Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਮੂਸਿਕਕਲ੍ਪਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
View original
अथातो मूषिककल्पं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਮੂਸਿਕਕਲ੍ਪਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
अथातो मूषिककल्पं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (3-6) · Śloka 6
ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਵਿਸਾ ਉਕ੍ਤਾ ਮੂਸਿਕਾ ਯੇ ਸਮਾਸਤਃ | ਨਾਮਲਕ੍ਸਣਭੈਸਜ੍ਯੈਰਸ੍ਟਾਦਸ਼ ਨਿਬੋਧ ਮੇ ||੩|| ਲਾਲਨਃ ਪੁਤ੍ਰਕਃ ਕਸ੍ਣੋ ਹਂਸਿਰਸ਼੍ਚਿਕ੍ਵਿ(ਕ੍ਕਿ)ਰਸ੍ਤਥਾ | ਛੁਚ੍ਛੁਨ੍ਦਰੋਲਸਸ਼੍ਚੈਵ ਕਸਾਯਦਸ਼ਨੋਪਿ ਚ ||੪|| ਕੁਲਿਙ੍ਗਸ਼੍ਚਾਜਿਤਸ਼੍ਚੈਵ ਚਪਲਃ ਕਪਿਲਸ੍ਤਥਾ ਕੋਕਿਲੋਰੁਣਸਞ੍ਜ੍ਞਸ਼੍ਚ ਮਹਾਕਸ੍ਣਸ੍ਤਥੋਨ੍ਦੁਰਃ ||੫|| ਸ਼੍ਵੇਤੇਨ ਮਹਤਾ ਸਾਰ੍ਧਂ ਕਪਿਲੇਨਾਖੁਨਾ ਤਥਾ | ਮੂਸਿਕਸ਼੍ਚ ਕਪੋਤਾਭਸ੍ਤਥੈਵਾਸ੍ਟਾਦਸ਼ ਸ੍ਮਤਾਃ ||੬||
पूर्वं शुक्रविषा उक्ता मूषिका ये समासतः | नामलक्षणभैषज्यैरष्टादश निबोध मे ||३|| लालनः पुत्रकः कृष्णो हंसिरश्चिक्वि(क्कि)रस्तथा | छुच्छुन्दरोऽलसश्चैव कषायदशनोऽपि च ||४|| कुलिङ्गश्चाजितश्चैव चपलः कपिलस्तथा कोकिलोऽरुणसञ्ज्ञश्च महाकृष्णस्तथोन्दुरः ||५|| श्वेतेन महता सार्धं कपिलेनाखुना तथा | मूषिकश्च कपोताभस्तथैवाष्टादश स्मृताः ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (7) · Śloka 7
ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਪਤਤਿ ਯਤ੍ਰੈਸਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਪਸ੍ਟੈਃ ਸ੍ਪਸ਼ਨ੍ਤਿ ਵਾ | ਨਖਦਨ੍ਤਾਦਿਭਿਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਗਾਤ੍ਰੇ ਰਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਯਤਿ ||੭||
शुक्रं पतति यत्रैषां शुक्रस्पृष्टैः स्पृशन्ति वा | नखदन्तादिभिस्तस्मिन् गात्रे रक्तं प्रदुष्यति ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (8-9) · Śloka 10
ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਗ੍ਰਨ੍ਥਯਃ ਸ਼ੋਫਾਃ ਕਰ੍ਣਿਕਾ ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਚ | ਪੀਡਕੋਪਚਯਸ਼੍ਚੋਗ੍ਰੋ ਵਿਸਰ੍ਪਾਃ ਕਿਟਿਭਾਨਿ ਚ ||੮|| ਪਰ੍ਵਭੇਦੋ ਰੁਜਸ੍ਤੀਵ੍ਰਾ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਙ੍ਗਸਦਨਂ ਜ੍ਵਰਃ | ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮਰੁਚਿਃ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਵਮਥੁਰ੍ਲੋਮਹਰ੍ਸਣਮ੍ ||੯|| ਦਸ੍ਟਰੂਪਂ ਸਮਾਸੋਕ੍ਤਮੇਤਦ੍ਵ੍ਯਾਸਮਤਃ ਸ਼ਣੁ |੧੦|
जायन्ते ग्रन्थयः शोफाः कर्णिका मण्डलानि च | पीडकोपचयश्चोग्रो विसर्पाः किटिभानि च ||८|| पर्वभेदो रुजस्तीव्रा मूर्च्छाऽङ्गसदनं ज्वरः | दौर्बल्यमरुचिः श्वासो वमथुर्लोमहर्षणम् ||९|| दष्टरूपं समासोक्तमेतद्व्यासमतः शृणु |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (10) · Śloka 11
