10 (16-17) · Śloka 18

छुच्छुन्दरेण तृट् छर्दिर्ज्वरो दौर्बल्यमेव च ||१६|| ग्रीवास्तम्भः पृष्ठशोफो गन्धाज्ञानं विसूचिका | चव्यं हरीतकी शुण्ठी विडङ्गं पिप्पली मधु ||१७|| अङ्कोठबीजं च तथा पिबेदत्र विषापहम् |१८|

Adhikarana 11 (18-20) · Śloka 21

ग्रीवास्तम्भोऽलसेनोर्ध्ववायुर्दंशे रुजा ज्वरः ||१८|| महागदं ससर्पिष्कं लिह्यात्तत्र समाक्षिकम् | निद्रा कषायदन्तेन हृच्छोषः कार्श्यमेव च ||१९|| क्षौद्रोपेताः शिरीषस्य लिह्यात् सारफलत्वचः | कुलिङ्गेन रुजः शोफो राज्यश्च दंशमण्डले ||२०|| सहे ससिन्धुवारे च लिह्यात्तत्र समाक्षिके |२१|

Adhikarana 12 (21) · Śloka 22

अजितेनाङ्गकृष्णत्वं छर्दिर्मूर्च्छा च हृद्ग्रहः ||२१|| स्नुक्क्षीरपिष्टां पालिन्दीं मञ्जिष्ठां मधुना लिहेत् |२२|

Adhikarana 13 (22) · Śloka 23

चपलेन भवेच्छर्दिर्मूर्च्छा च सह तृष्णया ||२२|| क्षौद्रेण त्रिफलां लिह्याद्भद्रकाष्ठजटान्विताम् |२३|

Adhikarana 14 (23-24) · Śloka 25

कपिलेन व्रणे कोथो ज्वरो ग्रन्थ्युद्गमः सतृट् ||२३|| लिह्यान्मधुयुतां श्वेतां श्वेतां चापि पुनर्नवाम् | ग्रन्थयः कोकिलेनोग्रा ज्वरो दाहश्च दारुणः ||२४|| वर्षाभूनीलिनीक्वाथकल्कसिद्धं घृतं पिबेत् |२५|

Adhikarana 15 (25-31) · Śloka 32

अरुणेनानिलः क्रुद्धो वातजान् कुरुते गदान् ||२५|| महाकृष्णेन पित्तं च श्वेतेन कफ एव च | महता कपिलेनासृक् कपोतेन चतुष्टयम् ||२६|| भवन्ति चैषां दंशेषु ग्रन्थिमण्डलकर्णिकाः | पिडकोपचयश्चोग्रः शोफश्च भृशदारुणः ||२७|| दधिक्षीरघृतप्रस्थास्त्रयः प्रत्येकशो मताः | करञ्जारग्वधव्योषबृहत्यंशुमतीस्थिराः ||२८|| निष्क्वाथ्य चैषां क्वाथस्य चतुर्थोंऽशः पुनर्भवेत् | त्रिवृद्गोज्यमृतावक्रसर्पगन्धाः समृत्तिकाः ||२९|| कपित्थदाडिमत्वक् च श्लक्ष्णपिष्टाः प्रदापयेत् | तत् सर्वमेकतः कृत्वा शनैर्मृद्वग्निना पचेत् ||३०|| पञ्चानामरुणादीनां विषमेतद्व्यपोहति | काकादनीकाकमाच्योः स्वरसेष्वथवा कृतम् ||३१|| सिराश्च स्रावयेत् प्राप्ताः कुर्यात् संशोधनानि च |३२|

Adhikarana 16 (32) · Śloka 32

सर्वेषां च विधिः कार्यो मूषिकाणां विषेष्वयम् ||३२||

Adhikarana 17 (33) · Śloka 33

दग्ध्वा विस्रावयेद्दंशं प्रच्छितं च प्रलेपयेत् | शिरीषरजनीकुष्ठकुङ्कुमैरमृतायुतैः ||३३||

Adhikarana 18 (34) · Śloka 34

छर्दनं जालिनीक्वाथैः शुकाख्याङ्कोठयोरपि ||३४||

Adhikarana 19 (34-36) · Śloka 36

शुकाख्याकोषवत्योश्च मूलं मदन एव च | देवदालीफलं चैव दध्ना पीत्वा विषं वमेत् | सर्वमूषिकदष्टानामेष योगः सुखावहः ||३५|| फलं वचा देवदाली कुष्ठं गोभूत्रपेषितम् | पूर्वकल्पेन योज्याः स्युः सर्वोन्दुरुविषच्छिदः ||३६||

Adhikarana 20 (37) · Śloka 37

विरेचने त्रिवृद्दन्तीत्रिफलाकल्क इष्यते |३७|

Adhikarana 21 (37) · Śloka 38

शिरोविरेचने सारः शिरीषस्य फलानि च ||३७|| हितस्त्रिकटुकाढ्यश्च गोमयस्वरसोऽञ्जने |३८|

Adhikarana 22 (38-40) · Śloka 40

कपित्थगोमयरसौ लिह्यान्माक्षिकसंयुतौ ||३८|| रसाञ्जनहरिद्रेन्द्रयवकट्वीषु वा कृतम् | प्रातः सातिविषं कल्कं लिह्यान्माक्षिकसंयुतम् ||३९|| तण्डुलीयकमूलेषु सर्पिः सिद्धं पिबेन्नरः | आस्फोतमूलसिद्धं वा पञ्चकापित्थमेव वा ||४०||