ਲਾਲਾਸ੍ਰਾਵੋ ਲਾਲਨੇਨ ਹਿਕ੍ਕਾ ਛਰ੍ਦਿਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ ||੧੦|| ਤਣ੍ਡੁਲੀਯਕਕਲ੍ਕਂ ਤੁ ਲਿਹ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਸਮਾਕ੍ਸਿਕਮ੍ |੧੧|
लालास्रावो लालनेन हिक्का छर्दिश्च जायते ||१०|| तण्डुलीयककल्कं तु लिह्यात्तत्र समाक्षिकम् |११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (11-12) · Śloka 12
ਪੁਤ੍ਰਕੇਣਾਙ੍ਗਸਾਦਸ਼੍ਚ ਪਾਣ੍ਡੁਵਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ ||੧੧|| ਚੀਯਤੇ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਭਿਸ਼੍ਚਾਙ੍ਗਮਾਖੁਸ਼ਾਵਕਸਨ੍ਨਿਭੈਃ | ਸ਼ਿਰੀਸੇਙ੍ਗੁਦਕਲ੍ਕਂ ਤੁ ਲਿਹ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਸਮਾਕ੍ਸਿਕਮ੍ ||੧੨||
पुत्रकेणाङ्गसादश्च पाण्डुवर्णश्च जायते ||११|| चीयते ग्रन्थिभिश्चाङ्गमाखुशावकसन्निभैः | शिरीषेङ्गुदकल्कं तु लिह्यात्तत्र समाक्षिकम् ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (13) · Śloka 13
ਕਸ੍ਣੇਨ ਦਂਸ਼ੇ ਸ਼ੋਫੋਸਕ੍ਛਰ੍ਦਿਃ ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚ ਦੁਰ੍ਦਿਨੇ | ਸ਼ਿਰੀਸਫਲਕੁਸ੍ਠਂ ਤੁ ਪਿਬੇਤ੍ ਕਿਂਸ਼ੁਕਭਸ੍ਮਨਾ ||੧੩||
कृष्णेन दंशे शोफोऽसृक्छर्दिः प्रायश्च दुर्दिने | शिरीषफलकुष्ठं तु पिबेत् किंशुकभस्मना ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (14) · Śloka 14
ਹਂਸਿਰੇਣਾਨ੍ਨਵਿਦ੍ਵੇਸੋ ਜਮ੍ਭਾ ਰੋਮ੍ਣਾਂ ਚ ਹਰ੍ਸਣਮ੍ | ਪਿਬੇਦਾਰਗ੍ਵਧਾਦਿਂ ਤੁ ਸੁਵਾਨ੍ਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਮਾਨਵਃ ||੧੪||
हंसिरेणान्नविद्वेषो जृम्भा रोम्णां च हर्षणम् | पिबेदारग्वधादिं तु सुवान्तस्तत्र मानवः ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (15) · Śloka 16
ਚਿਕ੍ਵਿ(ਕ੍ਕਿ)ਰੇਣ ਸ਼ਿਰੋਦੁਃਖਂ ਸ਼ੋਫੋ ਹਿਕ੍ਕਾ ਵਮਿਸ੍ਤਥਾ | ਜਾਲਿਨੀਮਦਨਾਙ੍ਕੋਠਕਸਾਯੈਰ੍ਵਾਮਯੇਤ੍ਤੁ ਤਮ੍ ||੧੫|| ਯਵਨਾਲਰ੍ਸਭੀਕ੍ਸਾਰਂ ਬਹਤ੍ਯੋਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਦਾਪਯੇਤ੍ |੧੬|
चिक्वि(क्कि)रेण शिरोदुःखं शोफो हिक्का वमिस्तथा | जालिनीमदनाङ्कोठकषायैर्वामयेत्तु तम् ||१५|| यवनालर्षभीक्षारं बृहत्योश्चात्र दापयेत् |१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (16-17) · Śloka 18
ਛੁਚ੍ਛੁਨ੍ਦਰੇਣ ਤਟ੍ ਛਰ੍ਦਿਰ੍ਜ੍ਵਰੋ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮੇਵ ਚ ||੧੬|| ਗ੍ਰੀਵਾਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਪਸ੍ਠਸ਼ੋਫੋ ਗਨ੍ਧਾਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਸੂਚਿਕਾ | ਚਵ੍ਯਂ ਹਰੀਤਕੀ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀ ਵਿਡਙ੍ਗਂ ਪਿਪ੍ਪਲੀ ਮਧੁ ||੧੭|| ਅਙ੍ਕੋਠਬੀਜਂ ਚ ਤਥਾ ਪਿਬੇਦਤ੍ਰ ਵਿਸਾਪਹਮ੍ |੧੮|
छुच्छुन्दरेण तृट् छर्दिर्ज्वरो दौर्बल्यमेव च ||१६|| ग्रीवास्तम्भः पृष्ठशोफो गन्धाज्ञानं विसूचिका | चव्यं हरीतकी शुण्ठी विडङ्गं पिप्पली मधु ||१७|| अङ्कोठबीजं च तथा पिबेदत्र विषापहम् |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (18-20) · Śloka 21
ਗ੍ਰੀਵਾਸ੍ਤਮ੍ਭੋਲਸੇਨੋਰ੍ਧ੍ਵਵਾਯੁਰ੍ਦਂਸ਼ੇ ਰੁਜਾ ਜ੍ਵਰਃ ||੧੮|| ਮਹਾਗਦਂ ਸਸਰ੍ਪਿਸ੍ਕਂ ਲਿਹ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਸਮਾਕ੍ਸਿਕਮ੍ | ਨਿਦ੍ਰਾ ਕਸਾਯਦਨ੍ਤੇਨ ਹਚ੍ਛੋਸਃ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਮੇਵ ਚ ||੧੯|| ਕ੍ਸੌਦ੍ਰੋਪੇਤਾਃ ਸ਼ਿਰੀਸਸ੍ਯ ਲਿਹ੍ਯਾਤ੍ ਸਾਰਫਲਤ੍ਵਚਃ | ਕੁਲਿਙ੍ਗੇਨ ਰੁਜਃ ਸ਼ੋਫੋ ਰਾਜ੍ਯਸ਼੍ਚ ਦਂਸ਼ਮਣ੍ਡਲੇ ||੨੦|| ਸਹੇ ਸਸਿਨ੍ਧੁਵਾਰੇ ਚ ਲਿਹ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਸਮਾਕ੍ਸਿਕੇ |੨੧|
ग्रीवास्तम्भोऽलसेनोर्ध्ववायुर्दंशे रुजा ज्वरः ||१८|| महागदं ससर्पिष्कं लिह्यात्तत्र समाक्षिकम् | निद्रा कषायदन्तेन हृच्छोषः कार्श्यमेव च ||१९|| क्षौद्रोपेताः शिरीषस्य लिह्यात् सारफलत्वचः | कुलिङ्गेन रुजः शोफो राज्यश्च दंशमण्डले ||२०|| सहे ससिन्धुवारे च लिह्यात्तत्र समाक्षिके |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (21) · Śloka 22
ਅਜਿਤੇਨਾਙ੍ਗਕਸ੍ਣਤ੍ਵਂ ਛਰ੍ਦਿਰ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਚ ਹਦ੍ਗ੍ਰਹਃ ||੨੧|| ਸ੍ਨੁਕ੍ਕ੍ਸੀਰਪਿਸ੍ਟਾਂ ਪਾਲਿਨ੍ਦੀਂ ਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਂ ਮਧੁਨਾ ਲਿਹੇਤ੍ |੨੨|
अजितेनाङ्गकृष्णत्वं छर्दिर्मूर्च्छा च हृद्ग्रहः ||२१|| स्नुक्क्षीरपिष्टां पालिन्दीं मञ्जिष्ठां मधुना लिहेत् |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (22) · Śloka 23
ਚਪਲੇਨ ਭਵੇਚ੍ਛਰ੍ਦਿਰ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਚ ਸਹ ਤਸ੍ਣਯਾ ||੨੨|| ਕ੍ਸੌਦ੍ਰੇਣ ਤ੍ਰਿਫਲਾਂ ਲਿਹ੍ਯਾਦ੍ਭਦ੍ਰਕਾਸ੍ਠਜਟਾਨ੍ਵਿਤਾਮ੍ |੨੩|
चपलेन भवेच्छर्दिर्मूर्च्छा च सह तृष्णया ||२२|| क्षौद्रेण त्रिफलां लिह्याद्भद्रकाष्ठजटान्विताम् |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (23-24) · Śloka 25
ਕਪਿਲੇਨ ਵ੍ਰਣੇ ਕੋਥੋ ਜ੍ਵਰੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯੁਦ੍ਗਮਃ ਸਤਟ੍ ||੨੩|| ਲਿਹ੍ਯਾਨ੍ਮਧੁਯੁਤਾਂ ਸ਼੍ਵੇਤਾਂ ਸ਼੍ਵੇਤਾਂ ਚਾਪਿ ਪੁਨਰ੍ਨਵਾਮ੍ | ਗ੍ਰਨ੍ਥਯਃ ਕੋਕਿਲੇਨੋਗ੍ਰਾ ਜ੍ਵਰੋ ਦਾਹਸ਼੍ਚ ਦਾਰੁਣਃ ||੨੪|| ਵਰ੍ਸਾਭੂਨੀਲਿਨੀਕ੍ਵਾਥਕਲ੍ਕਸਿਦ੍ਧਂ ਘਤਂ ਪਿਬੇਤ੍ |੨੫|
कपिलेन व्रणे कोथो ज्वरो ग्रन्थ्युद्गमः सतृट् ||२३|| लिह्यान्मधुयुतां श्वेतां श्वेतां चापि पुनर्नवाम् | ग्रन्थयः कोकिलेनोग्रा ज्वरो दाहश्च दारुणः ||२४|| वर्षाभूनीलिनीक्वाथकल्कसिद्धं घृतं पिबेत् |२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (25-31) · Śloka 32