Adhikarana 23 (41) · Śloka 41

मूषिकाणां विषं प्रायः कुप्यत्यभ्रेष्वनिर्हृतम् | तत्राप्येष विधिः कार्यो यश्च दूषीविषापहः ||४१||

Adhikarana 24 (42) · Śloka 42

स्थिराणां रुजतां वाऽपि व्रणानां कर्णिकां भिषक् | पाटयित्वा यथादोषं व्रणवच्चापि शोधयेत् ||४२||

Adhikarana 25 (43-45) · Śloka 46

श्वशृगालतरक्ष्वृक्षव्याघ्रादीनां यदाऽनिलः | श्लेष्मप्रदुष्टो मुष्णाति सञ्ज्ञां सञ्ज्ञावहाश्रितः ||४३|| तदा प्रस्रस्तलाङ्गूलहनुस्कन्धोऽतिलालवान् | अत्यर्थबधिरोऽन्धश्च सोऽन्योन्यमभिधावति ||४४|| तेनोन्मत्तेन दष्टस्य दंष्ट्रिणा सविषेण तु | सुप्तता जायते दंशे कृष्णं चातिस्रवत्यसृक् ||४५|| दिग्धविद्धस्य लिङ्गेन प्रायशश्चोपलक्षितः |४६|

Adhikarana 26 (46) · Śloka 47

येन चापि भवेद्दष्टस्तस्य चेष्टां रुतं नरः ||४६|| बहुशः प्रतिकुर्वाणः क्रियाहीनो विनश्यति |४७|

Adhikarana 27 (47) · Śloka 48

दंष्ट्रिणा येन दष्टश्च तद्रूपं यस्तु पश्यति ||४७|| अप्सु वा यदि वाऽऽदर्शेऽरिष्टं तस्य विनिर्दिशेत् |४८|

Adhikarana 28 (48) · Śloka 49

त्रस्यत्यकस्माद्योऽभीक्ष्णं दृष्ट्वा स्पृष्ट्वाऽपि वा जलम् ||४८|| जलत्रासं तु विद्यात्तं रिष्टं तदपि कीर्तितम् |४९|

Adhikarana 29 (49) · Śloka 50

अदष्टो वा जलत्रासी न कथञ्चन सिध्यति ||४९|| प्रसुप्तोऽथोत्थितो वाऽपि स्वस्थस्त्रस्तो न सिध्यति |५०|

Adhikarana 30 (50-52) · Śloka 53

दंशं विस्राव्य तैर्दष्टे सर्पिषा परिदाहितम् ||५०|| प्रदिह्यादगदैः, सर्पिः पुराणं पाययेत च | अर्कक्षीरयुतं ह्यस्य दद्याच्चापि विशोधनम् ||५१|| श्वेतां पुनर्नवां चास्य दद्याद्धत्तूरकायुताम् | पललं तिलतैलं च रूपिकायाः पयो गुडः ||५२|| निहन्ति विषमालर्कं मेघवृन्दमिवानिलः |५३|

Adhikarana 31 (53-58) · Śloka 59

मूलस्य शरपुङ्खायाः कर्षं धत्तूरकार्धिकम् ||५३|| तण्डुलोदकमादाय पेषयेत्तण्डुलैः सह | उन्मत्तकस्य पत्रैस्तु संवेष्ट्यापूपकं पचेत् ||५४|| खादेदौषधकाले तमलर्कविषदूषितः | करोति श्वविकारांस्तु तस्मिञ्जीर्यति चौषधे ||५५|| विकाराः शिशिरे याप्या गृहे वारिविवर्जिते | ततः शान्तविकारस्तु स्नात्वा चैवापरेऽहनि ||५६|| शालिषष्टिकयोर्भक्तं क्षीरेणोष्णेन भोजयेत् | दिनत्रये पञ्चमे वा विधिरेषोऽर्धमात्रया ||५७|| कर्तव्यो भिषजाऽवश्यमलर्कविषनाशनः | कुप्येत् स्वयं विषं यस्य न स जीवति मानवः ||५८|| तस्मात् प्रकोपयेदाशु स्वयं यावत् प्रकुप्यति |५९|

Adhikarana 32 (59-61) · Śloka 62

बीजरत्नौषधीगर्भैः कुम्भैः शीताम्बुपूरितैः ||५९|| स्नापयेत्तं नदीतीरे समन्त्रैर्वा चतुष्पथे | बलिं निवेद्य तत्रापि पिण्याकं पललं दधि ||६०|| माल्यानि च विचित्राणि मांसं पक्वामकं तथा | अलकाधिपते यक्ष सारमेयगणाधिप ! ||६१|| अलर्कजुष्टमेतन्मे निर्विषं कुरु माचिरात् |६२|

Adhikarana 33 (62) · Śloka 63

दद्यात् संशोधनं तीक्ष्णमेवं स्नातस्य देहिनः ||६२|| अशुद्धस्य सुरूढेऽपि व्रणे कुप्यति तद्विषम् |६३|

Adhikarana 34 (63-64) · Śloka 64

श्वादयोऽभिहिता व्याला येऽत्र दंष्ट्राविषा मया ||६३|| अतः करोति दष्टस्तु तेषां चेष्टां रुतं नरः | बहुशः प्रतिकुर्वाणो न चिरान्म्रियते च सः ||६४||

Adhikarana 35 (65) · Śloka 65

नखदन्तक्षतं व्यालैर्यत्कृतं तद्विमर्दयेत् | सिञ्चेत्तैलेन कोष्णेन ते हि वातप्रकोपकाः ||६५||

Adhikarana puShpikA · Śloka 7

इति सुश्रुतसंहितायां कल्पस्थाने मूषिककल्पो नाम सप्तमोऽध्यायः ||७||