ਅਰੁਣੇਨਾਨਿਲਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਵਾਤਜਾਨ੍ ਕੁਰੁਤੇ ਗਦਾਨ੍ ||੨੫|| ਮਹਾਕਸ੍ਣੇਨ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਸ਼੍ਵੇਤੇਨ ਕਫ ਏਵ ਚ | ਮਹਤਾ ਕਪਿਲੇਨਾਸਕ੍ ਕਪੋਤੇਨ ਚਤੁਸ੍ਟਯਮ੍ ||੨੬|| ਭਵਨ੍ਤਿ ਚੈਸਾਂ ਦਂਸ਼ੇਸੁ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਮਣ੍ਡਲਕਰ੍ਣਿਕਾਃ | ਪਿਡਕੋਪਚਯਸ਼੍ਚੋਗ੍ਰਃ ਸ਼ੋਫਸ਼੍ਚ ਭਸ਼ਦਾਰੁਣਃ ||੨੭|| ਦਧਿਕ੍ਸੀਰਘਤਪ੍ਰਸ੍ਥਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਸ਼ੋ ਮਤਾਃ | ਕਰਞ੍ਜਾਰਗ੍ਵਧਵ੍ਯੋਸਬਹਤ੍ਯਂਸ਼ੁਮਤੀਸ੍ਥਿਰਾਃ ||੨੮|| ਨਿਸ੍ਕ੍ਵਾਥ੍ਯ ਚੈਸਾਂ ਕ੍ਵਾਥਸ੍ਯ ਚਤੁਰ੍ਥੋਂਸ਼ਃ ਪੁਨਰ੍ਭਵੇਤ੍ | ਤ੍ਰਿਵਦ੍ਗੋਜ੍ਯਮਤਾਵਕ੍ਰਸਰ੍ਪਗਨ੍ਧਾਃ ਸਮਤ੍ਤਿਕਾਃ ||੨੯|| ਕਪਿਤ੍ਥਦਾਡਿਮਤ੍ਵਕ੍ ਚ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਪਿਸ੍ਟਾਃ ਪ੍ਰਦਾਪਯੇਤ੍ | ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਮੇਕਤਃ ਕਤ੍ਵਾ ਸ਼ਨੈਰ੍ਮਦ੍ਵਗ੍ਨਿਨਾ ਪਚੇਤ੍ ||੩੦|| ਪਞ੍ਚਾਨਾਮਰੁਣਾਦੀਨਾਂ ਵਿਸਮੇਤਦ੍ਵ੍ਯਪੋਹਤਿ | ਕਾਕਾਦਨੀਕਾਕਮਾਚ੍ਯੋਃ ਸ੍ਵਰਸੇਸ੍ਵਥਵਾ ਕਤਮ੍ ||੩੧|| ਸਿਰਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਰਾਵਯੇਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਃ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਨਿ ਚ |੩੨|
अरुणेनानिलः क्रुद्धो वातजान् कुरुते गदान् ||२५|| महाकृष्णेन पित्तं च श्वेतेन कफ एव च | महता कपिलेनासृक् कपोतेन चतुष्टयम् ||२६|| भवन्ति चैषां दंशेषु ग्रन्थिमण्डलकर्णिकाः | पिडकोपचयश्चोग्रः शोफश्च भृशदारुणः ||२७|| दधिक्षीरघृतप्रस्थास्त्रयः प्रत्येकशो मताः | करञ्जारग्वधव्योषबृहत्यंशुमतीस्थिराः ||२८|| निष्क्वाथ्य चैषां क्वाथस्य चतुर्थोंऽशः पुनर्भवेत् | त्रिवृद्गोज्यमृतावक्रसर्पगन्धाः समृत्तिकाः ||२९|| कपित्थदाडिमत्वक् च श्लक्ष्णपिष्टाः प्रदापयेत् | तत् सर्वमेकतः कृत्वा शनैर्मृद्वग्निना पचेत् ||३०|| पञ्चानामरुणादीनां विषमेतद्व्यपोहति | काकादनीकाकमाच्योः स्वरसेष्वथवा कृतम् ||३१|| सिराश्च स्रावयेत् प्राप्ताः कुर्यात् संशोधनानि च |३२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (32) · Śloka 32
ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਚ ਵਿਧਿਃ ਕਾਰ੍ਯੋ ਮੂਸਿਕਾਣਾਂ ਵਿਸੇਸ੍ਵਯਮ੍ ||੩੨||
सर्वेषां च विधिः कार्यो मूषिकाणां विषेष्वयम् ||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (33) · Śloka 33
ਦਗ੍ਧ੍ਵਾ ਵਿਸ੍ਰਾਵਯੇਦ੍ਦਂਸ਼ਂ ਪ੍ਰਚ੍ਛਿਤਂ ਚ ਪ੍ਰਲੇਪਯੇਤ੍ | ਸ਼ਿਰੀਸਰਜਨੀਕੁਸ੍ਠਕੁਙ੍ਕੁਮੈਰਮਤਾਯੁਤੈਃ ||੩੩||
दग्ध्वा विस्रावयेद्दंशं प्रच्छितं च प्रलेपयेत् | शिरीषरजनीकुष्ठकुङ्कुमैरमृतायुतैः ||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (34) · Śloka 34
ਛਰ੍ਦਨਂ ਜਾਲਿਨੀਕ੍ਵਾਥੈਃ ਸ਼ੁਕਾਖ੍ਯਾਙ੍ਕੋਠਯੋਰਪਿ ||੩੪||
छर्दनं जालिनीक्वाथैः शुकाख्याङ्कोठयोरपि ||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (34-36) · Śloka 36
ਸ਼ੁਕਾਖ੍ਯਾਕੋਸਵਤ੍ਯੋਸ਼੍ਚ ਮੂਲਂ ਮਦਨ ਏਵ ਚ | ਦੇਵਦਾਲੀਫਲਂ ਚੈਵ ਦਧ੍ਨਾ ਪੀਤ੍ਵਾ ਵਿਸਂ ਵਮੇਤ੍ | ਸਰ੍ਵਮੂਸਿਕਦਸ੍ਟਾਨਾਮੇਸ ਯੋਗਃ ਸੁਖਾਵਹਃ ||੩੫|| ਫਲਂ ਵਚਾ ਦੇਵਦਾਲੀ ਕੁਸ੍ਠਂ ਗੋਭੂਤ੍ਰਪੇਸਿਤਮ੍ | ਪੂਰ੍ਵਕਲ੍ਪੇਨ ਯੋਜ੍ਯਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਸਰ੍ਵੋਨ੍ਦੁਰੁਵਿਸਚ੍ਛਿਦਃ ||੩੬||
शुकाख्याकोषवत्योश्च मूलं मदन एव च | देवदालीफलं चैव दध्ना पीत्वा विषं वमेत् | सर्वमूषिकदष्टानामेष योगः सुखावहः ||३५|| फलं वचा देवदाली कुष्ठं गोभूत्रपेषितम् | पूर्वकल्पेन योज्याः स्युः सर्वोन्दुरुविषच्छिदः ||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (37) · Śloka 37
ਵਿਰੇਚਨੇ ਤ੍ਰਿਵਦ੍ਦਨ੍ਤੀਤ੍ਰਿਫਲਾਕਲ੍ਕ ਇਸ੍ਯਤੇ |੩੭|
विरेचने त्रिवृद्दन्तीत्रिफलाकल्क इष्यते |३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (37) · Śloka 38
ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨੇ ਸਾਰਃ ਸ਼ਿਰੀਸਸ੍ਯ ਫਲਾਨਿ ਚ ||੩੭|| ਹਿਤਸ੍ਤ੍ਰਿਕਟੁਕਾਢ੍ਯਸ਼੍ਚ ਗੋਮਯਸ੍ਵਰਸੋਞ੍ਜਨੇ |੩੮|
शिरोविरेचने सारः शिरीषस्य फलानि च ||३७|| हितस्त्रिकटुकाढ्यश्च गोमयस्वरसोऽञ्जने |३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (38-40) · Śloka 40
ਕਪਿਤ੍ਥਗੋਮਯਰਸੌ ਲਿਹ੍ਯਾਨ੍ਮਾਕ੍ਸਿਕਸਂਯੁਤੌ ||੩੮|| ਰਸਾਞ੍ਜਨਹਰਿਦ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਯਵਕਟ੍ਵੀਸੁ ਵਾ ਕਤਮ੍ | ਪ੍ਰਾਤਃ ਸਾਤਿਵਿਸਂ ਕਲ੍ਕਂ ਲਿਹ੍ਯਾਨ੍ਮਾਕ੍ਸਿਕਸਂਯੁਤਮ੍ ||੩੯|| ਤਣ੍ਡੁਲੀਯਕਮੂਲੇਸੁ ਸਰ੍ਪਿਃ ਸਿਦ੍ਧਂ ਪਿਬੇਨ੍ਨਰਃ | ਆਸ੍ਫੋਤਮੂਲਸਿਦ੍ਧਂ ਵਾ ਪਞ੍ਚਕਾਪਿਤ੍ਥਮੇਵ ਵਾ ||੪੦||
कपित्थगोमयरसौ लिह्यान्माक्षिकसंयुतौ ||३८|| रसाञ्जनहरिद्रेन्द्रयवकट्वीषु वा कृतम् | प्रातः सातिविषं कल्कं लिह्यान्माक्षिकसंयुतम् ||३९|| तण्डुलीयकमूलेषु सर्पिः सिद्धं पिबेन्नरः | आस्फोतमूलसिद्धं वा पञ्चकापित्थमेव वा ||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (41) · Śloka 41
ਮੂਸਿਕਾਣਾਂ ਵਿਸਂ ਪ੍ਰਾਯਃ ਕੁਪ੍ਯਤ੍ਯਭ੍ਰੇਸ੍ਵਨਿਰ੍ਹਤਮ੍ | ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯੇਸ ਵਿਧਿਃ ਕਾਰ੍ਯੋ ਯਸ਼੍ਚ ਦੂਸੀਵਿਸਾਪਹਃ ||੪੧||
मूषिकाणां विषं प्रायः कुप्यत्यभ्रेष्वनिर्हृतम् | तत्राप्येष विधिः कार्यो यश्च दूषीविषापहः ||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (42) · Śloka 42
ਸ੍ਥਿਰਾਣਾਂ ਰੁਜਤਾਂ ਵਾਪਿ ਵ੍ਰਣਾਨਾਂ ਕਰ੍ਣਿਕਾਂ ਭਿਸਕ੍ | ਪਾਟਯਿਤ੍ਵਾ ਯਥਾਦੋਸਂ ਵ੍ਰਣਵਚ੍ਚਾਪਿ ਸ਼ੋਧਯੇਤ੍ ||੪੨||
स्थिराणां रुजतां वाऽपि व्रणानां कर्णिकां भिषक् | पाटयित्वा यथादोषं व्रणवच्चापि शोधयेत् ||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (43-45) · Śloka 46
ਸ਼੍ਵਸ਼ਗਾਲਤਰਕ੍ਸ੍ਵਕ੍ਸਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਯਦਾਨਿਲਃ | ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟੋ ਮੁਸ੍ਣਾਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਵਹਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ||੪੩|| ਤਦਾ ਪ੍ਰਸ੍ਰਸ੍ਤਲਾਙ੍ਗੂਲਹਨੁਸ੍ਕਨ੍ਧੋਤਿਲਾਲਵਾਨ੍ | ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਬਧਿਰੋਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਸੋਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਭਿਧਾਵਤਿ ||੪੪|| ਤੇਨੋਨ੍ਮਤ੍ਤੇਨ ਦਸ੍ਟਸ੍ਯ ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਿਣਾ ਸਵਿਸੇਣ ਤੁ | ਸੁਪ੍ਤਤਾ ਜਾਯਤੇ ਦਂਸ਼ੇ ਕਸ੍ਣਂ ਚਾਤਿਸ੍ਰਵਤ੍ਯਸਕ੍ ||੪੫|| ਦਿਗ੍ਧਵਿਦ੍ਧਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗੇਨ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਸ਼੍ਚੋਪਲਕ੍ਸਿਤਃ |੪੬|
श्वशृगालतरक्ष्वृक्षव्याघ्रादीनां यदाऽनिलः | श्लेष्मप्रदुष्टो मुष्णाति सञ्ज्ञां सञ्ज्ञावहाश्रितः ||४३|| तदा प्रस्रस्तलाङ्गूलहनुस्कन्धोऽतिलालवान् | अत्यर्थबधिरोऽन्धश्च सोऽन्योन्यमभिधावति ||४४|| तेनोन्मत्तेन दष्टस्य दंष्ट्रिणा सविषेण तु | सुप्तता जायते दंशे कृष्णं चातिस्रवत्यसृक् ||४५|| दिग्धविद्धस्य लिङ्गेन प्रायशश्चोपलक्षितः |४६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (46) · Śloka 47
ਯੇਨ ਚਾਪਿ ਭਵੇਦ੍ਦਸ੍ਟਸ੍ਤਸ੍ਯ ਚੇਸ੍ਟਾਂ ਰੁਤਂ ਨਰਃ ||੪੬|| ਬਹੁਸ਼ਃ ਪ੍ਰਤਿਕੁਰ੍ਵਾਣਃ ਕ੍ਰਿਯਾਹੀਨੋ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ |੪੭|
येन चापि भवेद्दष्टस्तस्य चेष्टां रुतं नरः ||४६|| बहुशः प्रतिकुर्वाणः क्रियाहीनो विनश्यति |४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (47) · Śloka 48
ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਿਣਾ ਯੇਨ ਦਸ੍ਟਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਰੂਪਂ ਯਸ੍ਤੁ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ||੪੭|| ਅਪ੍ਸੁ ਵਾ ਯਦਿ ਵਾਦਰ੍ਸ਼ੇਰਿਸ੍ਟਂ ਤਸ੍ਯ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ |੪੮|
दंष्ट्रिणा येन दष्टश्च तद्रूपं यस्तु पश्यति ||४७|| अप्सु वा यदि वाऽऽदर्शेऽरिष्टं तस्य विनिर्दिशेत् |४८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (48) · Śloka 49
ਤ੍ਰਸ੍ਯਤ੍ਯਕਸ੍ਮਾਦ੍ਯੋਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਸ੍ਪਸ੍ਟ੍ਵਾਪਿ ਵਾ ਜਲਮ੍ ||੪੮|| ਜਲਤ੍ਰਾਸਂ ਤੁ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਤਂ ਰਿਸ੍ਟਂ ਤਦਪਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ |੪੯|
त्रस्यत्यकस्माद्योऽभीक्ष्णं दृष्ट्वा स्पृष्ट्वाऽपि वा जलम् ||४८|| जलत्रासं तु विद्यात्तं रिष्टं तदपि कीर्तितम् |४९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (49) · Śloka 50
ਅਦਸ੍ਟੋ ਵਾ ਜਲਤ੍ਰਾਸੀ ਨ ਕਥਞ੍ਚਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ||੪੯|| ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤੋਥੋਤ੍ਥਿਤੋ ਵਾਪਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤੋ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ |੫੦|
अदष्टो वा जलत्रासी न कथञ्चन सिध्यति ||४९|| प्रसुप्तोऽथोत्थितो वाऽपि स्वस्थस्त्रस्तो न सिध्यति |५०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (50-52) · Śloka 53
ਦਂਸ਼ਂ ਵਿਸ੍ਰਾਵ੍ਯ ਤੈਰ੍ਦਸ੍ਟੇ ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਪਰਿਦਾਹਿਤਮ੍ ||੫੦|| ਪ੍ਰਦਿਹ੍ਯਾਦਗਦੈਃ, ਸਰ੍ਪਿਃ ਪੁਰਾਣਂ ਪਾਯਯੇਤ ਚ | ਅਰ੍ਕਕ੍ਸੀਰਯੁਤਂ ਹ੍ਯਸ੍ਯ ਦਦ੍ਯਾਚ੍ਚਾਪਿ ਵਿਸ਼ੋਧਨਮ੍ ||੫੧|| ਸ਼੍ਵੇਤਾਂ ਪੁਨਰ੍ਨਵਾਂ ਚਾਸ੍ਯ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਧਤ੍ਤੂਰਕਾਯੁਤਾਮ੍ | ਪਲਲਂ ਤਿਲਤੈਲਂ ਚ ਰੂਪਿਕਾਯਾਃ ਪਯੋ ਗੁਡਃ ||੫੨|| ਨਿਹਨ੍ਤਿ ਵਿਸਮਾਲਰ੍ਕਂ ਮੇਘਵਨ੍ਦਮਿਵਾਨਿਲਃ |੫੩|
दंशं विस्राव्य तैर्दष्टे सर्पिषा परिदाहितम् ||५०|| प्रदिह्यादगदैः, सर्पिः पुराणं पाययेत च | अर्कक्षीरयुतं ह्यस्य दद्याच्चापि विशोधनम् ||५१|| श्वेतां पुनर्नवां चास्य दद्याद्धत्तूरकायुताम् | पललं तिलतैलं च रूपिकायाः पयो गुडः ||५२|| निहन्ति विषमालर्कं मेघवृन्दमिवानिलः |५३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (53-58) · Śloka 59
ਮੂਲਸ੍ਯ ਸ਼ਰਪੁਙ੍ਖਾਯਾਃ ਕਰ੍ਸਂ ਧਤ੍ਤੂਰਕਾਰ੍ਧਿਕਮ੍ ||੫੩|| ਤਣ੍ਡੁਲੋਦਕਮਾਦਾਯ ਪੇਸਯੇਤ੍ਤਣ੍ਡੁਲੈਃ ਸਹ | ਉਨ੍ਮਤ੍ਤਕਸ੍ਯ ਪਤ੍ਰੈਸ੍ਤੁ ਸਂਵੇਸ੍ਟ੍ਯਾਪੂਪਕਂ ਪਚੇਤ੍ ||੫੪|| ਖਾਦੇਦੌਸਧਕਾਲੇ ਤਮਲਰ੍ਕਵਿਸਦੂਸਿਤਃ | ਕਰੋਤਿ ਸ਼੍ਵਵਿਕਾਰਾਂਸ੍ਤੁ ਤਸ੍ਮਿਞ੍ਜੀਰ੍ਯਤਿ ਚੌਸਧੇ ||੫੫|| ਵਿਕਾਰਾਃ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਯਾਪ੍ਯਾ ਗਹੇ ਵਾਰਿਵਿਵਰ੍ਜਿਤੇ | ਤਤਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਵਿਕਾਰਸ੍ਤੁ ਸ੍ਨਾਤ੍ਵਾ ਚੈਵਾਪਰੇਹਨਿ ||੫੬|| ਸ਼ਾਲਿਸਸ੍ਟਿਕਯੋਰ੍ਭਕ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਰੇਣੋਸ੍ਣੇਨ ਭੋਜਯੇਤ੍ | ਦਿਨਤ੍ਰਯੇ ਪਞ੍ਚਮੇ ਵਾ ਵਿਧਿਰੇਸੋਰ੍ਧਮਾਤ੍ਰਯਾ ||੫੭|| ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੋ ਭਿਸਜਾਵਸ਼੍ਯਮਲਰ੍ਕਵਿਸਨਾਸ਼ਨਃ | ਕੁਪ੍ਯੇਤ੍ ਸ੍ਵਯਂ ਵਿਸਂ ਯਸ੍ਯ ਨ ਸ ਜੀਵਤਿ ਮਾਨਵਃ ||੫੮|| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਕੋਪਯੇਦਾਸ਼ੁ ਸ੍ਵਯਂ ਯਾਵਤ੍ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ |੫੯|
मूलस्य शरपुङ्खायाः कर्षं धत्तूरकार्धिकम् ||५३|| तण्डुलोदकमादाय पेषयेत्तण्डुलैः सह | उन्मत्तकस्य पत्रैस्तु संवेष्ट्यापूपकं पचेत् ||५४|| खादेदौषधकाले तमलर्कविषदूषितः | करोति श्वविकारांस्तु तस्मिञ्जीर्यति चौषधे ||५५|| विकाराः शिशिरे याप्या गृहे वारिविवर्जिते | ततः शान्तविकारस्तु स्नात्वा चैवापरेऽहनि ||५६|| शालिषष्टिकयोर्भक्तं क्षीरेणोष्णेन भोजयेत् | दिनत्रये पञ्चमे वा विधिरेषोऽर्धमात्रया ||५७|| कर्तव्यो भिषजाऽवश्यमलर्कविषनाशनः | कुप्येत् स्वयं विषं यस्य न स जीवति मानवः ||५८|| तस्मात् प्रकोपयेदाशु स्वयं यावत् प्रकुप्यति |५९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (59-61) · Śloka 62
ਬੀਜਰਤ੍ਨੌਸਧੀਗਰ੍ਭੈਃ ਕੁਮ੍ਭੈਃ ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਬੁਪੂਰਿਤੈਃ ||੫੯|| ਸ੍ਨਾਪਯੇਤ੍ਤਂ ਨਦੀਤੀਰੇ ਸਮਨ੍ਤ੍ਰੈਰ੍ਵਾ ਚਤੁਸ੍ਪਥੇ | ਬਲਿਂ ਨਿਵੇਦ੍ਯ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਪਿਣ੍ਯਾਕਂ ਪਲਲਂ ਦਧਿ ||੬੦|| ਮਾਲ੍ਯਾਨਿ ਚ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਣਿ ਮਾਂਸਂ ਪਕ੍ਵਾਮਕਂ ਤਥਾ | ਅਲਕਾਧਿਪਤੇ ਯਕ੍ਸ ਸਾਰਮੇਯਗਣਾਧਿਪ ! ||੬੧|| ਅਲਰ੍ਕਜੁਸ੍ਟਮੇਤਨ੍ਮੇ ਨਿਰ੍ਵਿਸਂ ਕੁਰੁ ਮਾਚਿਰਾਤ੍ |੬੨|
बीजरत्नौषधीगर्भैः कुम्भैः शीताम्बुपूरितैः ||५९|| स्नापयेत्तं नदीतीरे समन्त्रैर्वा चतुष्पथे | बलिं निवेद्य तत्रापि पिण्याकं पललं दधि ||६०|| माल्यानि च विचित्राणि मांसं पक्वामकं तथा | अलकाधिपते यक्ष सारमेयगणाधिप ! ||६१|| अलर्कजुष्टमेतन्मे निर्विषं कुरु माचिरात् |६२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 33 (62) · Śloka 63
ਦਦ੍ਯਾਤ੍ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮੇਵਂ ਸ੍ਨਾਤਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ ||੬੨|| ਅਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਸੁਰੂਢੇਪਿ ਵ੍ਰਣੇ ਕੁਪ੍ਯਤਿ ਤਦ੍ਵਿਸਮ੍ |੬੩|
दद्यात् संशोधनं तीक्ष्णमेवं स्नातस्य देहिनः ||६२|| अशुद्धस्य सुरूढेऽपि व्रणे कुप्यति तद्विषम् |६३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 34 (63-64) · Śloka 64
ਸ਼੍ਵਾਦਯੋਭਿਹਿਤਾ ਵ੍ਯਾਲਾ ਯੇਤ੍ਰ ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਵਿਸਾ ਮਯਾ ||੬੩|| ਅਤਃ ਕਰੋਤਿ ਦਸ੍ਟਸ੍ਤੁ ਤੇਸਾਂ ਚੇਸ੍ਟਾਂ ਰੁਤਂ ਨਰਃ | ਬਹੁਸ਼ਃ ਪ੍ਰਤਿਕੁਰ੍ਵਾਣੋ ਨ ਚਿਰਾਨ੍ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਚ ਸਃ ||੬੪||
श्वादयोऽभिहिता व्याला येऽत्र दंष्ट्राविषा मया ||६३|| अतः करोति दष्टस्तु तेषां चेष्टां रुतं नरः | बहुशः प्रतिकुर्वाणो न चिरान्म्रियते च सः ||६४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 35 (65) · Śloka 65
ਨਖਦਨ੍ਤਕ੍ਸਤਂ ਵ੍ਯਾਲੈਰ੍ਯਤ੍ਕਤਂ ਤਦ੍ਵਿਮਰ੍ਦਯੇਤ੍ | ਸਿਞ੍ਚੇਤ੍ਤੈਲੇਨ ਕੋਸ੍ਣੇਨ ਤੇ ਹਿ ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਕਾਃ ||੬੫||
नखदन्तक्षतं व्यालैर्यत्कृतं तद्विमर्दयेत् | सिञ्चेत्तैलेन कोष्णेन ते हि वातप्रकोपकाः ||६५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਕਲ੍ਪਸ੍ਥਾਨੇ ਮੂਸਿਕਕਲ੍ਪੋ ਨਾਮ ਸਪ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੭||
इति सुश्रुतसंहितायां कल्पस्थाने मूषिककल्पो नाम सप्तमोऽध्यायः ||७||
🔊 Audio coming soon